ଧର୍ମଜ୍ଞୈର୍ଵିହିତୋ ଧର୍ମଃ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତୋ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ ଦାରାଗ୍ନିହୋତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧମ୍ ଇଜ୍ଯା ଶ୍ରୌତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଧର୍ମଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ଧର୍ମକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ; ଏହାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ଜୀବନସଙ୍ଗୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତି।
ସ୍ମାର୍ତୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରୋ ଯମୈଶ୍ଚ ନିଯମୈର୍ଯୁତଃ ପୂର୍ଵେଭ୍ଯୋ ଵେଦଯିତ୍ଵେହ ଶ୍ରୌତଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍
ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣ, ନିୟମ ଓ ଯମ ସହିତ ହୁଏ; ପୂର୍ବଜମାନେ ଏଠାରେ ଶ୍ରୁତି ଧର୍ମକୁ ବେଦ ଜାଣି ବର୍ଣ୍ନନ କରିଥିଲେ।
ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଙ୍ଗାନି ଵୈ ଶ୍ରୁତିଃ ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯାତୀତସ୍ଯ ସ୍ମୃତ୍ଵା ତନ୍ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍
ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଏହି ବେଦମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରୁତି; ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ମନୁ ଏପରି କହିଥିଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ସ୍ମାର୍ତଃ ସୂତୋ ଧର୍ମୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଭାଗଶଃ ଏଵଂ ଵୈ ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଧର୍ମଃ ଶିଷ୍ଟାଚାରଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ତେଣୁ ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ହେଉଛି; ଏପରି ଧର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।
ଶିଷେର୍ ଧାତୋଶ୍ଚ ନିଷ୍ଠାନ୍ତାଚ୍ ଛିଷ୍ଟଶବ୍ଦଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଯେ ଶିଷ୍ଟା ଇହ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଧାର୍ମିକାଃ
‘ଶିଷ୍’ ଧାତୁର ନିଷ୍ଠାରୁ ‘ଶିଷ୍ଟ’ ଶବ୍ଦ ଆସିଛି; ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ଶିଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି।
ମନୁଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ଲୋକସଂତାନକାରିଣଃ ତିଷ୍ଠନ୍ତୀହ ଚ ଧର୍ମାର୍ଥଂ ତାଞ୍ଛିଷ୍ଟାନ୍ସମ୍ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି; ଏମାନେ ‘ଶିଷ୍ଟ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ତୈଃ ଶିଷ୍ଟୈଶ୍ଚଲିତୋ ଧର୍ମଃ ସ୍ଥାପ୍ଯତେ ଵୈ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତ୍ରଯୀ ଵାର୍ତ୍ତା ଦଣ୍ଡନୀତିଃ ପ୍ରଜାଵର୍ଣାଶ୍ରମେପ୍ସଯା
ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନେ ଧର୍ମ ଅପସାରିଲେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ତ୍ରୟୀ ବେଦ, କୃଷି, ଓ ଦଣ୍ଡନୀତି ଜନମାନେ ଚାହିଁଥିବା ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
ଶିଷ୍ଟୈରାଚର୍ଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ ପୁନଶ୍ଚୈଵ ମନୁକ୍ଷଯେ ପୂର୍ଵୈଃପୂର୍ଵୈର୍ମତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଶିଷ୍ଟାଚାରଃ ସ ଶାଶ୍ଵତଃ
ଯେଉଁ ଶିଷ୍ଟମାନେ ଏହାକୁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ମନୁ ଶେଷ ହେଲେ ପୁର୍ବପୁର୍ବ ଶିଷ୍ଟମାନେ ପୁନଃ ଏହାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଚିରସ୍ଥାୟୀ।
ଦାନଂ ସତ୍ଯଂ ତପୋ ଲୋକୋ ଵିଦ୍ଯେଜ୍ଯା ପୂଜନଂ ଦମଃ ଅଷ୍ଟୌ ତାନି ଚରିତ୍ରାଣି ଶିଷ୍ଟାଚାରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଦାନ, ସତ୍ୟ, ତପ, ଲୋକସେବା, ଶିକ୍ଷା, ପୂଜା, ଦମ—ଏହି ଆଠଟି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣର ଚିହ୍ନ।
ଶିଷ୍ଟା ଯସ୍ମାଚ୍ଚରନ୍ତ୍ଯେନଂ ମନୁଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚ ହ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଶିଷ୍ଟାଚାରସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ
ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶ୍ରଵଣାଚ୍ଛ୍ରୌତଃ ସ୍ମରଣାତ୍ସ୍ମାର୍ତ ଉଚ୍ଯତେ ଇଜ୍ଯାଵେଦାତ୍ମକଃ ଶ୍ରୌତଃ ସ୍ମାର୍ତୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାତ୍ମକଃ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମସ୍ଯେହ ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଶ୍ରବଣରେ ଶ୍ରୁତି ଜଣାଯାଏ; ସ୍ମରଣରେ ସ୍ମୃତି ଜଣାଯାଏ। ଯଜ୍ଞ ଏହି ଶ୍ରୁତିର ମୂଳ; ସ୍ମୃତି ହେଉଛି ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ମୂଳ। ଏଠାରେ ଧର୍ମର ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନଗୁଡିକୁ ମୁଁ କହିବି।
ଦୃଷ୍ଟାନୁଭୂତମର୍ଥଂ ଚ ଯଃ ପୃଷ୍ଟୋ ନ ଵିଗୂହତେ ଯଥାଭୂତପ୍ରଵାଦସ୍ତୁ ଇତ୍ଯେତତ୍ସତ୍ଯଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଦେଖିଥିବା ଓ ଅନୁଭବ କରିଥିବା କଥା ଲୁଚାନ୍ତିନାହିଁ, ଯଥାସତ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟର ଚିହ୍ନ।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତପୋ ମୌନଂ ନିରାହାରତ୍ଵମେଵ ଚ ଇତ୍ଯେତତ୍ତପସୋ ରୂପଂ ସୁଘୋରଂ ତୁ ଦୁରାସଦମ୍
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ନିରବତା, ଉପବାସ—ଏହି ତପସ୍ୟାର ରୂପ, ଏହା ବହୁତ କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଲଭ।
ପଶୂନାଂ ଦ୍ରଵ୍ଯହଵିଷାମ୍ ଋକ୍ସାମଯଜୁଷାଂ ତଥା ଋତ୍ଵିଜାଂ ଦକ୍ଷିଣାଯାଶ୍ଚ ସଂଯୋଗୋ ଯଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ
ପଶୁ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ହବି, ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁସ୍, ରିତ୍ବିଜ, ଦକ୍ଷିଣା ଏମାନଙ୍କର ଏକତା ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ।
ଆତ୍ମଵତ୍ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯୋ ହିତାଯ ଶୁଭାଯ ଚ ଵର୍ତତେ ସତତଂ ହୃଷ୍ଟଃ କ୍ରିଯା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଦଯା ସ୍ମୃତା
ଯେଉଁ ଲୋକ ସବୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଭଲ ପାଇଁ, ନିଜ ପରି, ସଦା ଆନନ୍ଦରେ କାମ କରନ୍ତି—ଦୟାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଆକ୍ରୁଷ୍ଟୋ ଽଭିହତୋ ଯସ୍ତୁ ନାକ୍ରୋଶେତ୍ପ୍ରହରେଦପି ଅଦୁଷ୍ଟୋ ଵାଙ୍ମନଃକାଯୈସ୍ ତିତିକ୍ଷୁଃ ସା କ୍ଷମା ସ୍ମୃତା
ଯେଉଁ ଲୋକ ଅପମାନ ଓ ଆঘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଇ ଅପମାନ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଆଘାତ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ, ମନ, ଶରୀର ଓ ଭାଷାରେ କିଛି ଦୁଷ୍ଟତା ନଥିବା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରନ୍ତି—ଏହାକୁ କ୍ଷମା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ସ୍ଵାମିନା ରକ୍ଷ୍ଯମାଣାନାମ୍ ଉତ୍ସୃଷ୍ଟାନାଂ ଚ ସମ୍ଭ୍ରମେ ପରସ୍ଵାନାମ୍ ଅନାଦାନମ୍ ଅଲୋଭ ଇତି ସଂଜ୍ଞିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ମାଲିକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ କିମ୍ବା ଅସାବଧାନତାରେ ପଡ଼ି ରହିଛି, ସେଠାରୁ ନେବାକୁ ମନେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁ ନଥିବା ଭାବକୁ ଲୋଭର ଅଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୈଥୁନସ୍ଯାସମାଚାରୋ ଜଲ୍ପନାଚ୍ଚିନ୍ତନାତ୍ତଥା ନିଵୃତ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ତଦେତଚ୍ଛମଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେଉଁଠି ମିଥୁନ କ୍ରିୟାରୁ, ଏହା ବିଷୟରେ କଥା ହେବାରୁ ଓ ଚିନ୍ତା କରିବାରୁ ଦୂରେଇ ରହାଯାଏ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରାଯାଏ, ସେଠି ଏହି ଶୁଦ୍ଧତାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।
ଆତ୍ମାର୍ଥେ ଵା ପରାର୍ଥେ ଵା ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀହ ଯସ୍ଯ ଵୈ ଵିଷଯେ ନ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଦମସ୍ଯୈତତ୍ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବିଷୟବସ୍ତୁ ସହିତ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଦମ୍ୟତାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।
ପଞ୍ଚାତ୍ମକେ ଯୋ ଵିଷଯେ କାରଣେ ଚାଷ୍ଟଲକ୍ଷଣେ ନ କ୍ରୁଧ୍ଯେତ ପ୍ରତିହତଃ ସ ଜିତାତ୍ମା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଆତ୍ମା କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର କାରଣ ବିଷୟରେ ବାଧା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ନିଜକୁ ଜିତିପାରିବ।
ଯଦ୍ଯଦିଷ୍ଟତମଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ନ୍ଯାଯେନୈଵାଗତଂ ଚ ଯତ୍ ତତ୍ତଦ୍ଗୁଣଵତେ ଦେଯମ୍ ଇତ୍ଯେତଦ୍ଦାନଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେଉଁ ଜିନିଷ ସବୁଠାରୁ ଆଗ୍ରହ ଥିବା ଓ ନ୍ୟାୟରେ ମିଳିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଯୋଗ୍ୟକୁ ଦାନ କରିବା ଦୟାର ଚିହ୍ନ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଭ୍ଯାଂ ଵିହିତୋ ଧର୍ମୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାତ୍ମକଃ ଶିଷ୍ଟାଚାରପ୍ରଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଧର୍ମୋ ଽଯଂ ସାଧୁସଂମତଃ
ଵେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯେଉଁ ଧର୍ମ, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣରେ ପ୍ରଚଳିତ, ସେଇ ଧର୍ମକୁ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଅପ୍ରଦ୍ଵେଷୋ ହ୍ଯନିଷ୍ଟେଷୁ ଇଷ୍ଟଂ ଵୈ ନାଭିନନ୍ଦତି ପ୍ରୀତିତାପଵିଷାଦାନାଂ ଵିନିଵୃତ୍ତିର୍ ଵିରକ୍ତତା
ଅପ୍ରିୟ ଉପରେ ଦ୍ୱେଷ ନ ରଖିବା, ପ୍ରିୟ ଉପରେ ଆନନ୍ଦ ନ କରିବା, ଏବଂ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ବିରାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ସଂନ୍ଯାସଃ କର୍ମଣାଂ ନ୍ଯାସଃ କୃତାନାମକୃତୈଃ ସହ କୁଶଲାକୁଶଲାଭ୍ଯାଂ ତୁ ପ୍ରହାଣଂ ନ୍ଯାସ ଉଚ୍ଯତେ
କୃତ ଓ ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦିଵିଶେଷାନ୍ତଵ୍ ଇକାରେ ଽସ୍ମିନ୍ନିଵର୍ତତେ ଚେତନାଚେତନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜ୍ଞାନେ ଜ୍ଞାନୀ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଭିନ୍ନତାକୁ ଜାଣି, ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ଦୂରେଇ ରହେ, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନରେ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ତୁ ଧର୍ମସ୍ଯ ଚେତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ଋଷିଭିର୍ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ପୂର୍ଵୈଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ
ଏହି ସବୁ ଧର୍ମର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ପୂର୍ବତନ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ସାର ଜାଣିଥିଲେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ଲକ୍ଷଣକୁ ସ୍ମୃତିରେ ରଖିଥିଲେ।
ଅତ୍ର ଵୋ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ଵିଧିଂ ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ତୁ ତଥୈଵ ଚାତୁର୍ହୋତ୍ରସ୍ଯ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ଚୈଵ ହି
ଏଠି ମୁଁ ତୁମକୁ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିଧି, ଚାରି ପ୍ରକାର ହୋମ ଓ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବିଧି ବିବରଣା କରିବି।
ପ୍ରତିମନ୍ଵନ୍ତରଂ ଚୈଵ ଶ୍ରୁତିରନ୍ଯା ଵିଧୀଯତେ ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ଯଥାଵତ୍ପ୍ରତିଦୈଵତମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ନୂତନ ଶ୍ରୁତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ—ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଅନୁଯାୟୀ।
ଵିଧିସ୍ତୋତ୍ରଂ ତଥା ହୌତ୍ରଂ ପୂର୍ଵଵତ୍ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ତୋତ୍ରଂ ଗୁଣସ୍ତୋତ୍ରଂ କର୍ମସ୍ତୋତ୍ରଂ ତଥୈଵ ଚ
ବିଧି ଷ୍ଟୋତ୍ର, ହୋମ ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବ ପରି ଚାଲିଥାଏ; ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଯେଉଁ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଅଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହୁଏ।
ତଥୈଵାଭିଜନସ୍ତୋତ୍ରଂ ସ୍ତୋତ୍ରମେଵଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଯଥା ଭେଦା ଭଵନ୍ତି ହି
ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରହିଛି; ଏଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ଷ୍ଟୋତ୍ର ଥାଏ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।