ତସ୍ମାନ୍ନ ହିଂସାଯଜ୍ଞଂ ଚ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ମହର୍ଷଯଃ ଉଞ୍ଛଂ ମୂଲଂ ଫଲଂ ଶାକମ୍ ଉଦପାତ୍ରଂ ତପୋଧନାଃ
ତେଣୁ, ମହାଋଷିମାନେ ହିଁସା ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତପସ୍ୱୀମାନେ ଉଞ୍ଚ ଧାନ୍ୟ, ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ ଓ ପାଣିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ଏତଦ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଭଵତଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ ଅଦ୍ରୋହଶ୍ଚାପ୍ଯଲୋଭଶ୍ଚ ଦମୋ ଭୂତଦଯା ଶମଃ
ଏହି ଦାନ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦେଇ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଛନ୍ତି; ଅହିଁସା, ଲୋଭ ନଥିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ଶାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତପଃ ଶୌଚମ୍ ଅନୁକ୍ରୋଶଂ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ ସନାତନସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ମୂଲମେଵ ଦୁରାସଦମ୍
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, କ୍ଷମା ଓ ଧୃତି — ଏହିଅଟି ସନାତନ ଧର୍ମର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ମୂଳ।
ଦ୍ରଵ୍ଯମନ୍ତ୍ରାତ୍ମକୋ ଯଜ୍ଞସ୍ ତପଶ୍ଚ ସମତାତ୍ମକମ୍ ଯଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ଦେଵାନାପ୍ନୋତି ଵୈରାଜଂ ତପସା ପୁନଃ
ଯଜ୍ଞ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତପସ୍ୟା ସମତାର ଗୁଣରେ ଅଛି; ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିରାଜ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ କର୍ମସଂନ୍ଯାସାଦ୍ ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ପ୍ରକୃତେର୍ଲଯମ୍ ଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି କୈଵଲ୍ଯଂ ପଞ୍ଚୈତା ଗତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
କର୍ମର ପରିତ୍ୟାଗ, ବିରକ୍ତି, ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲଭିତି; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପଥକୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଏଵଂ ଵିଵାଦଃ ସୁମହାନ୍ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଵର୍ତନେ ଋଷୀଣାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ପୂର୍ଵେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ
ଏପରି ଭାବେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ପାଳନ ନେଇ ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ମତଭେଦ ହେଇଥିଲା।
ତତସ୍ତେ ଋଷଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃତଂ ଧର୍ମଂ ବଲେନ ତୁ ଵସୋର୍ଵାକ୍ଯମନାଦୃତ୍ଯ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ଵୈ ଯଥାଗତମ୍
ଏପରେ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଧର୍ମକୁ ଶକ୍ତିବଳରେ ହରାଯାଇଛି; ତେବେ ତାଙ୍କୁ ବସୁଙ୍କର କଥାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଏହିପରି ଆସିଥିବା ପଥରେ ଫେରିଗଲେ।
ଗତେଷୁ ଋଷିସଂଘେଷୁ ଦେଵା ଯଜ୍ଞମଵାପ୍ନୁଯୁଃ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ହି ତପଃସିଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରାଦଯୋ ନୃପାଃ
ଋଷିମାନଙ୍କର ସଭା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଲେ; ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ଲଭିଥିଲେ।
ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ଧ୍ରୁଵୋ ମେଧାତିଥିର୍ଵସୁଃ ସୁଧାମା ଵିରଜାଶ୍ଚୈଵ ଶଙ୍ଖପାଦ୍ରାଜସସ୍ତଥା
ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଧ୍ରୁବ, ମେଧାତିଥି, ବସୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ଶଂଖପାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ହଵିର୍ଧାନାଦଯୋ ନୃପାଃ ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵସ୍ ତେ ତପୋଭିର୍ଦିଵଂ ଗତାଃ
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ପର୍ଜନ୍ୟ, ହବିର୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ—ଏମାନେ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।
ରାଜର୍ଷଯୋ ମହାତ୍ମାନୋ ଯେଷାଂ କୀର୍ତିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ ଯଜ୍ଞାତ୍ ତପଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୁ କାରଣୈଃ
ଯେ ରାଜାର୍ଷିମାନେ ମହାତ୍ମା ଓ ଯାଙ୍କର କୀର୍ତି ସ୍ଥିର, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା ସମସ୍ତ କାରଣରେ ଯଜ୍ଞକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ତପସା ସୃଷ୍ଟଂ ଜଗଦ୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ପୁରା ତସ୍ମାନ୍ନାପ୍ନୋତି ତଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ ତପୋମୂଲମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା; ତେଣୁ ଏହା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନି, ତପସ୍ୟାକୁ ସମସ୍ତର ମୂଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯଜ୍ଞପ୍ରଵର୍ତନଂ ହ୍ଯେଵମ୍ ଆସୀତ୍ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ ତଦାପ୍ରଭୃତି ଯଜ୍ଞୋ ଽଯଂ ଯୁଗୈଃ ସାର୍ଧଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ
ଏଭଳି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେତିଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏହି ଯଜ୍ଞ ଯୁଗସହିତ ଚାଲିଆସିଛି।
ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ ଵିଧିଂ ପୁନଃ ତତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗେ କ୍ଷୀଣେ ଦ୍ଵାପରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଏବେ ମୁଁ ପୁନି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିବରଣ କରିବି; ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲେ, ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଦ୍ଵାପରାଦୌ ପ୍ରଜାନାଂ ତୁ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତୁ ଯା ପରିଵୃତ୍ତେ ଯୁଗେ ତସ୍ମିଂସ୍ ତତଃ ସା ଵୈ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭରେ, ଲୋକମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ତ୍ରେତା ଯୁଗର ସିଦ୍ଧି ଭଳି ଥାଏ; ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ, ସେ ସିଦ୍ଧି ହରାଯାଏ।
ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତିତେ ତାସାଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ ଲୋଭୋ ଧୃତିର୍ଵଣିଗ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାମ୍ ଅଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ତାପରେ, ଲୋକମାନେ ପୁନି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଲୋଭ, ଧୃତି, ବ୍ୟବସାୟ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ପ୍ରଧ୍ଵଂସଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ କର୍ମଣାଂ ତୁ ଵିପର୍ଯଯଃ ଯାତ୍ରା ଵଧଃ ପରୋ ଦଣ୍ଡୋ ମାନୋ ଦର୍ପୋ ଽକ୍ଷମା ବଲମ୍
ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ନାଶ ଓ କର୍ମର ବିପରୀତତା, ଯାତ୍ରା, ହତ୍ୟା, କଠୋର ଦଣ୍ଡ, ମାନ, ଅହଂକାର, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ତଥା ରଜସ୍ତମୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ ଆଦ୍ଯେ କୃତେ ନାଧର୍ମୋ ଽସ୍ତି ସ ତ୍ରେତାଯାଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ
ଏଭଳି, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ରଜୋ ଓ ତମୋ ଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ; ପ୍ରଥମ କୃତ ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଥିଲାନି, ତ୍ରେତାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଦ୍ଵାପରେ ଵ୍ଯାକୁଲୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯତି କଲୌ ପୁନଃ ଵର୍ଣାନାଂ ଦ୍ଵାପରେ ଧର୍ମାଃ ସଂକୀର୍ଯନ୍ତେ ତଥାଶ୍ରମାଃ
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆସି ଏହା କଳି ଯୁଗରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଦ୍ୱାପରରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ।
ଦ୍ଵୈଧମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଚୈଵ ଯୁଗେ ତସ୍ମିଞ୍ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତୌ ଦ୍ଵିଧା ଶ୍ରୁତିଃ ସ୍ମୃତିଶ୍ଚୈଵ ନିଶ୍ଚଯୋ ନାଧିଗମ୍ଯତେ
ସେ ଯୁଗରେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ନିଶ୍ଚିତତା ଲଭିବା ଯାଏନି।
ଅନିଶ୍ଚଯାଵଗମନାଦ୍ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ହ୍ଯଵିଜ୍ଞାତେ ମତିଭେଦସ୍ତୁ ଜାଯତେ
ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ ଜଣାଯାଏନି; ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଅବିଜ୍ଞାତ ହେଲେ, ମତଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପରସ୍ପରଂ ଵିଭିନ୍ନାସ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଵିଭ୍ରମେଣ ତୁ ଅତୋ ଦୃଷ୍ଟିଵିଭିନ୍ନୈସ୍ତୈଃ କୃତମତ୍ଯାକୁଲଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପରସ୍ପରରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ; ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ଜଗତ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।
ଏକୋ ଵେଦଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦଃ ସଂହୃତ୍ଯ ତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ସଂକ୍ଷେପାଦାଯୁଷଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯସ୍ଯତେ ଦ୍ଵାପରେଷ୍ଵିହ
ଏକଟି ବେଦ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଯାହା ପୁନଃପୁନଃ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକଙ୍କ ଆୟୁ ଅନୁଯାୟୀ ସାରାଂଶ ଭାବେ ବିଭାଜିତ ହୁଏ।
ଵେଦଶ୍ଚୈକଶ୍ଚତୁର୍ଧା ତୁ ଵ୍ଯସ୍ଯତେ ଦ୍ଵାପରାଦିଷୁ ଋଷିପୁତ୍ରୈଃ ପୁନର୍ଵେଦା ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟିଵିଭ୍ରମୈଃ
ଏକ ବେଦ ଦ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗଗୁଡିକରେ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୁଏ; ଋଷିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦୃଷ୍ଟିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବେଦଗୁଡିକୁ ପୁନଃ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି।
ତେ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଵିନ୍ଯାସୈଃ ସ୍ଵରକ୍ରମଵିପର୍ଯଯୈଃ ସଂହୃତା ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମ୍ନାଂ ସଂହିତାସ୍ତୈର୍ମହର୍ଷିଭିଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସ୍ୱରର କ୍ରମର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ମହାଋଷିମାନେ ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ସଂହିତାଗୁଡିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି।
ସାମାନ୍ଯାଦ୍ଵୈକୃତାଚ୍ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟିଭିନ୍ନୈଃ କ୍ଵଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କଲ୍ପସୂତ୍ରାଣି ଭାଷ୍ଯଵିଦ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ ଓ ବିଦ୍ୟାର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ।
ଅନ୍ଯେ ତୁ ପ୍ରସ୍ଥିତାସ୍ତାନ୍ଵୈ କେଚିତ୍ ତାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଭିନ୍ନାର୍ଥୈସ୍ତୈଃ ସ୍ଵଦର୍ଶନୈଃ
କେତେକ ଲୋକ ଏହି ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢିଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସେଥିରେ ବିରୋଧ କରନ୍ତି; ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହି ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଓ ସ୍ୱଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନୀତି ରୂପେ ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ।
ଏକମାଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ପୂର୍ଵମ୍ ଆସୀଦ୍ଦ୍ଵୈଧଂ ତୁ ତତ୍ପୁନଃ ସାମାନ୍ଯଵିପରୀତାର୍ଥୈଃ କୃତଂ ଶାସ୍ତ୍ରାକୁଲଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ପ୍ରଥମେ ଏକଟି ଆଧ୍ୱର୍ୟବ ପଥ ଥିଲା; ପରେ ଏହା ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ସାଧାରଣ ଓ ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଆଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ଚ ପ୍ରସ୍ଥାନୈର୍ ବହୁଧା ଵ୍ଯାକୁଲୀକୃତମ୍ ତଥୈଵାଥର୍ଵଣାଂ ସାମ୍ନାଂ ଵିକଲ୍ପୈଃ ସ୍ଵସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯୈଃ
ଆଧ୍ୱର୍ୟବ ପଥ ଅନେକ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ବିକଳିତ ହୋଇଛି; ଏହିପରି ଅଥର୍ବ ଓ ସାମ ପଥ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଓ ନିଜର ଅବନତି ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି।
ଵ୍ଯାକୁଲୋ ଦ୍ଵାପରେଷ୍ଵର୍ଥଃ କ୍ରିଯତେ ଭିନ୍ନଦର୍ଶନୈଃ ଦ୍ଵାପରେ ସଂନିଵୃତ୍ତେ ତେ ଵେଦା ନଶ୍ଯନ୍ତି ଵୈ କଲୌ
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଦ୍ୱାପର ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ବେଦଗୁଡିକ କଳି ଯୁଗରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।