ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିକାରେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଋଷଯସ୍ତୁ ତେ ଯଥା ଦାଵପ୍ରଦଗ୍ଧେଷୁ ତୃଣେଷ୍ଵେଵାପରଂ ତୃଣମ୍
ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଧିକାରରେ, ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ରହିଥାନ୍ତି; ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ପୁରୁଣା ଘାସ ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ିଗଲା ପରେ ନୂତନ ଘାସ ଉଗୁଠିଥାଏ।
ଵନାନାଂ ପ୍ରଥମଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ତେଷାଂ ମୂଲେଷୁ ସମ୍ଭଵଃ ଏଵଂ ଯୁଗାଦ୍ଯୁଗାନାଂ ଵୈ ସଂତାନସ୍ତୁ ପରସ୍ପରମ୍
ବନରେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲେ, ମୂଳରେ ନୂତନ ଉଗ୍ରାସ ଆସିଥାଏ; ଏଭଳି ଯୁଗର ପରସ୍ପର ଅନୁସୃତି ହୁଏ।
ପ୍ରଵର୍ତତେ ହ୍ଯଵିଚ୍ଛେଦାଦ୍ ଯାଵନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରକ୍ଷଯଃ ସୁଖମାଯୁର୍ବଲଂ ରୂପଂ ଧର୍ମାର୍ଥୌ କାମ ଏଵ ଚ
ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଭାବରେ ସୁଖ, ଆୟୁ, ଶକ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ ଇଚ୍ଛା ରହିଥାଏ।
ଯୁଗେଷ୍ଵେତାନି ହୀଯନ୍ତେ ତ୍ରଯଃ ପାଦାଃ କ୍ରମେଣ ତୁ ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରତିସଂଧିର୍ଵଃ କୀର୍ତିତସ୍ତୁ ମଯା ଦ୍ଵିଜାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ଗୁଡିକ କ୍ରମେ ତିନି ଭାଗ କମିଯାଏ; ଏହି ପ୍ରତିସଂଧିକୁ ମୁଁ ତୁମମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଚତୁର୍ଯୁଗାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏତଦେଵ ପ୍ରସାଧନମ୍ ଏଷାଂ ଚତୁର୍ଯୁଗାଣାଂ ତୁ ଗଣିତା ହ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ
ସମସ୍ତ ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ହିଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଗଣନା ହେଉଛି ଏକାଉନସତି।
କ୍ରମେଣ ପରିଵୃତ୍ତାସ୍ତା ମନୋରନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ ଯୁଗାଖ୍ଯାସୁ ତୁ ସର୍ଵାସୁ ଭଵତୀହ ଯଦା ଚ ଯତ୍
ଏହି ଗୁଡିକ କ୍ରମେ ଚାଲିଥିଲେ ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ, ଯେ କିଛି ଘଟେ, ସେ ସମୟରେ ଏଠାରେ ଘଟେ।
ତଦେଵ ଚ ତଦନ୍ଯାସୁ ପୁନସ୍ତଦ୍ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ସର୍ଗେ ସର୍ଗେ ଯଥା ଭେଦା ହ୍ଯ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ଘଟଣା ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ କ୍ରମେ ଘଟେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ବିଭିନ୍ନତା ଆସେ, ସେହିପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
ଚତୁର୍ଦଶସୁ ତାଵନ୍ତୋ ଜ୍ଞେଯା ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ ଆସୁରୀ ଯାତୁଧାନୀ ଚ ପୈଶାଚୀ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସୀ
ଏଠି ଚାରିଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅସୁର, ଯାତୁଧାନ, ପୈଶାଚୀ ଓ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ପ୍ରଜା ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତଦା କାଲେ ପ୍ରଜା ଜାଯନ୍ତି ତାଃ ଶୃଣୁ ଯଥାକଲ୍ପଂ ଯୁଗୈଃ ସାର୍ଧଂ ଭଵନ୍ତେ ତୁଲ୍ଯଲକ୍ଷଣାଃ ଇତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଗାନାଂ ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରଜା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; କଳ୍ପ ଅନୁସାରେ, ଯୁଗ ସହିତ ଏମାନେ ସମାନ ଲକ୍ଷଣରେ ଥାଏ। ଏହିପରି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ପରିଵର୍ତନାନି ଚିରପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ଯୁଗସ୍ଵଭାଵାତ୍ କ୍ଷଣଂ ନ ସଂତିଷ୍ଠତି ଜୀଵଲୋକଃ କ୍ଷଯୋଦଯାଭ୍ଯାଂ ପରିଵର୍ତମାନଃ
ମନ୍ବନ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବହୁଦୀର ଦୀର୍ଘ; ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଜୀବଜଗତ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ରହିପାରେନାହିଁ, ନିରନ୍ତର ଅବନତି ଓ ଉନ୍ନତି ସହିତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ଏତେ ଯୁଗସ୍ଵଭାଵା ଵଃ ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଯଥାକ୍ରମମ୍ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଯାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ କଲ୍ପେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତାନି ଚ
ଏହି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବିତିଗଲା; ଏହି କଳ୍ପରେ ମୁଁ ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର କଥା କହିବି, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଯାନି ସ୍ଯୁଃ କଲ୍ପେ କଲ୍ପେ ଚତୁର୍ଦଶ ଵ୍ଯତୀତାନାଗତାନି ସ୍ଯୁର୍ ଯାନି ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ
ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଚାରିଦଶ ମନ୍ବନ୍ତର ଥାଏ; ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯାଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ଚ ସମ୍ଭୂତିର୍ ଯାସାଂ ଯାଵଚ୍ଚ ଜୀଵିତମ୍
ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ସ୍ଥିତି ବିବରଣା କରିବି; ଏହି ଯୁଗରେ ପ୍ରଜାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଆୟୁ କେତେ ହୁଏ।
ଯୁଗମାତ୍ରଂ ତୁ ଜୀଵନ୍ତି ନ୍ଯୂନଂ ତତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵଯେନ ଚ ଚତୁର୍ଦଶସୁ ତାଵନ୍ତୋ ଜ୍ଞେଯା ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ
ସେମାନେ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବା ଦୁଇ ଅଳ୍ପ ଅବଧି ଅଧିକ ଜୀବନ୍ତି; ଏଠି ଚାରିଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏପରି ଗଣନା ରହିଛି।
ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପଶୂନାଂ ଚ ପକ୍ଷିଣାଂ ସ୍ଥାଵରୈଃ ସହ ତେଷାମାଯୁରୁପକ୍ରାନ୍ତଂ ଯୁଗଧର୍ମେଷୁ ସର୍ଵଶଃ
ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଆୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଯୁଗର ନୀତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ତଥୈଵାଯୁଃ ପରିକ୍ରାନ୍ତଂ ଯୁଗଧର୍ମେଷୁ ସର୍ଵଶଃ ଅସ୍ଥିତିଂ ଚ କଲୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୂତାନାମାଯୁଷଶ୍ଚ ଵୈ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆୟୁ ଯୁଗର ନୀତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ବିଶେଷତଃ କଳି ଯୁଗରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।
ପରମାଯୁଃ ଶତଂ ତ୍ଵେତନ୍ ମାନୁଷାଣାଂ କଲୌ ସ୍ମୃତମ୍ ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵରାକ୍ଷସାଃ
କଳି ଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ ଏକଶ ଅବଧି ହିସାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—
ପରିଣାହୋଚ୍ଛ୍ରଯେ ତୁଲ୍ଯା ଜାଯନ୍ତେ ହ କୃତେ ଯୁଗେ ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧୋ ହ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟାନାଂ ଦେଵଯୋନିନାମ୍
କୃତ ଯୁଗରେ ଉନ୍ନତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିରେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଥାନ୍ତି; ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଦେବ ଯୋନିର ଉଚ୍ଚତା ଶଣ୍ଣବେ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।
ନଵାଙ୍ଗୁଲପ୍ରମାଣେନ ନିଷ୍ପନ୍ନେନ ତଥାଷ୍ଟକମ୍ ଏତତ୍ସ୍ଵାଭାଵିକଂ ତେଷାଂ ପ୍ରମାଣମଧିକୁର୍ଵତାମ୍
ନଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବିକ ମାପ, ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତା ପାଇଥାନ୍ତି।
ମନୁଷ୍ଯା ଵର୍ତମାନାସ୍ତୁ ଯୁଗସଂଧ୍ଯାଂଶକେଷ୍ଵିହ ଦେଵାସୁରପ୍ରମାଣଂ ତୁ ସପ୍ତସପ୍ତାଙ୍ଗୁଲଂ କ୍ରମାତ୍
ଏଠି ଯୁଗ ସଂଧିର ଅଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ମାପ ରଖିଥାନ୍ତି, ଯାହା କ୍ରମେ ସାତ ସାତ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।
ଚତୁରଶୀତିକୈଶ୍ଚୈଵ କଲିଜୈରଙ୍ଗୁଲୈଃ ସ୍ମୃତମ୍ ଆ ପାଦତଲମସ୍ତକୋ ନଵତାଲୋ ଭଵେତ୍ତୁ ଯଃ
କଳିଯୁଗରେ ପାଦତଳରୁ ମୁଣ୍ଡ ଶିରାଅଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ ଚାରିଏଠି ଅଙ୍ଗୁଳି ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଚଉନବେଠି ଅଙ୍ଗୁଳି ହୁଏ।
ସଂହୃତ୍ଯାଜାନୁବାହୁଶ୍ଚ ଦୈଵତୈରଭିପୂଜ୍ଯତେ ଗଵାଂ ଚ ହସ୍ତିନାଂ ଚୈଵ ମହିଷସ୍ଥାଵରାତ୍ମନାମ୍
ଘୁଞ୍ଚାଯାଇଥିବା ଜଙ୍ଘାଅଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହାତ ଥିବା ଏହି ଆକୃତିକୁ ଦେବତାମାନେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହି ଆକୃତି ଗାଈ, ହାତୀ, ମହିଷ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ।
କ୍ରମେଣୈତେନ ଵିଜ୍ଞେଯେ ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଷଟ୍ସପ୍ତତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧଃ ପଶୁର୍ ଆକକୁଦୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ପରିମାପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ। ଆକକୁଡ଼ ନାମକ ପଶୁର ଉଚ୍ଚତା ସତତିଛଅ ଅଂଗୁଳ ହୁଏ।
ଅଙ୍ଗୁଲାନାମଷ୍ଟଶତମ୍ ଉତ୍ସେଧୋ ହସ୍ତିନାଂ ସ୍ମୃତଃ ଅଙ୍ଗୁଲାନାଂ ସହସ୍ରଂ ତୁ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଙ୍ଗୁଲମ୍
ହାତୀମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଏକଶଏ ଆଠ ଅଂଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ହଜାର ଅଂଗୁଳ ଉପରେ ଚଉଉନଚାଳିସି ଅଂଗୁଳ ଯୋଗ ହୁଏ।
ଶତାର୍ଧମଙ୍ଗୁଲାନାଂ ତୁ ହ୍ଯ୍ ଉତ୍ସେଧଃ ଶାଖିନାଂ ପରଃ ମାନୁଷସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ସଂନିଵେଶସ୍ତୁ ଯାଦୃଶଃ
ଗଛମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚତା ଏକଶଏ ପଚାଶ ଅଂଗୁଳ ହୁଏ। ମଣିଷ ଶରୀରର ଗଠନ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେହିପରି।
ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ତୁ ଦେଵାନାଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଽନ୍ଵଯଦର୍ଶନାତ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାତିଶଯସଂଯୁକ୍ତୋ ଦେଵାନାଂ କାଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବଂଶପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶରୀର ବିଶେଷ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଥା ନାତିଶଯଶ୍ଚୈଵ ମାନୁଷଃ କାଯ ଉଚ୍ଯତେ ଇତ୍ଯେଵ ହି ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଭାଵା ଯେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାଃ
ଏହିପରି, ମାନବ ଶରୀରକୁ ବି ଏପରି ଅତିଶୟ ଗୁଣ ନଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଦେବତା ଓ ମାନବ ଗୁଣ ଯାହାଙ୍କରେ ଅଛି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ୍ତି।
ପଶୂନାଂ ପକ୍ଷିଣାଂ ଚୈଵ ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ ଗାଵୋ ଽଜାଶ୍ଵାଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ହସ୍ତିନଃ ପକ୍ଷିଣୋ ମୃଗାଃ
ସମସ୍ତ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗମାନେ ବୁଝିବାକୁ ଚାହିଁଦିଆଯାଏ।
ଉପଯୁକ୍ତାଃ କ୍ରିଯାସ୍ଵେତେ ଯଜ୍ଞିଯାସ୍ତ୍ଵିହ ସର୍ଵଶଃ ଯଥାକ୍ରମୋପଭୋଗାଶ୍ଚ ଦେଵାନାଂ ପଶୁମୂର୍ତଯଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ କ୍ରିୟା ଓ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି; ନିୟମାନୁସାରେ ଦେବତାମାନେ ଏହି ପଶୁମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ ରୂପାନୁରୂପୈଶ୍ଚ ପ୍ରମାଣୈଃ ସ୍ଥିରଜଙ୍ଗମାଃ ମନୋଜ୍ଞୈସ୍ତତ୍ର ତୈର୍ଭୋଗୈଃ ସୁଖିନୋ ହ୍ଯୁପପେଦିରେ
ଏହି ସ୍ଥିର ଓ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ରୂପ ଓ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ସେଇ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୋଗରେ ସୁଖ ପାଇଥିଲେ।