ଵ୍ଯଞ୍ଜଯନ୍ନେତଦଖିଲଂ ପ୍ରାଦୁରାସୀତ୍ ତମୋନୁଦଃ ଯୋ ଽତୀନ୍ଦ୍ରିଯଃ ପରୋ ଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ ଅଣୁର୍ ଜ୍ଯାଯାନ୍ ସନାତନଃ ନାରାଯଣ ଇତି ଖ୍ଯାତଃ ସ ଏକଃ ସ୍ଵଯମ୍ ଉଦ୍ବଭୌ
ଯିଏ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଅଗୋଚର, ପ୍ରକାଶିତ ଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ବଡ଼, ଚିରନ୍ତନ, ନାରାୟଣ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେ ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱୟଂ ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରି ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଦେଖାଇଲେ।
ଯଃ ଶରୀରାଦ୍ ଅଭିଧ୍ଯାଯ ସିସୃକ୍ଷୁର୍ଵିଵିଧଂ ଜଗତ୍ ଅପ ଏଵ ସସର୍ଜାଦୌ ତାସୁ ଵୀର୍ଯମ୍ ଅଵାସୃଜତ୍
ସେ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଚିନ୍ତା କରି ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ପ୍ରଥମେ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ସେଠିରେ ନିଜ ବୀଜ ରଖିଲେ।
ତଦେଵାଣ୍ଡଂ ସମଭଵଦ୍ ଧେମରୂପ୍ଯମଯଂ ମହତ୍ ସଂଵତ୍ସରସହସ୍ରେଣ ସୂର୍ଯାଯୁତସମପ୍ରଭମ୍
ସେଥିରୁ ଏକ ବିଶାଳ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ସୁନା ଓ ଚାଁଦି ପରି ଚମକୁଥିଲା, ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦଶ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ତର୍ମହାତେଜାଃ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମସମ୍ଭଵଃ ପ୍ରଭାଵାଦ୍ ଅପି ତଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୁତ୍ଵମ୍ ଅଗମତ୍ ପୁନଃ
ସ୍ୱୟଂ ଅପାର ତେଜରେ ସେ ଅଣ୍ଡ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ବ୍ୟାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୁଣିଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
ତଦନ୍ତର୍ଭଗଵାନେଷ ସୂର୍ଯଃ ସମଭଵତ୍ପୁରା ଆଦିତ୍ଯଶ୍ଚାଦିଭୂତତ୍ଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ପଠନ୍ନ୍ ଅଭୂତ୍
ସେ ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ପ୍ରଥମେ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେ ଆଦି ଜନ୍ମ ହେବାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ, ଯିଏ ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି।
ଦିଵଂ ଭୂମିଂ ସମକରୋତ୍ ତଦଣ୍ଡଶକଲଦ୍ଵଯମ୍ ସ ଚାକରୋଦ୍ଦିଶଃ ସର୍ଵା ମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯୋମ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ସେ ଅଣ୍ଡର ଦୁଇ ଅଂଶରୁ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ, ଦିଗ୍ବିନ୍ୟାସ, ଦିଗ୍ବିଭାଗ, ଦିଗ୍ଦେଶ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଚିରନ୍ତନ ଆକାଶ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ନଦ୍ଯୋ ଽଣ୍ଡନାମ୍ନଃ ସଂଭୂତାଃ ପିତରୋ ମନଵସ୍ ତଥା ସପ୍ତ ଯେ ଽମୀ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ ଚ ତେ ଽପି ଚାନ୍ତର୍ଜଲୋଦ୍ଭଵାଃ ଲଵଣେକ୍ଷୁସୁରାଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ନାନାରତ୍ନସମନ୍ଵିତାଃ
ନଦୀମାନେ ଅଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ପିତୃମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ; ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଣ୍ଡ ଭିତର ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୁଣ, ଇଖୁରସ, ମଦ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସ ସିସୃକ୍ଷୁର୍ ଅଭୂଦ୍ ଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ ଅରିନ୍ଦମ ତତ୍ତେଜସଶ୍ ଚ ତତ୍ରୈଷ ମାର୍ତଣ୍ଡଃ ସମଜାଯତ
ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ପ୍ରଜାପତି ଦେବତା, ହେ ଶତ୍ରୁଜୟୀ, ସେଇ ତେଜରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ମାର୍ତଣ୍ଡ—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ମୃତେ ଽଣ୍ଡେ ଜାଯତେ ଯସ୍ମାନ୍ ମାର୍ତଣ୍ଡସ୍ ତେନ ସଂସ୍ମୃତଃ ରଜୋଗୁଣମଯଂ ଯତ୍ତଦ୍ ରୂପଂ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ଚତୁର୍ମୁଖଃ ସ ଭଗଵାନ୍ ଅଭୂଲ୍ ଲୋକପିତାମହଃ
ମୃତ ଅଣ୍ଡରୁ ଯାହାଁଠାରୁ ମାର୍ତଣ୍ଡ ଜନ୍ମିଲେ, ସେହିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ମାର୍ତଣ୍ଡ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଯେଉଁ ରୂପ ରଜୋଗୁଣରେ ଗଠିତ, ସେଇ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ।
ଯେନ ସୃଷ୍ଟଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍ ତମଵେହି ରଜୋରୂପଂ ମହତ୍ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେ ରଜୋଗୁଣର ମହତ୍ତ୍ୱ ରୂପ ମହାସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି।
ଚତୁର୍ମୁଖତ୍ଵମ୍ ଅଗମତ୍ କସ୍ମାଲ୍ ଲୋକପିତାମହଃ କଥଂ ତୁ ଲୋକାନ୍ ଅସୃଜଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ
ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ କିପରି ଚାରିଟି ମୁହଁ ପାଇଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଏହି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ?
ତପଶ୍ ଚଚାର ପ୍ରଥମମ୍ ଅମରାଣାଂ ପିତାମହଃ ଆଵିଭୂତାସ୍ ତଥା ଵେଦାଃ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗପଦକ୍ରମାଃ
ଅମରମାନଙ୍କ ପିତାମହ ପ୍ରଥମେ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତାପରେ ବେଦ ସମେତ ସେମାନଙ୍କର ଅଂଗ, ଉପାଂଗ ଓ ପଦକ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା।
ପୁରାଣସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଥମଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ମୃତମ୍ ନିତ୍ଯଂ ଶବ୍ଦମଯଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଶତକୋଟିପ୍ରଵିସ୍ତରମ୍
ସମସ୍ତ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନେ ପଡ଼ିଥିଲା ଏକ ଶାସ୍ତ୍ର, ଯାହା ସଦା ଶବ୍ଦରେ ଗଠିତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶତ କୋଟି ଶ୍ଲୋକ ଆବୃତ।
ଅନନ୍ତରଂ ଚ ଵକ୍ତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଵେଦାସ୍ ତସ୍ଯ ଵିନିଃସୃତାଃ ମୀମାଂସାନ୍ଯାଯଵିଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ପ୍ରମାଣାଷ୍ଟକସଂଯୁତାଃ
ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସହିତ ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୟା, ଯାହା ଆଠ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଯୁକ୍ତ।
ଵେଦାଭ୍ଯାସରତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଜାକାମସ୍ଯ ମାନସାଃ ମନସଃ ପୂର୍ଵସୃଷ୍ଟା ଵୈ ଜାତା ଯତ୍ ତେନ ମାନସାଃ
ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ସନ୍ତାନ ଆଶା କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ, ପୂର୍ବରୁ ମନସା ପୁତ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ 'ମନସା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।
ମରୀଚିର୍ ଅଭଵତ୍ ପୂର୍ଵଂ ତତୋ ଽତ୍ରିର୍ ଭଗଵାନ୍ ଋଷିଃ ଅଙ୍ଗିରଶ୍ ଚାଭଵତ୍ ପଶ୍ଚାତ୍ ପୁଲସ୍ତ୍ଯସ୍ ତଦନନ୍ତରମ୍
ପ୍ରଥମେ ମରୀଚି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାପରେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ଅତ୍ରି, ସେଠାରୁ ଅଙ୍ଗିରା ଓ ପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ।
ତତଃ ପୁଲହନାମା ଵୈ ତତଃ କ୍ରତୁର୍ ଅଜାଯତ ପ୍ରଚେତାଶ୍ ଚ ତତଃ ପୁତ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ ଚାଭଵତ୍ ପୁନଃ
ତାପରେ ପୁଲହ ନାମକ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ପରେ କ୍ରତୁ, ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରଚେତାସ ଓ ପୁନି ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ ବଶିଷ୍ଠ।
ପୁତ୍ରୋ ଭୃଗୁର୍ ଅଭୂତ୍ ତଦ୍ଵନ୍ ନାରଦୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଚିରାଦ୍ ଅଭୂତ୍ ଦଶେମାନ୍ ମାନସାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ମୁନୀନ୍ ପୁତ୍ରାନ୍ ଅଜିଜନତ୍
ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ, ସେପରି ଶୀଘ୍ରେ ନାରଦ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମା ଦଶ ଜଣ ମନସା ପୁତ୍ର ମୁନିଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ଶାରୀରାନ୍ ଅଥ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାତୃହୀନାନ୍ ପ୍ରଜାପତେଃ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଦ୍ ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ ଅଜାଯତ
ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦେହଜ ଏବଂ ମାତୃହୀନ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଡାହାଣ ଆଂଠିଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଧର୍ମଃ ସ୍ତନାନ୍ତାଦ୍ ଅଭଵଦ୍ ଧୃଦଯାତ୍ କୁସୁମାଯୁଧଃ ଭ୍ରୂମଧ୍ଯାଦ୍ ଅଭଵତ୍ କ୍ରୋଧୋ ଲୋଭଶ୍ ଚାଧରସଂଭଵଃ
ଧର୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଛାତିଠାରୁ, କାମଦେବ ହୃଦୟରୁ, କ୍ରୋଧ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରୁ ଏବଂ ଲୋଭ ତଳ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ବୁଦ୍ଧେର୍ ମୋହଃ ସମଭଵଦ୍ ଅହଂକାରାଦ୍ ଅଭୂନ୍ ମଦଃ ପ୍ରମୋଦଶ୍ ଚାଭଵତ୍ କଣ୍ଠାନ୍ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଲୋଚନତୋ ଣ୍ର୍ପ ଭରତଃ କରମଧ୍ଯାତ୍ ତୁ ବ୍ରହ୍ମସୂନୁର୍ ଅଭୂତ୍ ତତଃ
ବୁଦ୍ଧିରୁ ମୋହ, ଅହଂକାରରୁ ମଦ, କଣ୍ଠରୁ ପ୍ରମୋଦ, ଚକ୍ଷୁରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ହେ ଭାରତ, ଏବଂ ହାତ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଏତେ ନଵ ସୁତା ରାଜନ୍ କନ୍ଯା ଚ ଦଶମୀ ପୁନଃ ଅଙ୍ଗଜା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତା ଦଶମୀ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତା
ହେ ରାଜା, ଏହି ନଉଜଣ ପୁତ୍ର ଏବଂ ପୁନି ଦଶମ କନ୍ୟା; ସେ 'ଅଙ୍ଗଜା' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦଶମ ସନ୍ତାନ।
ବୁଦ୍ଧେର୍ ମୋହଃ ସମଭଵଦ୍ ଇତି ଯତ୍ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ଅହଂକାରଃ ସ୍ମୃତଃ କ୍ରୋଧୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ନାମ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧିରୁ ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅହଂକାର ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି; କ୍ରୋଧ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହି ନାମର ଅର୍ଥ କ'ଣ?
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ ତମଶ୍ ଚୈଵ ଗୁଣତ୍ରଯମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥିତିର୍ ଏତେଷାଂ ପ୍ରକୃତିଃ ପରିକୀର୍ତିତା
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏମାନଙ୍କ ସମତାବସ୍ଥାକୁ 'ପ୍ରକୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କେଚିତ୍ ପ୍ରଧାନମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅପରେ ଜଗୁଃ ଏତଦ୍ ଏଵ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିଂ କରୋତି ଵିକରୋତି ଚ
କେହି ଏହାକୁ 'ପ୍ରଧାନ' ବୋଲନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ 'ଅବ୍ୟକ୍ତ' କୁହନ୍ତି; ଏହି ଏକାଟି ମାନବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ।
ଗୁଣେଭ୍ଯଃ କ୍ଷୋଭମାଣେଭ୍ଯସ୍ ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ଵିଜଜ୍ଞିରେ ଏକା ମୂର୍ତିସ୍ ତ୍ରଯୋ ଭାଗା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
ଗୁଣମାନେ ବିକ୍ଷୋଭିତ ହେଲେ, ତିନି ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏକ ଆକୃତି, ତିନି ଭାଗ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର।
ସଵିକାରାତ୍ ପ୍ରଧାନାତ୍ ତୁ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାଯତେ ମହାନ୍ ଇତି ଯତଃ ଖ୍ଯାତିର୍ ଲୋକାନାଂ ଜାଯତେ ସଦା
ବିକାରିତ ପ୍ରଧାନରୁ 'ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ' ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ସଦା 'ମହାନ' ଭାବେ ପରିଚିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ।
ଅହଂକାରଶ୍ ଚ ମହତୋ ଜାଯତେ ମାନଵର୍ଧନଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତତଃ ପଞ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ବୁଦ୍ଧିଵଶାନି ତୁ ପ୍ରାଦୁର୍ ଭଵନ୍ତି ଚାନ୍ଯାନି ତଥା କର୍ମଵଶାନି ତୁ
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ବଢ଼ାଏ; ଏଠାରୁ ମୁଁ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ ନିୟମିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ପାଯୂପସ୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦଂ ଵାକ୍କ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯସଂଗ୍ରହଃ
କାନ, ଚମ୍ମ, ଆଖି, ଜିହ୍ବା ଓ ନାକ—ଏହି କ୍ରମରେ; ପାଖାନା, ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ହାତ, ପାଦ ଓ କଥା—ଏହି ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧଶ୍ ଚ ପଞ୍ଚମଃ ଉତ୍ସର୍ଗାନନ୍ଦନାଦାନଗତ୍ଯାଲାପାଶ୍ ଚ ତତ୍କ୍ରିଯାଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ; ପ୍ରସ୍ରବଣ, ଆନନ୍ଦ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି ଓ କଥନ—ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା।