ଚତୁରଶୀତିକୈଶ୍ଚୈଵ କଲିଜୈରଙ୍ଗୁଲୈଃ ସ୍ମୃତମ୍ ଆ ପାଦତଲମସ୍ତକୋ ନଵତାଲୋ ଭଵେତ୍ତୁ ଯଃ
କଳିଯୁଗରେ ପାଦତଳରୁ ମୁଣ୍ଡ ଶିରାଅଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ ଚାରିଏଠି ଅଙ୍ଗୁଳି ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଚଉନବେଠି ଅଙ୍ଗୁଳି ହୁଏ।
ସଂହୃତ୍ଯାଜାନୁବାହୁଶ୍ଚ ଦୈଵତୈରଭିପୂଜ୍ଯତେ ଗଵାଂ ଚ ହସ୍ତିନାଂ ଚୈଵ ମହିଷସ୍ଥାଵରାତ୍ମନାମ୍
ଘୁଞ୍ଚାଯାଇଥିବା ଜଙ୍ଘାଅଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହାତ ଥିବା ଏହି ଆକୃତିକୁ ଦେବତାମାନେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହି ଆକୃତି ଗାଈ, ହାତୀ, ମହିଷ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ।
କ୍ରମେଣୈତେନ ଵିଜ୍ଞେଯେ ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଷଟ୍ସପ୍ତତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧଃ ପଶୁର୍ ଆକକୁଦୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ପରିମାପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ। ଆକକୁଡ଼ ନାମକ ପଶୁର ଉଚ୍ଚତା ସତତିଛଅ ଅଂଗୁଳ ହୁଏ।
ଅଙ୍ଗୁଲାନାମଷ୍ଟଶତମ୍ ଉତ୍ସେଧୋ ହସ୍ତିନାଂ ସ୍ମୃତଃ ଅଙ୍ଗୁଲାନାଂ ସହସ୍ରଂ ତୁ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଙ୍ଗୁଲମ୍
ହାତୀମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଏକଶଏ ଆଠ ଅଂଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ହଜାର ଅଂଗୁଳ ଉପରେ ଚଉଉନଚାଳିସି ଅଂଗୁଳ ଯୋଗ ହୁଏ।
ଶତାର୍ଧମଙ୍ଗୁଲାନାଂ ତୁ ହ୍ଯ୍ ଉତ୍ସେଧଃ ଶାଖିନାଂ ପରଃ ମାନୁଷସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ସଂନିଵେଶସ୍ତୁ ଯାଦୃଶଃ
ଗଛମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚତା ଏକଶଏ ପଚାଶ ଅଂଗୁଳ ହୁଏ। ମଣିଷ ଶରୀରର ଗଠନ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେହିପରି।
ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ତୁ ଦେଵାନାଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଽନ୍ଵଯଦର୍ଶନାତ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାତିଶଯସଂଯୁକ୍ତୋ ଦେଵାନାଂ କାଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବଂଶପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶରୀର ବିଶେଷ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଥା ନାତିଶଯଶ୍ଚୈଵ ମାନୁଷଃ କାଯ ଉଚ୍ଯତେ ଇତ୍ଯେଵ ହି ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଭାଵା ଯେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାଃ
ଏହିପରି, ମାନବ ଶରୀରକୁ ବି ଏପରି ଅତିଶୟ ଗୁଣ ନଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଦେବତା ଓ ମାନବ ଗୁଣ ଯାହାଙ୍କରେ ଅଛି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ୍ତି।
ପଶୂନାଂ ପକ୍ଷିଣାଂ ଚୈଵ ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ ଗାଵୋ ଽଜାଶ୍ଵାଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ହସ୍ତିନଃ ପକ୍ଷିଣୋ ମୃଗାଃ
ସମସ୍ତ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗମାନେ ବୁଝିବାକୁ ଚାହିଁଦିଆଯାଏ।
ଉପଯୁକ୍ତାଃ କ୍ରିଯାସ୍ଵେତେ ଯଜ୍ଞିଯାସ୍ତ୍ଵିହ ସର୍ଵଶଃ ଯଥାକ୍ରମୋପଭୋଗାଶ୍ଚ ଦେଵାନାଂ ପଶୁମୂର୍ତଯଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ କ୍ରିୟା ଓ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି; ନିୟମାନୁସାରେ ଦେବତାମାନେ ଏହି ପଶୁମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ ରୂପାନୁରୂପୈଶ୍ଚ ପ୍ରମାଣୈଃ ସ୍ଥିରଜଙ୍ଗମାଃ ମନୋଜ୍ଞୈସ୍ତତ୍ର ତୈର୍ଭୋଗୈଃ ସୁଖିନୋ ହ୍ଯୁପପେଦିରେ
ଏହି ସ୍ଥିର ଓ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ରୂପ ଓ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ସେଇ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୋଗରେ ସୁଖ ପାଇଥିଲେ।
ଅଥ ଶିଷ୍ଟାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଧୂନଥ ତତଶ୍ଚ ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ଶ୍ରୁତିଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ଦେଵାନାଂ ପଶୁମୂର୍ତଯଃ ସଂଯୁଜ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣା ହ୍ଯନ୍ତସ୍ ତେନ ସନ୍ତଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଏବେ ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭଲ ଲୋକମାନେ, ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଶ୍ରୁତିର ଶବ୍ଦ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଶୁର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭିତରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଭଲ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି।
ସାମାନ୍ଯେଷୁ ଚ ଧର୍ମେଷୁ ତଥା ଵୈଶିଷିକେଷୁ ଚ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶୋ ଯୁକ୍ତାଃ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତେନ କର୍ମଣା
ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମେଷୁ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସୁଖୋଦର୍କସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗତୌ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତୋ ହି ଯୋ ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାନଧର୍ମଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷରେ ସୁଖ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ; ଏହି ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ଧର୍ମକୁ ଜ୍ଞାନ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦିଵ୍ଯାନାଂ ସାଧନାତ୍ସାଧୁର୍ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୁରୋର୍ହିତଃ କାରଣାତ୍ସାଧନାଚ୍ଚୈଵ ଗୃହସ୍ଥଃ ସାଧୁରୁଚ୍ଯତେ
ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଯିଏ ଉପାୟ ଅନୁସରେ, ସେ ଭଲ ଲୋକ; ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭଲ ଲୋକ; ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତପସଶ୍ଚ ତଥାରଣ୍ଯେ ସାଧୁର୍ଵୈଖାନସଃ ସ୍ମୃତଃ ଯତମାନୋ ଯତିଃ ସାଧୁଃ ସ୍ମୃତୋ ଯୋଗସ୍ଯ ସାଧନାତ୍
ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବୈଖାନସ ମୁନିକୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରାଯାଏ; ଯେଉଁ ଯତି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଧର୍ମୋ ଧର୍ମଗତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶବ୍ଦୋ ହ୍ଯେଷ କ୍ରିଯାତ୍ମକଃ କୁଶଲାକୁଶଲୌ ଚୈଵ ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଧର୍ମ କୁ ନୀତିର ପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଶବ୍ଦଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ। ପ୍ରଭୁ କହନ୍ତି, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପକାରୀ ଓ ଅପକାରୀ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବୋଲି ଅର୍ଥ କରାଯାଏ।
ଅଥ ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତର ଋଷଯଶ୍ଚୈଵ ମାନୁଷାଃ ଅଯଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଯଂ ନେତି ବ୍ରୁଵତେ ମୌନମୂର୍ତିନା
ତାପରେ ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ଋଷିମାନେ ଓ ମଣିଷମାନେ, 'ଏହା ଧର୍ମ, ଏହା ଅଧର୍ମ ନୁହେଁ' ବୋଲି ନିରବତା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଇଥାନ୍ତି।
ଧର୍ମେତି ଧାରଣେ ଧାତୁର୍ ମହତ୍ତ୍ଵେ ଚୈଵ ଉଚ୍ଯତେ ଆଧାରଣେ ମହତ୍ତ୍ଵେ ଵା ଧର୍ମଃ ସ ତୁ ନିରୁଚ୍ଯତେ
ଧର୍ମ ଶବ୍ଦର 'ଧୃ' ଧାତୁର ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରିବା ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ ରଖିବା; ଏହିପରି, ଯାହା ଧାରଣ କରେ କିମ୍ବା ମହାନ, ସେଇ ଧର୍ମ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।
ତତ୍ରେଷ୍ଟପ୍ରାପକୋ ଧର୍ମ ଆଚାର୍ଯୈରୁପଦିଶ୍ଯତେ ଅଧର୍ମଶ୍ଚାନିଷ୍ଟଫଲ ଆଚାର୍ଯୈର୍ନୋପଦିଶ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ଚାହିଁଥିବା ଫଳକୁ ଦେଇଥିବା ଧର୍ମକୁ ଗୁରୁମାନେ ଶିଖାନ୍ତି; ଅନିଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଅଧର୍ମକୁ ଗୁରୁମାନେ କେବେ ଶିଖାନ୍ତିନାହିଁ।
ଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚାଲୋଲୁପାଶ୍ଚୈଵ ଆତ୍ମଵନ୍ତୋ ହ୍ଯଦାମ୍ଭିକାଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵିନୀତା ମୃଦଵସ୍ ତାନାଚାର୍ଯାନ୍ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ବୟସ୍କ ଏବଂ ଲୋଭ ନଥିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଥିବା, ଚଳାକି ନଥିବା, ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶିଖିଥିବା ଏବଂ ମୃଦୁ ଲୋକମାନେ ଗୁରୁ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ।
ଧର୍ମଜ୍ଞୈର୍ଵିହିତୋ ଧର୍ମଃ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତୋ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ ଦାରାଗ୍ନିହୋତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧମ୍ ଇଜ୍ଯା ଶ୍ରୌତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଧର୍ମଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ଧର୍ମକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ; ଏହାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ଜୀବନସଙ୍ଗୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତି।
ସ୍ମାର୍ତୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରୋ ଯମୈଶ୍ଚ ନିଯମୈର୍ଯୁତଃ ପୂର୍ଵେଭ୍ଯୋ ଵେଦଯିତ୍ଵେହ ଶ୍ରୌତଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍
ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣ, ନିୟମ ଓ ଯମ ସହିତ ହୁଏ; ପୂର୍ବଜମାନେ ଏଠାରେ ଶ୍ରୁତି ଧର୍ମକୁ ବେଦ ଜାଣି ବର୍ଣ୍ନନ କରିଥିଲେ।
ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଙ୍ଗାନି ଵୈ ଶ୍ରୁତିଃ ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯାତୀତସ୍ଯ ସ୍ମୃତ୍ଵା ତନ୍ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍
ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଏହି ବେଦମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରୁତି; ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ମନୁ ଏପରି କହିଥିଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ସ୍ମାର୍ତଃ ସୂତୋ ଧର୍ମୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଭାଗଶଃ ଏଵଂ ଵୈ ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଧର୍ମଃ ଶିଷ୍ଟାଚାରଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ତେଣୁ ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ହେଉଛି; ଏପରି ଧର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।
ଶିଷେର୍ ଧାତୋଶ୍ଚ ନିଷ୍ଠାନ୍ତାଚ୍ ଛିଷ୍ଟଶବ୍ଦଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଯେ ଶିଷ୍ଟା ଇହ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଧାର୍ମିକାଃ
‘ଶିଷ୍’ ଧାତୁର ନିଷ୍ଠାରୁ ‘ଶିଷ୍ଟ’ ଶବ୍ଦ ଆସିଛି; ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ଶିଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି।
ମନୁଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ଲୋକସଂତାନକାରିଣଃ ତିଷ୍ଠନ୍ତୀହ ଚ ଧର୍ମାର୍ଥଂ ତାଞ୍ଛିଷ୍ଟାନ୍ସମ୍ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି; ଏମାନେ ‘ଶିଷ୍ଟ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ତୈଃ ଶିଷ୍ଟୈଶ୍ଚଲିତୋ ଧର୍ମଃ ସ୍ଥାପ୍ଯତେ ଵୈ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତ୍ରଯୀ ଵାର୍ତ୍ତା ଦଣ୍ଡନୀତିଃ ପ୍ରଜାଵର୍ଣାଶ୍ରମେପ୍ସଯା
ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନେ ଧର୍ମ ଅପସାରିଲେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ତ୍ରୟୀ ବେଦ, କୃଷି, ଓ ଦଣ୍ଡନୀତି ଜନମାନେ ଚାହିଁଥିବା ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
ଶିଷ୍ଟୈରାଚର୍ଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ ପୁନଶ୍ଚୈଵ ମନୁକ୍ଷଯେ ପୂର୍ଵୈଃପୂର୍ଵୈର୍ମତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଶିଷ୍ଟାଚାରଃ ସ ଶାଶ୍ଵତଃ
ଯେଉଁ ଶିଷ୍ଟମାନେ ଏହାକୁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ମନୁ ଶେଷ ହେଲେ ପୁର୍ବପୁର୍ବ ଶିଷ୍ଟମାନେ ପୁନଃ ଏହାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଚିରସ୍ଥାୟୀ।
ଦାନଂ ସତ୍ଯଂ ତପୋ ଲୋକୋ ଵିଦ୍ଯେଜ୍ଯା ପୂଜନଂ ଦମଃ ଅଷ୍ଟୌ ତାନି ଚରିତ୍ରାଣି ଶିଷ୍ଟାଚାରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଦାନ, ସତ୍ୟ, ତପ, ଲୋକସେବା, ଶିକ୍ଷା, ପୂଜା, ଦମ—ଏହି ଆଠଟି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣର ଚିହ୍ନ।
ଶିଷ୍ଟା ଯସ୍ମାଚ୍ଚରନ୍ତ୍ଯେନଂ ମନୁଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚ ହ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଶିଷ୍ଟାଚାରସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ
ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।