ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶ୍ରଵଣାଚ୍ଛ୍ରୌତଃ ସ୍ମରଣାତ୍ସ୍ମାର୍ତ ଉଚ୍ଯତେ ଇଜ୍ଯାଵେଦାତ୍ମକଃ ଶ୍ରୌତଃ ସ୍ମାର୍ତୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାତ୍ମକଃ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମସ୍ଯେହ ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଶ୍ରବଣରେ ଶ୍ରୁତି ଜଣାଯାଏ; ସ୍ମରଣରେ ସ୍ମୃତି ଜଣାଯାଏ। ଯଜ୍ଞ ଏହି ଶ୍ରୁତିର ମୂଳ; ସ୍ମୃତି ହେଉଛି ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ମୂଳ। ଏଠାରେ ଧର୍ମର ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନଗୁଡିକୁ ମୁଁ କହିବି।
ଦୃଷ୍ଟାନୁଭୂତମର୍ଥଂ ଚ ଯଃ ପୃଷ୍ଟୋ ନ ଵିଗୂହତେ ଯଥାଭୂତପ୍ରଵାଦସ୍ତୁ ଇତ୍ଯେତତ୍ସତ୍ଯଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଦେଖିଥିବା ଓ ଅନୁଭବ କରିଥିବା କଥା ଲୁଚାନ୍ତିନାହିଁ, ଯଥାସତ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟର ଚିହ୍ନ।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତପୋ ମୌନଂ ନିରାହାରତ୍ଵମେଵ ଚ ଇତ୍ଯେତତ୍ତପସୋ ରୂପଂ ସୁଘୋରଂ ତୁ ଦୁରାସଦମ୍
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ନିରବତା, ଉପବାସ—ଏହି ତପସ୍ୟାର ରୂପ, ଏହା ବହୁତ କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଲଭ।
ପଶୂନାଂ ଦ୍ରଵ୍ଯହଵିଷାମ୍ ଋକ୍ସାମଯଜୁଷାଂ ତଥା ଋତ୍ଵିଜାଂ ଦକ୍ଷିଣାଯାଶ୍ଚ ସଂଯୋଗୋ ଯଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ
ପଶୁ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ହବି, ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁସ୍, ରିତ୍ବିଜ, ଦକ୍ଷିଣା ଏମାନଙ୍କର ଏକତା ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ।
ଆତ୍ମଵତ୍ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯୋ ହିତାଯ ଶୁଭାଯ ଚ ଵର୍ତତେ ସତତଂ ହୃଷ୍ଟଃ କ୍ରିଯା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଦଯା ସ୍ମୃତା
ଯେଉଁ ଲୋକ ସବୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଭଲ ପାଇଁ, ନିଜ ପରି, ସଦା ଆନନ୍ଦରେ କାମ କରନ୍ତି—ଦୟାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଆକ୍ରୁଷ୍ଟୋ ଽଭିହତୋ ଯସ୍ତୁ ନାକ୍ରୋଶେତ୍ପ୍ରହରେଦପି ଅଦୁଷ୍ଟୋ ଵାଙ୍ମନଃକାଯୈସ୍ ତିତିକ୍ଷୁଃ ସା କ୍ଷମା ସ୍ମୃତା
ଯେଉଁ ଲୋକ ଅପମାନ ଓ ଆঘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଇ ଅପମାନ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଆଘାତ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ, ମନ, ଶରୀର ଓ ଭାଷାରେ କିଛି ଦୁଷ୍ଟତା ନଥିବା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରନ୍ତି—ଏହାକୁ କ୍ଷମା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ସ୍ଵାମିନା ରକ୍ଷ୍ଯମାଣାନାମ୍ ଉତ୍ସୃଷ୍ଟାନାଂ ଚ ସମ୍ଭ୍ରମେ ପରସ୍ଵାନାମ୍ ଅନାଦାନମ୍ ଅଲୋଭ ଇତି ସଂଜ୍ଞିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ମାଲିକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ କିମ୍ବା ଅସାବଧାନତାରେ ପଡ଼ି ରହିଛି, ସେଠାରୁ ନେବାକୁ ମନେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁ ନଥିବା ଭାବକୁ ଲୋଭର ଅଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୈଥୁନସ୍ଯାସମାଚାରୋ ଜଲ୍ପନାଚ୍ଚିନ୍ତନାତ୍ତଥା ନିଵୃତ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ତଦେତଚ୍ଛମଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେଉଁଠି ମିଥୁନ କ୍ରିୟାରୁ, ଏହା ବିଷୟରେ କଥା ହେବାରୁ ଓ ଚିନ୍ତା କରିବାରୁ ଦୂରେଇ ରହାଯାଏ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରାଯାଏ, ସେଠି ଏହି ଶୁଦ୍ଧତାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।
ଆତ୍ମାର୍ଥେ ଵା ପରାର୍ଥେ ଵା ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀହ ଯସ୍ଯ ଵୈ ଵିଷଯେ ନ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଦମସ୍ଯୈତତ୍ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବିଷୟବସ୍ତୁ ସହିତ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଦମ୍ୟତାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।
ପଞ୍ଚାତ୍ମକେ ଯୋ ଵିଷଯେ କାରଣେ ଚାଷ୍ଟଲକ୍ଷଣେ ନ କ୍ରୁଧ୍ଯେତ ପ୍ରତିହତଃ ସ ଜିତାତ୍ମା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଆତ୍ମା କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର କାରଣ ବିଷୟରେ ବାଧା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ନିଜକୁ ଜିତିପାରିବ।
ଯଦ୍ଯଦିଷ୍ଟତମଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ନ୍ଯାଯେନୈଵାଗତଂ ଚ ଯତ୍ ତତ୍ତଦ୍ଗୁଣଵତେ ଦେଯମ୍ ଇତ୍ଯେତଦ୍ଦାନଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେଉଁ ଜିନିଷ ସବୁଠାରୁ ଆଗ୍ରହ ଥିବା ଓ ନ୍ୟାୟରେ ମିଳିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଯୋଗ୍ୟକୁ ଦାନ କରିବା ଦୟାର ଚିହ୍ନ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଭ୍ଯାଂ ଵିହିତୋ ଧର୍ମୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାତ୍ମକଃ ଶିଷ୍ଟାଚାରପ୍ରଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଧର୍ମୋ ଽଯଂ ସାଧୁସଂମତଃ
ଵେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯେଉଁ ଧର୍ମ, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣରେ ପ୍ରଚଳିତ, ସେଇ ଧର୍ମକୁ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଅପ୍ରଦ୍ଵେଷୋ ହ୍ଯନିଷ୍ଟେଷୁ ଇଷ୍ଟଂ ଵୈ ନାଭିନନ୍ଦତି ପ୍ରୀତିତାପଵିଷାଦାନାଂ ଵିନିଵୃତ୍ତିର୍ ଵିରକ୍ତତା
ଅପ୍ରିୟ ଉପରେ ଦ୍ୱେଷ ନ ରଖିବା, ପ୍ରିୟ ଉପରେ ଆନନ୍ଦ ନ କରିବା, ଏବଂ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ବିରାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ସଂନ୍ଯାସଃ କର୍ମଣାଂ ନ୍ଯାସଃ କୃତାନାମକୃତୈଃ ସହ କୁଶଲାକୁଶଲାଭ୍ଯାଂ ତୁ ପ୍ରହାଣଂ ନ୍ଯାସ ଉଚ୍ଯତେ
କୃତ ଓ ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦିଵିଶେଷାନ୍ତଵ୍ ଇକାରେ ଽସ୍ମିନ୍ନିଵର୍ତତେ ଚେତନାଚେତନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜ୍ଞାନେ ଜ୍ଞାନୀ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଭିନ୍ନତାକୁ ଜାଣି, ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ଦୂରେଇ ରହେ, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନରେ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ତୁ ଧର୍ମସ୍ଯ ଚେତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ଋଷିଭିର୍ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ପୂର୍ଵୈଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ
ଏହି ସବୁ ଧର୍ମର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ପୂର୍ବତନ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ସାର ଜାଣିଥିଲେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ଲକ୍ଷଣକୁ ସ୍ମୃତିରେ ରଖିଥିଲେ।
ଅତ୍ର ଵୋ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ଵିଧିଂ ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ତୁ ତଥୈଵ ଚାତୁର୍ହୋତ୍ରସ୍ଯ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ଚୈଵ ହି
ଏଠି ମୁଁ ତୁମକୁ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିଧି, ଚାରି ପ୍ରକାର ହୋମ ଓ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବିଧି ବିବରଣା କରିବି।
ପ୍ରତିମନ୍ଵନ୍ତରଂ ଚୈଵ ଶ୍ରୁତିରନ୍ଯା ଵିଧୀଯତେ ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ଯଥାଵତ୍ପ୍ରତିଦୈଵତମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ନୂତନ ଶ୍ରୁତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ—ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଅନୁଯାୟୀ।
ଵିଧିସ୍ତୋତ୍ରଂ ତଥା ହୌତ୍ରଂ ପୂର୍ଵଵତ୍ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ତୋତ୍ରଂ ଗୁଣସ୍ତୋତ୍ରଂ କର୍ମସ୍ତୋତ୍ରଂ ତଥୈଵ ଚ
ବିଧି ଷ୍ଟୋତ୍ର, ହୋମ ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବ ପରି ଚାଲିଥାଏ; ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଯେଉଁ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଅଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହୁଏ।
ତଥୈଵାଭିଜନସ୍ତୋତ୍ରଂ ସ୍ତୋତ୍ରମେଵଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଯଥା ଭେଦା ଭଵନ୍ତି ହି
ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରହିଛି; ଏଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ଷ୍ଟୋତ୍ର ଥାଏ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରଵର୍ତଯନ୍ତି ତେଷାଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମସ୍ତୋତ୍ରଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ଏଵଂ ମନ୍ତ୍ରଗୁଣାନାଂ ତୁ ସମୁତ୍ପତ୍ତିଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧା
ସେମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମ ଷ୍ଟୋତ୍ରକୁ ପ୍ରଚଳିତ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ରର ଗୁଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଚାରି ପ୍ରକାର ହୁଏ।
ଅଥର୍ଵଋଗ୍ଯଜୁଃସାମ୍ନାଂ ଵେଦେଷ୍ଵିହ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ଋଷୀଣାଂ ତପ୍ଯତାଂ ତେଷାଂ ତପଃ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍
ଏଠି ଅଥର୍ବ, ଋକ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ବେଦରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଋଷିମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା ହୁଏ, ଯାହା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
ମନ୍ତ୍ରାଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵନ୍ତ୍ଯାଦୌ ପୂର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ହ ଅସଂତୋଷାଦ୍ଭଯାଦ୍ଦୁଃଖାନ୍ ମୋହାଚ୍ଛୋକାଚ୍ଚ ପଞ୍ଚଧା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକରୁ।
ଋଷୀଣାଂ ତାରକା ଯେନ ଲକ୍ଷଣେନ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଋଷୀଣାଂ ଯାଦୃଶତ୍ଵଂ ହି ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଏଠି ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି ଯେ, କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନଙ୍କର ତାରା ଓ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ।
ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଚ ପଞ୍ଚଧା ହ୍ଯାର୍ଷକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ତଥା ଋଷୀଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଆର୍ଷସ୍ଯେହ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଯେଉଁ ଦିନରେ ରୁଷି ପରମ୍ପରା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରହିଛି, ସେହିପରି ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରୁଷି ପରମ୍ପରାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି।
ଗୁଣସାମ୍ଯେନ ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵସଂପ୍ରଲଯେ ତଦା ଅଵିଭାଗେନ ଦେଵାନାମ୍ ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯେ ତମୋମଯେ
ସମସ୍ତ ବିନାଶର ସମୟରେ ସବୁ ଗୁଣ ସମାନ ଭାବେ ରହିଥାଏ; ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଅଲଗା ହୋଇନଥାନ୍ତି, ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥାଏ।
ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଂ ତଦ୍ଵୈ ଚେତନାର୍ଥଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ ତେନାର୍ଷଂ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ତୁ ଚେତନେନାପ୍ଯଧିଷ୍ଠିତମ୍
ସେଠାରେ ଅଗ୍ରଗତି ଅବିବେକରେ ହୁଏ, ଚେତନା ପାଇଁ ଏହା ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି ରୁଷି ପରମ୍ପରା ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଵର୍ତତେ ତଥା ତେ ତୁ ଯଥା ମତ୍ସ୍ଯୋଦକାଵୁଭୌ ଚେତନାଧିକୃତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଵର୍ତତ ଗୁଣାତ୍ମକମ୍ କାର୍ଯକାରଣଭାଵେନ ତଥା ତସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଚାଳ ମାଛ ଓ ପାଣି ଭଳି ହୁଏ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୁଏ, ଗୁଣର ଆଧାରରେ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଏହା ଚାଲିଥାଏ।
ଵିଷଯୋ ଵିଷଯିତ୍ଵଂ ଚ ତଦା ହ୍ଯର୍ଥପଦାତ୍ମକୌ କାଲେନ ପ୍ରାପଣୀଯେନ ଭେଦାଶ୍ଚ କାରଣାତ୍ମକାଃ
ବସ୍ତୁ ଓ ବସ୍ତୁର ଅନୁଭବ, ସେମାନେ ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦର ଆଧାରରେ ରହିଥାନ୍ତି; ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଲାଭ ହୁଏ, କାରଣର ଆଧାରରେ ଭିନ୍ନତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ସାଂସିଦ୍ଧିକାସ୍ତଦା ଵୃତ୍ତାଃ କ୍ରମେଣ ମହଦାଦଯଃ ମହତୋ ଽସାଵହଂକାରସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ସେ ସମୟରେ ସ୍ୱଭାବିକ ଉତ୍ପତ୍ତିଗୁଡିକ, ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଆସେ, ତାହାରୁ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।