ଯଥୋପନୀତୈର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମ୍ ଇତି ହୋଵାଚ ପାର୍ଥିଵଃ ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ପଶୁଭିର୍ମେଧ୍ଯୈର୍ ଅଥ ମୂଲଫଲୈରପି
ରାଜା କହିଲେ — ଯଜ୍ଞ ଯାହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଆଣାଯାଇଛି, ଶୁଦ୍ଧ ପଶୁ, କିମ୍ବା ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବା ଉଚିତ।
ହିଂସା ସ୍ଵଭାଵୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଇତି ମେ ଦର୍ଶନାଗମଃ ତଥୈତେ ଭାଵିତା ମନ୍ତ୍ରା ହିଂସାଲିଙ୍ଗା ମହର୍ଷିଭିଃ
ମୋ ଅନୁଭବ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଯଜ୍ଞର ସ୍ୱଭାବ ହିଁସା — ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ମହାଋଷିମାନେ ହିଁସାର ଚିହ୍ନ ଦେଇ ରଚିଛନ୍ତି।
ଦୀର୍ଘେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତୈସ୍ ତାରକାଦିନିଦର୍ଶିଭିଃ ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ମଯା ଚୋକ୍ତଂ ତସ୍ମାଚ୍ଛମିତୁମ୍ ଅର୍ହଥ
ନିକଟ ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହିକୁ ମାନଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦି ପ୍ରମାଣଂ ସ୍ଵାନ୍ଯେଵ ମନ୍ତ୍ରଵାକ୍ଯାଣି ଵୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ତଥା ପ୍ରଵର୍ତତାଂ ଯଜ୍ଞୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଥା ମାନୃତଂ ଵଚଃ
ଯଦି ତୁମେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରବାକ୍ୟକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ନେଉଛ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଏହିପରି ହେଉ; ନାହିଁ ହେଲେ, କଥା ଅସତ୍ୟ ହେବ।
ଏଵଂ କୃତୋତ୍ତରାସ୍ତେ ତୁ ଯୁଜ୍ଯାତ୍ମାନଂ ତତୋ ଧିଯା ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମଧୋ ହ୍ଯଶପଂସ୍ତଦା
ଏପରି ଉତ୍ତର ପାଇ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ଆବଶ୍ୟକ ଘଟିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରୋ ନୃପତିଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ରସାତଲମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଚାରୀ ନୃପୋ ଭୂତ୍ଵା ରସାତଲଚରୋ ଽଭଵତ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣିବା ସହିତ, ରାଜା ତଳଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଉପରେ ଚଳାନ୍ତି ଥିବା ରାଜା, ଏବେ ତଳଭୂମିରେ ବସିବାକୁ ହେଲେ।
ଵସୁଧାତଲଚାରୀ ତୁ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ସୋ ଽଭଵତ୍ ଧର୍ମାଣାଂ ସଂଶଯଛେତ୍ତା ରାଜା ଵସୁରଧୋଗତଃ
ପୃଥିବୀରେ ଚଳାନ୍ତି ଥିବା ସେ, ଏହି କଥା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ହେଲେ; ଧର୍ମର ସନ୍ଦେହ ସମାଧାନ କରୁଥିବା ରାଜା ବସୁ, ତଳଭୂମିକୁ ପତିତ ହେଲେ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ଵାଚ୍ଯୋ ହ୍ଯେକେନ ବହୁଜ୍ଞେନାପି ସଂଶଯଃ ବହୁଧାରସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମା ଦୁରନୁଗା ଗତିଃ
ତେଣୁ, ଏକ ଜଣେ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମର ସନ୍ଦେହ ସ୍ୱୟଂ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଅନେକ ଧାରାରେ ଚାଲେ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ନିଶ୍ଚଯାଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ଧର୍ମଃ ଶକ୍ଯୋ ହି କେନଚିତ୍ ଦେଵାନୃଷୀନୁପାଦାଯ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵମୃତେ ମନୁମ୍
ତେଣୁ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁ ମନୁ ବ୍ୟତୀତ, କେହି ଧର୍ମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ହିଂସା ଯଜ୍ଞେ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଦୁକ୍ତମୃଷିଭିଃ ପୁରା ଋଷିକୋଟିସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵୈସ୍ତପୋଭିର୍ଦିଵଂ ଗତାଃ
ତେଣୁ, ଯଜ୍ଞରେ ହିଁସା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ — ପୁରୁଣା ଋଷିମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି; ଅନେକ ମହାଋଷି ନିଜ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ତସ୍ମାନ୍ନ ହିଂସାଯଜ୍ଞଂ ଚ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ମହର୍ଷଯଃ ଉଞ୍ଛଂ ମୂଲଂ ଫଲଂ ଶାକମ୍ ଉଦପାତ୍ରଂ ତପୋଧନାଃ
ତେଣୁ, ମହାଋଷିମାନେ ହିଁସା ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତପସ୍ୱୀମାନେ ଉଞ୍ଚ ଧାନ୍ୟ, ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ ଓ ପାଣିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ଏତଦ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଭଵତଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ ଅଦ୍ରୋହଶ୍ଚାପ୍ଯଲୋଭଶ୍ଚ ଦମୋ ଭୂତଦଯା ଶମଃ
ଏହି ଦାନ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦେଇ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଛନ୍ତି; ଅହିଁସା, ଲୋଭ ନଥିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ଶାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତପଃ ଶୌଚମ୍ ଅନୁକ୍ରୋଶଂ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ ସନାତନସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ମୂଲମେଵ ଦୁରାସଦମ୍
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, କ୍ଷମା ଓ ଧୃତି — ଏହିଅଟି ସନାତନ ଧର୍ମର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ମୂଳ।
ଦ୍ରଵ୍ଯମନ୍ତ୍ରାତ୍ମକୋ ଯଜ୍ଞସ୍ ତପଶ୍ଚ ସମତାତ୍ମକମ୍ ଯଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ଦେଵାନାପ୍ନୋତି ଵୈରାଜଂ ତପସା ପୁନଃ
ଯଜ୍ଞ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତପସ୍ୟା ସମତାର ଗୁଣରେ ଅଛି; ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିରାଜ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ କର୍ମସଂନ୍ଯାସାଦ୍ ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ପ୍ରକୃତେର୍ଲଯମ୍ ଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି କୈଵଲ୍ଯଂ ପଞ୍ଚୈତା ଗତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
କର୍ମର ପରିତ୍ୟାଗ, ବିରକ୍ତି, ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲଭିତି; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପଥକୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଏଵଂ ଵିଵାଦଃ ସୁମହାନ୍ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଵର୍ତନେ ଋଷୀଣାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ପୂର୍ଵେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ
ଏପରି ଭାବେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ପାଳନ ନେଇ ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ମତଭେଦ ହେଇଥିଲା।
ତତସ୍ତେ ଋଷଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃତଂ ଧର୍ମଂ ବଲେନ ତୁ ଵସୋର୍ଵାକ୍ଯମନାଦୃତ୍ଯ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ଵୈ ଯଥାଗତମ୍
ଏପରେ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଧର୍ମକୁ ଶକ୍ତିବଳରେ ହରାଯାଇଛି; ତେବେ ତାଙ୍କୁ ବସୁଙ୍କର କଥାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଏହିପରି ଆସିଥିବା ପଥରେ ଫେରିଗଲେ।
ଗତେଷୁ ଋଷିସଂଘେଷୁ ଦେଵା ଯଜ୍ଞମଵାପ୍ନୁଯୁଃ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ହି ତପଃସିଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରାଦଯୋ ନୃପାଃ
ଋଷିମାନଙ୍କର ସଭା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଲେ; ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ଲଭିଥିଲେ।
ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ଧ୍ରୁଵୋ ମେଧାତିଥିର୍ଵସୁଃ ସୁଧାମା ଵିରଜାଶ୍ଚୈଵ ଶଙ୍ଖପାଦ୍ରାଜସସ୍ତଥା
ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଧ୍ରୁବ, ମେଧାତିଥି, ବସୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ଶଂଖପାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ହଵିର୍ଧାନାଦଯୋ ନୃପାଃ ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵସ୍ ତେ ତପୋଭିର୍ଦିଵଂ ଗତାଃ
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ପର୍ଜନ୍ୟ, ହବିର୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ—ଏମାନେ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।
ରାଜର୍ଷଯୋ ମହାତ୍ମାନୋ ଯେଷାଂ କୀର୍ତିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ ଯଜ୍ଞାତ୍ ତପଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୁ କାରଣୈଃ
ଯେ ରାଜାର୍ଷିମାନେ ମହାତ୍ମା ଓ ଯାଙ୍କର କୀର୍ତି ସ୍ଥିର, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା ସମସ୍ତ କାରଣରେ ଯଜ୍ଞକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ତପସା ସୃଷ୍ଟଂ ଜଗଦ୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ପୁରା ତସ୍ମାନ୍ନାପ୍ନୋତି ତଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ ତପୋମୂଲମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା; ତେଣୁ ଏହା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନି, ତପସ୍ୟାକୁ ସମସ୍ତର ମୂଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯଜ୍ଞପ୍ରଵର୍ତନଂ ହ୍ଯେଵମ୍ ଆସୀତ୍ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ ତଦାପ୍ରଭୃତି ଯଜ୍ଞୋ ଽଯଂ ଯୁଗୈଃ ସାର୍ଧଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ
ଏଭଳି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେତିଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏହି ଯଜ୍ଞ ଯୁଗସହିତ ଚାଲିଆସିଛି।
ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ ଵିଧିଂ ପୁନଃ ତତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗେ କ୍ଷୀଣେ ଦ୍ଵାପରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଏବେ ମୁଁ ପୁନି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିବରଣ କରିବି; ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲେ, ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଦ୍ଵାପରାଦୌ ପ୍ରଜାନାଂ ତୁ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତୁ ଯା ପରିଵୃତ୍ତେ ଯୁଗେ ତସ୍ମିଂସ୍ ତତଃ ସା ଵୈ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭରେ, ଲୋକମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ତ୍ରେତା ଯୁଗର ସିଦ୍ଧି ଭଳି ଥାଏ; ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ, ସେ ସିଦ୍ଧି ହରାଯାଏ।
ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତିତେ ତାସାଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ ଲୋଭୋ ଧୃତିର୍ଵଣିଗ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାମ୍ ଅଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ତାପରେ, ଲୋକମାନେ ପୁନି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଲୋଭ, ଧୃତି, ବ୍ୟବସାୟ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ପ୍ରଧ୍ଵଂସଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ କର୍ମଣାଂ ତୁ ଵିପର୍ଯଯଃ ଯାତ୍ରା ଵଧଃ ପରୋ ଦଣ୍ଡୋ ମାନୋ ଦର୍ପୋ ଽକ୍ଷମା ବଲମ୍
ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ନାଶ ଓ କର୍ମର ବିପରୀତତା, ଯାତ୍ରା, ହତ୍ୟା, କଠୋର ଦଣ୍ଡ, ମାନ, ଅହଂକାର, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ତଥା ରଜସ୍ତମୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ ଆଦ୍ଯେ କୃତେ ନାଧର୍ମୋ ଽସ୍ତି ସ ତ୍ରେତାଯାଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ
ଏଭଳି, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ରଜୋ ଓ ତମୋ ଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ; ପ୍ରଥମ କୃତ ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଥିଲାନି, ତ୍ରେତାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଦ୍ଵାପରେ ଵ୍ଯାକୁଲୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯତି କଲୌ ପୁନଃ ଵର୍ଣାନାଂ ଦ୍ଵାପରେ ଧର୍ମାଃ ସଂକୀର୍ଯନ୍ତେ ତଥାଶ୍ରମାଃ
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆସି ଏହା କଳି ଯୁଗରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଦ୍ୱାପରରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ।
ଦ୍ଵୈଧମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଚୈଵ ଯୁଗେ ତସ୍ମିଞ୍ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତୌ ଦ୍ଵିଧା ଶ୍ରୁତିଃ ସ୍ମୃତିଶ୍ଚୈଵ ନିଶ୍ଚଯୋ ନାଧିଗମ୍ଯତେ
ସେ ଯୁଗରେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ନିଶ୍ଚିତତା ଲଭିବା ଯାଏନି।