ଉପଭୋଗସମର୍ଥାନି ଏଵଂ କୃତଯୁଗାଦିଷୁ ଏଵଂ କୃତସ୍ଯ ସଂତାନଃ କଲେଶ୍ଚୈଵ କ୍ଷଯସ୍ତଥା
ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏଭଳି ଶରୀର କୃତଯୁଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଥାଏ; ଏଭଳି କୃତଯୁଗର ଅବିରତି ଓ କଳିଯୁଗର ଅବନତି ହୁଏ।
ଵିଚାରଣାତ୍ତୁ ନିର୍ଵେଦଃ ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥାତ୍ମନା ତଥା ତତଶ୍ଚୈଵାତ୍ମସମ୍ବୋଧଃ ସମ୍ବୋଧାଦ୍ଧର୍ମଶୀଲତା
ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବିରକ୍ତି ଆସେ, ମନର ସମତା ଅବସ୍ଥାରୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଆସେ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରୁ ଧର୍ମ ଓ ନୀତି ଆସେ।
କଲିଶିଷ୍ଟେଷୁ ତେଷ୍ଵେଵଂ ଜାଯନ୍ତେ ପୂର୍ଵଵତ୍ପ୍ରଜାଃ ଭାଵିନୋ ଽର୍ଥସ୍ଯ ଚ ବଲାତ୍ ତତଃ କୃତମଵର୍ତତ
କଳିଯୁଗରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏଭଳି ପ୍ରଜାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେପରି ଜନ୍ମିବେ; ଆଗାମୀ ଯୁଗର ଶକ୍ତିରେ କୃତଯୁଗ ପୁନି ଆସିଥାଏ।
ଅତୀତାନାଗତାନି ସ୍ଯୁର୍ ଯାନି ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ ଏତେ ଯୁଗସ୍ଵଭାଵାସ୍ତୁ ମଯୋକ୍ତାସ୍ତୁ ସମାସତଃ
ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଘଟିଛି କିମ୍ବା ଘଟିବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗମାନଙ୍କର ମୂଳ ଗୁଣ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛି।
ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯାଚ୍ଚ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵେ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ତୁ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ପୁନଃ କୃତଯୁଗେ ତୁ ଵୈ
ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯବେ ଚକ୍ର ପୁନି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କୃତଯୁଗ ଆସିଥାଏ।
ଉତ୍ପନ୍ନାଃ କଲିଶିଷ୍ଟେଷୁ ପ୍ରଜାଃ କାର୍ତଯୁଗାସ୍ତଥା ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଚେହ ଯେ ସିଦ୍ଧା ଅଦୃଷ୍ଟା ଵିହରନ୍ତି ଚ
କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ ଯେ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କୃତଯୁଗର ଲୋକ ହେବେ; ଏଠାରେ ଯେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ରହିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାଲିଫିରି କରନ୍ତି।
ସହ ସପ୍ତର୍ଷିଭିର୍ଯେ ତୁ ତତ୍ର ଯେ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶଃ ଶୂଦ୍ରା ବୀଜାର୍ଥେ ଯ ଇହ ସ୍ମୃତାଃ କାର୍ତଯୁଗଭଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ନିର୍ଵିଶେଷାସ୍ତଦାଭଵନ୍
ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଓ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନ୍ୟମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର — ଯେମାନେ ଏଠାରେ ବୀଜ ରଖିବା ପାଇଁ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି — ସେମାନେ କୃତଯୁଗର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକାକାର ହୋଇଗଲେ।
ତେଷାଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଧର୍ମଂ କଥଯନ୍ତୀହ ତେଷୁ ଚ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଶିଖାଇଥାନ୍ତି।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରଯୁତଂ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତଵିଧାନତଃ ଏଵଂ ତେଷୁ କ୍ରିଯାଵତ୍ସୁ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତୀହ ଵୈ କୃତେ
ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଚାର ଦ୍ୱାରା, ଏଭଳି କ୍ରିୟାମାନେ ହେଲେ କୃତଯୁଗ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତସ୍ଥିତାନାଂ ତୁ ଧର୍ମେ ସପ୍ତର୍ଷିଦର୍ଶିତେ ତେ ତୁ ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାର୍ଥଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତୀହ କୃତେ ଯୁଗେ
ଯେମାନେ ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମରେ, ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ନୀତିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ କୃତଯୁଗରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଏଠାରେ ରହିଥାନ୍ତି।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିକାରେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଋଷଯସ୍ତୁ ତେ ଯଥା ଦାଵପ୍ରଦଗ୍ଧେଷୁ ତୃଣେଷ୍ଵେଵାପରଂ ତୃଣମ୍
ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଧିକାରରେ, ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ରହିଥାନ୍ତି; ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ପୁରୁଣା ଘାସ ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ିଗଲା ପରେ ନୂତନ ଘାସ ଉଗୁଠିଥାଏ।
ଵନାନାଂ ପ୍ରଥମଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ତେଷାଂ ମୂଲେଷୁ ସମ୍ଭଵଃ ଏଵଂ ଯୁଗାଦ୍ଯୁଗାନାଂ ଵୈ ସଂତାନସ୍ତୁ ପରସ୍ପରମ୍
ବନରେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲେ, ମୂଳରେ ନୂତନ ଉଗ୍ରାସ ଆସିଥାଏ; ଏଭଳି ଯୁଗର ପରସ୍ପର ଅନୁସୃତି ହୁଏ।
ପ୍ରଵର୍ତତେ ହ୍ଯଵିଚ୍ଛେଦାଦ୍ ଯାଵନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରକ୍ଷଯଃ ସୁଖମାଯୁର୍ବଲଂ ରୂପଂ ଧର୍ମାର୍ଥୌ କାମ ଏଵ ଚ
ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଭାବରେ ସୁଖ, ଆୟୁ, ଶକ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ ଇଚ୍ଛା ରହିଥାଏ।
ଯୁଗେଷ୍ଵେତାନି ହୀଯନ୍ତେ ତ୍ରଯଃ ପାଦାଃ କ୍ରମେଣ ତୁ ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରତିସଂଧିର୍ଵଃ କୀର୍ତିତସ୍ତୁ ମଯା ଦ୍ଵିଜାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ଗୁଡିକ କ୍ରମେ ତିନି ଭାଗ କମିଯାଏ; ଏହି ପ୍ରତିସଂଧିକୁ ମୁଁ ତୁମମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଚତୁର୍ଯୁଗାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏତଦେଵ ପ୍ରସାଧନମ୍ ଏଷାଂ ଚତୁର୍ଯୁଗାଣାଂ ତୁ ଗଣିତା ହ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ
ସମସ୍ତ ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ହିଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଗଣନା ହେଉଛି ଏକାଉନସତି।
କ୍ରମେଣ ପରିଵୃତ୍ତାସ୍ତା ମନୋରନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ ଯୁଗାଖ୍ଯାସୁ ତୁ ସର୍ଵାସୁ ଭଵତୀହ ଯଦା ଚ ଯତ୍
ଏହି ଗୁଡିକ କ୍ରମେ ଚାଲିଥିଲେ ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ, ଯେ କିଛି ଘଟେ, ସେ ସମୟରେ ଏଠାରେ ଘଟେ।
ତଦେଵ ଚ ତଦନ୍ଯାସୁ ପୁନସ୍ତଦ୍ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ସର୍ଗେ ସର୍ଗେ ଯଥା ଭେଦା ହ୍ଯ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ଘଟଣା ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ କ୍ରମେ ଘଟେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ବିଭିନ୍ନତା ଆସେ, ସେହିପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
ଚତୁର୍ଦଶସୁ ତାଵନ୍ତୋ ଜ୍ଞେଯା ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ ଆସୁରୀ ଯାତୁଧାନୀ ଚ ପୈଶାଚୀ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସୀ
ଏଠି ଚାରିଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅସୁର, ଯାତୁଧାନ, ପୈଶାଚୀ ଓ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ପ୍ରଜା ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତଦା କାଲେ ପ୍ରଜା ଜାଯନ୍ତି ତାଃ ଶୃଣୁ ଯଥାକଲ୍ପଂ ଯୁଗୈଃ ସାର୍ଧଂ ଭଵନ୍ତେ ତୁଲ୍ଯଲକ୍ଷଣାଃ ଇତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଗାନାଂ ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରଜା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; କଳ୍ପ ଅନୁସାରେ, ଯୁଗ ସହିତ ଏମାନେ ସମାନ ଲକ୍ଷଣରେ ଥାଏ। ଏହିପରି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ପରିଵର୍ତନାନି ଚିରପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ଯୁଗସ୍ଵଭାଵାତ୍ କ୍ଷଣଂ ନ ସଂତିଷ୍ଠତି ଜୀଵଲୋକଃ କ୍ଷଯୋଦଯାଭ୍ଯାଂ ପରିଵର୍ତମାନଃ
ମନ୍ବନ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବହୁଦୀର ଦୀର୍ଘ; ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଜୀବଜଗତ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ରହିପାରେନାହିଁ, ନିରନ୍ତର ଅବନତି ଓ ଉନ୍ନତି ସହିତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ଏତେ ଯୁଗସ୍ଵଭାଵା ଵଃ ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଯଥାକ୍ରମମ୍ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଯାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ କଲ୍ପେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତାନି ଚ
ଏହି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବିତିଗଲା; ଏହି କଳ୍ପରେ ମୁଁ ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର କଥା କହିବି, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଯାନି ସ୍ଯୁଃ କଲ୍ପେ କଲ୍ପେ ଚତୁର୍ଦଶ ଵ୍ଯତୀତାନାଗତାନି ସ୍ଯୁର୍ ଯାନି ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ
ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଚାରିଦଶ ମନ୍ବନ୍ତର ଥାଏ; ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯାଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ଚ ସମ୍ଭୂତିର୍ ଯାସାଂ ଯାଵଚ୍ଚ ଜୀଵିତମ୍
ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ସ୍ଥିତି ବିବରଣା କରିବି; ଏହି ଯୁଗରେ ପ୍ରଜାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଆୟୁ କେତେ ହୁଏ।
ଯୁଗମାତ୍ରଂ ତୁ ଜୀଵନ୍ତି ନ୍ଯୂନଂ ତତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵଯେନ ଚ ଚତୁର୍ଦଶସୁ ତାଵନ୍ତୋ ଜ୍ଞେଯା ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ
ସେମାନେ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବା ଦୁଇ ଅଳ୍ପ ଅବଧି ଅଧିକ ଜୀବନ୍ତି; ଏଠି ଚାରିଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏପରି ଗଣନା ରହିଛି।
ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପଶୂନାଂ ଚ ପକ୍ଷିଣାଂ ସ୍ଥାଵରୈଃ ସହ ତେଷାମାଯୁରୁପକ୍ରାନ୍ତଂ ଯୁଗଧର୍ମେଷୁ ସର୍ଵଶଃ
ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଆୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଯୁଗର ନୀତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ତଥୈଵାଯୁଃ ପରିକ୍ରାନ୍ତଂ ଯୁଗଧର୍ମେଷୁ ସର୍ଵଶଃ ଅସ୍ଥିତିଂ ଚ କଲୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୂତାନାମାଯୁଷଶ୍ଚ ଵୈ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆୟୁ ଯୁଗର ନୀତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ବିଶେଷତଃ କଳି ଯୁଗରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।
ପରମାଯୁଃ ଶତଂ ତ୍ଵେତନ୍ ମାନୁଷାଣାଂ କଲୌ ସ୍ମୃତମ୍ ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵରାକ୍ଷସାଃ
କଳି ଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ ଏକଶ ଅବଧି ହିସାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—
ପରିଣାହୋଚ୍ଛ୍ରଯେ ତୁଲ୍ଯା ଜାଯନ୍ତେ ହ କୃତେ ଯୁଗେ ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧୋ ହ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟାନାଂ ଦେଵଯୋନିନାମ୍
କୃତ ଯୁଗରେ ଉନ୍ନତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିରେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଥାନ୍ତି; ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଦେବ ଯୋନିର ଉଚ୍ଚତା ଶଣ୍ଣବେ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।
ନଵାଙ୍ଗୁଲପ୍ରମାଣେନ ନିଷ୍ପନ୍ନେନ ତଥାଷ୍ଟକମ୍ ଏତତ୍ସ୍ଵାଭାଵିକଂ ତେଷାଂ ପ୍ରମାଣମଧିକୁର୍ଵତାମ୍
ନଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବିକ ମାପ, ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତା ପାଇଥାନ୍ତି।
ମନୁଷ୍ଯା ଵର୍ତମାନାସ୍ତୁ ଯୁଗସଂଧ୍ଯାଂଶକେଷ୍ଵିହ ଦେଵାସୁରପ୍ରମାଣଂ ତୁ ସପ୍ତସପ୍ତାଙ୍ଗୁଲଂ କ୍ରମାତ୍
ଏଠି ଯୁଗ ସଂଧିର ଅଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ମାପ ରଖିଥାନ୍ତି, ଯାହା କ୍ରମେ ସାତ ସାତ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।