ଏତେ ଯୁଗସ୍ଵଭାଵା ଵଃ ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଯଥାକ୍ରମମ୍ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଯାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ କଲ୍ପେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତାନି ଚ
ଏହି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବିତିଗଲା; ଏହି କଳ୍ପରେ ମୁଁ ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର କଥା କହିବି, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଯାନି ସ୍ଯୁଃ କଲ୍ପେ କଲ୍ପେ ଚତୁର୍ଦଶ ଵ୍ଯତୀତାନାଗତାନି ସ୍ଯୁର୍ ଯାନି ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ
ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଚାରିଦଶ ମନ୍ବନ୍ତର ଥାଏ; ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯାଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ଚ ସମ୍ଭୂତିର୍ ଯାସାଂ ଯାଵଚ୍ଚ ଜୀଵିତମ୍
ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ସ୍ଥିତି ବିବରଣା କରିବି; ଏହି ଯୁଗରେ ପ୍ରଜାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଆୟୁ କେତେ ହୁଏ।
ଯୁଗମାତ୍ରଂ ତୁ ଜୀଵନ୍ତି ନ୍ଯୂନଂ ତତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵଯେନ ଚ ଚତୁର୍ଦଶସୁ ତାଵନ୍ତୋ ଜ୍ଞେଯା ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ
ସେମାନେ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବା ଦୁଇ ଅଳ୍ପ ଅବଧି ଅଧିକ ଜୀବନ୍ତି; ଏଠି ଚାରିଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏପରି ଗଣନା ରହିଛି।
ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପଶୂନାଂ ଚ ପକ୍ଷିଣାଂ ସ୍ଥାଵରୈଃ ସହ ତେଷାମାଯୁରୁପକ୍ରାନ୍ତଂ ଯୁଗଧର୍ମେଷୁ ସର୍ଵଶଃ
ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଆୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଯୁଗର ନୀତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ତଥୈଵାଯୁଃ ପରିକ୍ରାନ୍ତଂ ଯୁଗଧର୍ମେଷୁ ସର୍ଵଶଃ ଅସ୍ଥିତିଂ ଚ କଲୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୂତାନାମାଯୁଷଶ୍ଚ ଵୈ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆୟୁ ଯୁଗର ନୀତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ବିଶେଷତଃ କଳି ଯୁଗରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।
ପରମାଯୁଃ ଶତଂ ତ୍ଵେତନ୍ ମାନୁଷାଣାଂ କଲୌ ସ୍ମୃତମ୍ ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵରାକ୍ଷସାଃ
କଳି ଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ ଏକଶ ଅବଧି ହିସାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—
ପରିଣାହୋଚ୍ଛ୍ରଯେ ତୁଲ୍ଯା ଜାଯନ୍ତେ ହ କୃତେ ଯୁଗେ ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧୋ ହ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟାନାଂ ଦେଵଯୋନିନାମ୍
କୃତ ଯୁଗରେ ଉନ୍ନତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିରେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଥାନ୍ତି; ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଦେବ ଯୋନିର ଉଚ୍ଚତା ଶଣ୍ଣବେ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।
ନଵାଙ୍ଗୁଲପ୍ରମାଣେନ ନିଷ୍ପନ୍ନେନ ତଥାଷ୍ଟକମ୍ ଏତତ୍ସ୍ଵାଭାଵିକଂ ତେଷାଂ ପ୍ରମାଣମଧିକୁର୍ଵତାମ୍
ନଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବିକ ମାପ, ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତା ପାଇଥାନ୍ତି।
ମନୁଷ୍ଯା ଵର୍ତମାନାସ୍ତୁ ଯୁଗସଂଧ୍ଯାଂଶକେଷ୍ଵିହ ଦେଵାସୁରପ୍ରମାଣଂ ତୁ ସପ୍ତସପ୍ତାଙ୍ଗୁଲଂ କ୍ରମାତ୍
ଏଠି ଯୁଗ ସଂଧିର ଅଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ମାପ ରଖିଥାନ୍ତି, ଯାହା କ୍ରମେ ସାତ ସାତ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।
ଚତୁରଶୀତିକୈଶ୍ଚୈଵ କଲିଜୈରଙ୍ଗୁଲୈଃ ସ୍ମୃତମ୍ ଆ ପାଦତଲମସ୍ତକୋ ନଵତାଲୋ ଭଵେତ୍ତୁ ଯଃ
କଳିଯୁଗରେ ପାଦତଳରୁ ମୁଣ୍ଡ ଶିରାଅଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ ଚାରିଏଠି ଅଙ୍ଗୁଳି ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଚଉନବେଠି ଅଙ୍ଗୁଳି ହୁଏ।
ସଂହୃତ୍ଯାଜାନୁବାହୁଶ୍ଚ ଦୈଵତୈରଭିପୂଜ୍ଯତେ ଗଵାଂ ଚ ହସ୍ତିନାଂ ଚୈଵ ମହିଷସ୍ଥାଵରାତ୍ମନାମ୍
ଘୁଞ୍ଚାଯାଇଥିବା ଜଙ୍ଘାଅଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହାତ ଥିବା ଏହି ଆକୃତିକୁ ଦେବତାମାନେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହି ଆକୃତି ଗାଈ, ହାତୀ, ମହିଷ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ।
କ୍ରମେଣୈତେନ ଵିଜ୍ଞେଯେ ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଷଟ୍ସପ୍ତତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧଃ ପଶୁର୍ ଆକକୁଦୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ପରିମାପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ। ଆକକୁଡ଼ ନାମକ ପଶୁର ଉଚ୍ଚତା ସତତିଛଅ ଅଂଗୁଳ ହୁଏ।
ଅଙ୍ଗୁଲାନାମଷ୍ଟଶତମ୍ ଉତ୍ସେଧୋ ହସ୍ତିନାଂ ସ୍ମୃତଃ ଅଙ୍ଗୁଲାନାଂ ସହସ୍ରଂ ତୁ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଙ୍ଗୁଲମ୍
ହାତୀମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଏକଶଏ ଆଠ ଅଂଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ହଜାର ଅଂଗୁଳ ଉପରେ ଚଉଉନଚାଳିସି ଅଂଗୁଳ ଯୋଗ ହୁଏ।
ଶତାର୍ଧମଙ୍ଗୁଲାନାଂ ତୁ ହ୍ଯ୍ ଉତ୍ସେଧଃ ଶାଖିନାଂ ପରଃ ମାନୁଷସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ସଂନିଵେଶସ୍ତୁ ଯାଦୃଶଃ
ଗଛମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚତା ଏକଶଏ ପଚାଶ ଅଂଗୁଳ ହୁଏ। ମଣିଷ ଶରୀରର ଗଠନ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେହିପରି।
ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ତୁ ଦେଵାନାଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଽନ୍ଵଯଦର୍ଶନାତ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାତିଶଯସଂଯୁକ୍ତୋ ଦେଵାନାଂ କାଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବଂଶପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶରୀର ବିଶେଷ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଥା ନାତିଶଯଶ୍ଚୈଵ ମାନୁଷଃ କାଯ ଉଚ୍ଯତେ ଇତ୍ଯେଵ ହି ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଭାଵା ଯେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାଃ
ଏହିପରି, ମାନବ ଶରୀରକୁ ବି ଏପରି ଅତିଶୟ ଗୁଣ ନଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଦେବତା ଓ ମାନବ ଗୁଣ ଯାହାଙ୍କରେ ଅଛି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ୍ତି।
ପଶୂନାଂ ପକ୍ଷିଣାଂ ଚୈଵ ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ ଗାଵୋ ଽଜାଶ୍ଵାଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ହସ୍ତିନଃ ପକ୍ଷିଣୋ ମୃଗାଃ
ସମସ୍ତ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗମାନେ ବୁଝିବାକୁ ଚାହିଁଦିଆଯାଏ।
ଉପଯୁକ୍ତାଃ କ୍ରିଯାସ୍ଵେତେ ଯଜ୍ଞିଯାସ୍ତ୍ଵିହ ସର୍ଵଶଃ ଯଥାକ୍ରମୋପଭୋଗାଶ୍ଚ ଦେଵାନାଂ ପଶୁମୂର୍ତଯଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ କ୍ରିୟା ଓ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି; ନିୟମାନୁସାରେ ଦେବତାମାନେ ଏହି ପଶୁମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ ରୂପାନୁରୂପୈଶ୍ଚ ପ୍ରମାଣୈଃ ସ୍ଥିରଜଙ୍ଗମାଃ ମନୋଜ୍ଞୈସ୍ତତ୍ର ତୈର୍ଭୋଗୈଃ ସୁଖିନୋ ହ୍ଯୁପପେଦିରେ
ଏହି ସ୍ଥିର ଓ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ରୂପ ଓ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ସେଇ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୋଗରେ ସୁଖ ପାଇଥିଲେ।
ଅଥ ଶିଷ୍ଟାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଧୂନଥ ତତଶ୍ଚ ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ଶ୍ରୁତିଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ଦେଵାନାଂ ପଶୁମୂର୍ତଯଃ ସଂଯୁଜ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣା ହ୍ଯନ୍ତସ୍ ତେନ ସନ୍ତଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଏବେ ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭଲ ଲୋକମାନେ, ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଶ୍ରୁତିର ଶବ୍ଦ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଶୁର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭିତରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଭଲ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି।
ସାମାନ୍ଯେଷୁ ଚ ଧର୍ମେଷୁ ତଥା ଵୈଶିଷିକେଷୁ ଚ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶୋ ଯୁକ୍ତାଃ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତେନ କର୍ମଣା
ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମେଷୁ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସୁଖୋଦର୍କସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗତୌ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତୋ ହି ଯୋ ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାନଧର୍ମଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷରେ ସୁଖ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ; ଏହି ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ଧର୍ମକୁ ଜ୍ଞାନ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦିଵ୍ଯାନାଂ ସାଧନାତ୍ସାଧୁର୍ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୁରୋର୍ହିତଃ କାରଣାତ୍ସାଧନାଚ୍ଚୈଵ ଗୃହସ୍ଥଃ ସାଧୁରୁଚ୍ଯତେ
ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଯିଏ ଉପାୟ ଅନୁସରେ, ସେ ଭଲ ଲୋକ; ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭଲ ଲୋକ; ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତପସଶ୍ଚ ତଥାରଣ୍ଯେ ସାଧୁର୍ଵୈଖାନସଃ ସ୍ମୃତଃ ଯତମାନୋ ଯତିଃ ସାଧୁଃ ସ୍ମୃତୋ ଯୋଗସ୍ଯ ସାଧନାତ୍
ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବୈଖାନସ ମୁନିକୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରାଯାଏ; ଯେଉଁ ଯତି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଧର୍ମୋ ଧର୍ମଗତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶବ୍ଦୋ ହ୍ଯେଷ କ୍ରିଯାତ୍ମକଃ କୁଶଲାକୁଶଲୌ ଚୈଵ ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଧର୍ମ କୁ ନୀତିର ପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଶବ୍ଦଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ। ପ୍ରଭୁ କହନ୍ତି, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପକାରୀ ଓ ଅପକାରୀ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବୋଲି ଅର୍ଥ କରାଯାଏ।
ଅଥ ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତର ଋଷଯଶ୍ଚୈଵ ମାନୁଷାଃ ଅଯଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଯଂ ନେତି ବ୍ରୁଵତେ ମୌନମୂର୍ତିନା
ତାପରେ ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ଋଷିମାନେ ଓ ମଣିଷମାନେ, 'ଏହା ଧର୍ମ, ଏହା ଅଧର୍ମ ନୁହେଁ' ବୋଲି ନିରବତା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଇଥାନ୍ତି।
ଧର୍ମେତି ଧାରଣେ ଧାତୁର୍ ମହତ୍ତ୍ଵେ ଚୈଵ ଉଚ୍ଯତେ ଆଧାରଣେ ମହତ୍ତ୍ଵେ ଵା ଧର୍ମଃ ସ ତୁ ନିରୁଚ୍ଯତେ
ଧର୍ମ ଶବ୍ଦର 'ଧୃ' ଧାତୁର ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରିବା ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ ରଖିବା; ଏହିପରି, ଯାହା ଧାରଣ କରେ କିମ୍ବା ମହାନ, ସେଇ ଧର୍ମ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।
ତତ୍ରେଷ୍ଟପ୍ରାପକୋ ଧର୍ମ ଆଚାର୍ଯୈରୁପଦିଶ୍ଯତେ ଅଧର୍ମଶ୍ଚାନିଷ୍ଟଫଲ ଆଚାର୍ଯୈର୍ନୋପଦିଶ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ଚାହିଁଥିବା ଫଳକୁ ଦେଇଥିବା ଧର୍ମକୁ ଗୁରୁମାନେ ଶିଖାନ୍ତି; ଅନିଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଅଧର୍ମକୁ ଗୁରୁମାନେ କେବେ ଶିଖାନ୍ତିନାହିଁ।
ଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚାଲୋଲୁପାଶ୍ଚୈଵ ଆତ୍ମଵନ୍ତୋ ହ୍ଯଦାମ୍ଭିକାଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵିନୀତା ମୃଦଵସ୍ ତାନାଚାର୍ଯାନ୍ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ବୟସ୍କ ଏବଂ ଲୋଭ ନଥିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଥିବା, ଚଳାକି ନଥିବା, ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶିଖିଥିବା ଏବଂ ମୃଦୁ ଲୋକମାନେ ଗୁରୁ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ।