ରାଜର୍ଷଯୋ ମହାତ୍ମାନୋ ଯେଷାଂ କୀର୍ତିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ ଯଜ୍ଞାତ୍ ତପଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୁ କାରଣୈଃ
ଯେ ରାଜାର୍ଷିମାନେ ମହାତ୍ମା ଓ ଯାଙ୍କର କୀର୍ତି ସ୍ଥିର, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା ସମସ୍ତ କାରଣରେ ଯଜ୍ଞକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ତପସା ସୃଷ୍ଟଂ ଜଗଦ୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ପୁରା ତସ୍ମାନ୍ନାପ୍ନୋତି ତଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ ତପୋମୂଲମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା; ତେଣୁ ଏହା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନି, ତପସ୍ୟାକୁ ସମସ୍ତର ମୂଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯଜ୍ଞପ୍ରଵର୍ତନଂ ହ୍ଯେଵମ୍ ଆସୀତ୍ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ ତଦାପ୍ରଭୃତି ଯଜ୍ଞୋ ଽଯଂ ଯୁଗୈଃ ସାର୍ଧଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ
ଏଭଳି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେତିଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏହି ଯଜ୍ଞ ଯୁଗସହିତ ଚାଲିଆସିଛି।
ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ ଵିଧିଂ ପୁନଃ ତତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗେ କ୍ଷୀଣେ ଦ୍ଵାପରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଏବେ ମୁଁ ପୁନି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିବରଣ କରିବି; ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲେ, ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଦ୍ଵାପରାଦୌ ପ୍ରଜାନାଂ ତୁ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତୁ ଯା ପରିଵୃତ୍ତେ ଯୁଗେ ତସ୍ମିଂସ୍ ତତଃ ସା ଵୈ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭରେ, ଲୋକମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ତ୍ରେତା ଯୁଗର ସିଦ୍ଧି ଭଳି ଥାଏ; ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ, ସେ ସିଦ୍ଧି ହରାଯାଏ।
ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତିତେ ତାସାଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ ଲୋଭୋ ଧୃତିର୍ଵଣିଗ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାମ୍ ଅଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ତାପରେ, ଲୋକମାନେ ପୁନି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଲୋଭ, ଧୃତି, ବ୍ୟବସାୟ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ପ୍ରଧ୍ଵଂସଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ କର୍ମଣାଂ ତୁ ଵିପର୍ଯଯଃ ଯାତ୍ରା ଵଧଃ ପରୋ ଦଣ୍ଡୋ ମାନୋ ଦର୍ପୋ ଽକ୍ଷମା ବଲମ୍
ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ନାଶ ଓ କର୍ମର ବିପରୀତତା, ଯାତ୍ରା, ହତ୍ୟା, କଠୋର ଦଣ୍ଡ, ମାନ, ଅହଂକାର, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ତଥା ରଜସ୍ତମୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ ଆଦ୍ଯେ କୃତେ ନାଧର୍ମୋ ଽସ୍ତି ସ ତ୍ରେତାଯାଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ
ଏଭଳି, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ରଜୋ ଓ ତମୋ ଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ; ପ୍ରଥମ କୃତ ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଥିଲାନି, ତ୍ରେତାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଦ୍ଵାପରେ ଵ୍ଯାକୁଲୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯତି କଲୌ ପୁନଃ ଵର୍ଣାନାଂ ଦ୍ଵାପରେ ଧର୍ମାଃ ସଂକୀର୍ଯନ୍ତେ ତଥାଶ୍ରମାଃ
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆସି ଏହା କଳି ଯୁଗରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଦ୍ୱାପରରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ।
ଦ୍ଵୈଧମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଚୈଵ ଯୁଗେ ତସ୍ମିଞ୍ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତୌ ଦ୍ଵିଧା ଶ୍ରୁତିଃ ସ୍ମୃତିଶ୍ଚୈଵ ନିଶ୍ଚଯୋ ନାଧିଗମ୍ଯତେ
ସେ ଯୁଗରେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ନିଶ୍ଚିତତା ଲଭିବା ଯାଏନି।
ଅନିଶ୍ଚଯାଵଗମନାଦ୍ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ହ୍ଯଵିଜ୍ଞାତେ ମତିଭେଦସ୍ତୁ ଜାଯତେ
ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ ଜଣାଯାଏନି; ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଅବିଜ୍ଞାତ ହେଲେ, ମତଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପରସ୍ପରଂ ଵିଭିନ୍ନାସ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଵିଭ୍ରମେଣ ତୁ ଅତୋ ଦୃଷ୍ଟିଵିଭିନ୍ନୈସ୍ତୈଃ କୃତମତ୍ଯାକୁଲଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପରସ୍ପରରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ; ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ଜଗତ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।
ଏକୋ ଵେଦଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦଃ ସଂହୃତ୍ଯ ତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ସଂକ୍ଷେପାଦାଯୁଷଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯସ୍ଯତେ ଦ୍ଵାପରେଷ୍ଵିହ
ଏକଟି ବେଦ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଯାହା ପୁନଃପୁନଃ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକଙ୍କ ଆୟୁ ଅନୁଯାୟୀ ସାରାଂଶ ଭାବେ ବିଭାଜିତ ହୁଏ।
ଵେଦଶ୍ଚୈକଶ୍ଚତୁର୍ଧା ତୁ ଵ୍ଯସ୍ଯତେ ଦ୍ଵାପରାଦିଷୁ ଋଷିପୁତ୍ରୈଃ ପୁନର୍ଵେଦା ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟିଵିଭ୍ରମୈଃ
ଏକ ବେଦ ଦ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗଗୁଡିକରେ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୁଏ; ଋଷିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦୃଷ୍ଟିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବେଦଗୁଡିକୁ ପୁନଃ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି।
ତେ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଵିନ୍ଯାସୈଃ ସ୍ଵରକ୍ରମଵିପର୍ଯଯୈଃ ସଂହୃତା ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମ୍ନାଂ ସଂହିତାସ୍ତୈର୍ମହର୍ଷିଭିଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସ୍ୱରର କ୍ରମର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ମହାଋଷିମାନେ ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ସଂହିତାଗୁଡିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି।
ସାମାନ୍ଯାଦ୍ଵୈକୃତାଚ୍ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟିଭିନ୍ନୈଃ କ୍ଵଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କଲ୍ପସୂତ୍ରାଣି ଭାଷ୍ଯଵିଦ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ ଓ ବିଦ୍ୟାର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ।
ଅନ୍ଯେ ତୁ ପ୍ରସ୍ଥିତାସ୍ତାନ୍ଵୈ କେଚିତ୍ ତାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଭିନ୍ନାର୍ଥୈସ୍ତୈଃ ସ୍ଵଦର୍ଶନୈଃ
କେତେକ ଲୋକ ଏହି ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢିଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସେଥିରେ ବିରୋଧ କରନ୍ତି; ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହି ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଓ ସ୍ୱଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନୀତି ରୂପେ ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ।
ଏକମାଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ପୂର୍ଵମ୍ ଆସୀଦ୍ଦ୍ଵୈଧଂ ତୁ ତତ୍ପୁନଃ ସାମାନ୍ଯଵିପରୀତାର୍ଥୈଃ କୃତଂ ଶାସ୍ତ୍ରାକୁଲଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ପ୍ରଥମେ ଏକଟି ଆଧ୍ୱର୍ୟବ ପଥ ଥିଲା; ପରେ ଏହା ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ସାଧାରଣ ଓ ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଆଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ଚ ପ୍ରସ୍ଥାନୈର୍ ବହୁଧା ଵ୍ଯାକୁଲୀକୃତମ୍ ତଥୈଵାଥର୍ଵଣାଂ ସାମ୍ନାଂ ଵିକଲ୍ପୈଃ ସ୍ଵସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯୈଃ
ଆଧ୍ୱର୍ୟବ ପଥ ଅନେକ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ବିକଳିତ ହୋଇଛି; ଏହିପରି ଅଥର୍ବ ଓ ସାମ ପଥ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଓ ନିଜର ଅବନତି ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି।
ଵ୍ଯାକୁଲୋ ଦ୍ଵାପରେଷ୍ଵର୍ଥଃ କ୍ରିଯତେ ଭିନ୍ନଦର୍ଶନୈଃ ଦ୍ଵାପରେ ସଂନିଵୃତ୍ତେ ତେ ଵେଦା ନଶ୍ଯନ୍ତି ଵୈ କଲୌ
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଦ୍ୱାପର ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ବେଦଗୁଡିକ କଳି ଯୁଗରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ତେଷାଂ ଵିପର୍ଯଯୋତ୍ପନ୍ନା ଭଵନ୍ତି ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ ଅଦୃଷ୍ଟିର୍ମରଣଂ ଚୈଵ ତଥୈଵ ଵ୍ଯାଧ୍ଯୁପଦ୍ରଵାଃ
ସେମାନଙ୍କର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପୁନଃ ଦୃଷ୍ଟିହାନି, ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ ରୋଗ ଓ ବିପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵାଙ୍ମନଃକର୍ମଭିର୍ଦୁଃଖୈର୍ ନିର୍ଵେଦୋ ଜାଯତେ ତତଃ ନିର୍ଵେଦାଜ୍ଜାଯତେ ତେଷାଂ ଦୁଃଖମୋକ୍ଷଵିଚାରଣା
ବାଣୀ, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ବିରକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ନିମିତ୍ତ ଚିନ୍ତନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଵିଚାରଣାଯାଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଵୈରାଗ୍ଯାଦ୍ଦୋଷଦର୍ଶନମ୍ ଦୋଷାଣାଂ ଦର୍ଶନାଚ୍ଚୈଵ ଜ୍ଞାନୋତ୍ପତ୍ତିସ୍ତୁ ଜାଯତେ
ଚିନ୍ତନରେ ବିରାଗ ଆସେ; ବିରାଗରୁ ଦୋଷ ଦେଖିବା ଆସେ; ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତେଷାଂ ମେଧାଵିନାଂ ପୂର୍ଵଂ ମର୍ତ୍ଯେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ ଉତ୍ପସ୍ଯନ୍ତୀହ ଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵାପରେ ପରିପନ୍ଥିନଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେଧାବୀମାନେ ପୂର୍ବରୁ ମାନବ ଜଗତର ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡିକର ବାଧା ଦେଖିଲେ।
ଆଯୁର୍ଵେଦଵିକଲ୍ପାଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନାଂ ଜ୍ଯୋତିଷସ୍ଯ ଚ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରଵିକଲ୍ପାଶ୍ଚ ହେତୁଶାସ୍ତ୍ରଵିକଲ୍ପନମ୍
ଏଠାରେ ଆୟୁର୍ବେଦର ଭିନ୍ନତା, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ଭିନ୍ନତା, ଜ୍ୟୋତିଷର ଭିନ୍ନତା, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ଭିନ୍ନତା ଓ ହେତୁଶାସ୍ତ୍ରର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅଛି।
ପ୍ରକ୍ରିଯା କଲ୍ପସୂତ୍ରାଣାଂ ଭାଷ୍ଯଵିଦ୍ଯାଵିକଲ୍ପନମ୍ ସ୍ମୃତିଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଭେଦାଶ୍ଚ ପ୍ରସ୍ଥାନାନି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
କଳ୍ପସୂତ୍ରଗୁଡିକର ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଭାଷ୍ୟ ବିଦ୍ୟାର ଭିନ୍ନତା, ସ୍ମୃତି ଶାସ୍ତ୍ରର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଭେଦ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଅଛି।
ଦ୍ଵାପରେଷ୍ଵଭିଵର୍ତନ୍ତେ ମତିଭେଦାସ୍ତଥା ନୃଣାମ୍ ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା କୃଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଵାର୍ତ୍ତା ପ୍ରସିଧ୍ଯତି
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ; ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଅତି କଷ୍ଟରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ଦ୍ଵାପରେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ କାଲଃ କ୍ଲେଶପରଃ ସ୍ମୃତଃ ଲୋଭୋ ଽଧୃତିର୍ଵଣିଗ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାମଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ କଷ୍ଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଲୋଭ, ଅସ୍ଥିରତା, ବ୍ୟବସାୟ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନିଶ୍ଚିତତା ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଣଯନଂ ଧର୍ମାଣାଂ ସଂକରସ୍ତଥା ଵର୍ଣାଶ୍ରମପରିଧ୍ଵଂସଃ କାମଦ୍ଵେଷୌ ତଥୈଵ ଚ
ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା, ଧର୍ମର ଭ୍ରମ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ନାଶ, ଏବଂ ଏହିପରି ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଦେଖାଯାଏ।
ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ପରମାଯୁସ୍ତଦା ନୃଣାମ୍ ନିଃଶେଷେ ଦ୍ଵାପରେ ତସ୍ମିଂସ୍ ତସ୍ଯ ସଂଧ୍ଯା ତୁ ପାଦତଃ
ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏହା ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ଆୟୁ ହୁଏ; ଦ୍ୱାପର ଶେଷରେ, ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।