ଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମକା ଦେଵା ଯଜ୍ଞଭାଗଭୁଜସ୍ତୁ ତେ ତାନ୍ଯଜନ୍ତି ତଦା ଦେଵାଃ କଲ୍ଯାଦିଷୁ ଭଵନ୍ତି ଯେ
ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠି ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି।
ଅଧ୍ଵର୍ଯୁପ୍ରୈଷକାଲେ ତୁ ଵ୍ଯୁତ୍ଥିତା ଋଷଯସ୍ତଥା ମହର୍ଷଯଶ୍ଚ ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନାନ୍ପଶୁଗଣାଂସ୍ତଦା ଵିଶ୍ଵଭୁଜଂ ତେ ତ୍ଵପୃଚ୍ଛନ୍ କଥଂ ଯଜ୍ଞଵିଧିସ୍ତଵ
ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୁଷମାନେ ସଙ୍କେତ ଦେବାବେଳେ, ଋଷିମାନେ ଉଠିଯାଇଥିଲେ; ପଶୁମାନେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱଭୁକୁ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମର ଯଜ୍ଞର ନିୟମ କଣ?'
ଅଧର୍ମୋ ବଲଵାନେଷ ହିଂସା ଧର୍ମେପ୍ସଯା ତଵ ନଵଃ ପଶୁଵିଧିସ୍ତ୍ଵିଷ୍ଟସ୍ ତଵ ଯଜ୍ଞେ ସୁରୋତ୍ତମ
'ଏଠି ଅଧର୍ମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଇଛି; ତୁମେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି ହିଂସା କରୁଛ। ଏହି ନୂତନ ପଶୁବଳିର ନିୟମ ତୁମର ଯଜ୍ଞରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଅଧର୍ମୋ ଧର୍ମଘାତାଯ ପ୍ରାରବ୍ଧଃ ପଶୁଭିସ୍ତ୍ଵଯା ନାଯଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଧର୍ମୋ ଽଯଂ ନ ହିଂସା ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ ଆଗମେନ ଭଵାନ୍ଧର୍ମଂ ପ୍ରକରୋତୁ ଯଦୀଚ୍ଛତି
'ଅଧର୍ମ, ଯାହା ଧର୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେଥିରେ ତୁମେ ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରିଛ। ଏହା ଧର୍ମ ନୁହଁଅ, ଏହା ଅଧର୍ମ; କାରଣ ହିଂସା କେବେ ଧର୍ମ ନୁହଁଅ। ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତୁ।'
ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ ଯଜ୍ଞେନ ଧର୍ମେଣାଵ୍ଯସନେନ ତୁ ଯଜ୍ଞବୀଜୈଃ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିଵର୍ଗପରିମୋଷିତୈଃ
ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ, ଧର୍ମ ଓ ଦୋଷ ଛଡା, ଯଜ୍ଞର ବୀଜ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବେ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏଷ ଯଜ୍ଞୋ ମହାନିନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵିହିତଃ ପୁରା ଏଵଂ ଵିଶ୍ଵଭୁଗିନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ ଉକ୍ତୋ ନ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ମାନମୋହସମନ୍ଵିତଃ
ଏହି ମହାଯଜ୍ଞ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ପୂର୍ବକାଳରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଯେତେବେଳେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ବିଶ୍ୱଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, ସେ ମାନ ଓ ମୋହରେ ଭରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।
ତେଷାଂ ଵିଵାଦଃ ସୁମହାଞ୍ ଜଜ୍ଞେ ଇନ୍ଦ୍ରମହର୍ଷୀଣାମ୍ ଜଙ୍ଗମୈଃ ସ୍ଥାଵରୈଃ କେନ ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମିତି ଚୋଚ୍ଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମହାଋଷିମାନେ, ଚଳାନ୍ତି ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ, କେଉଁଠି କେଉଁଠି ପୂଜା ଦିଆଯିବ — ଏହିଥିରେ ବଡ଼ ବିବାଦ ହେଲା।
ତେ ତୁ ଖିନ୍ନା ଵିଵାଦେନ ଶକ୍ତ୍ଯା ଯୁକ୍ତା ମହର୍ଷଯଃ ସଂଧାଯ ସମମିନ୍ଦ୍ରେଣ ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ଖଚରଂ ଵସୁମ୍
ଏହି ବିବାଦରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାଋଷିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଏକତା କରି, ଆକାଶରେ ଚଳାନ୍ତି ବସୁଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଗଲେ।
ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଃ କଥଂ ଯଜ୍ଞଵିଧିର୍ନୃପ ଔତ୍ତାନପାଦେ ପ୍ରବ୍ରୂହି ସଂଶଯଂ ନସ୍ତୁଦ ପ୍ରଭୋ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖିଛ — ଉତ୍ତାନପାଦର ଉତ୍ପତି ରାଜା, ଆମର ସନ୍ଦେହ ସମାଧାନ କର।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଵସୁସ୍ତେଷାମ୍ ଅଵିଚାର୍ଯ ବଲାବଲମ୍ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରମନୁସ୍ମୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞତତ୍ତ୍ଵମୁଵାଚ ହ
ବସୁ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବିଚାର କରିନାହିଁ, ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କରି, ଯଜ୍ଞର ତତ୍ତ୍ୱ କଥା କହିଲେ।
ଯଥୋପନୀତୈର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମ୍ ଇତି ହୋଵାଚ ପାର୍ଥିଵଃ ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ପଶୁଭିର୍ମେଧ୍ଯୈର୍ ଅଥ ମୂଲଫଲୈରପି
ରାଜା କହିଲେ — ଯଜ୍ଞ ଯାହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଆଣାଯାଇଛି, ଶୁଦ୍ଧ ପଶୁ, କିମ୍ବା ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବା ଉଚିତ।
ହିଂସା ସ୍ଵଭାଵୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଇତି ମେ ଦର୍ଶନାଗମଃ ତଥୈତେ ଭାଵିତା ମନ୍ତ୍ରା ହିଂସାଲିଙ୍ଗା ମହର୍ଷିଭିଃ
ମୋ ଅନୁଭବ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଯଜ୍ଞର ସ୍ୱଭାବ ହିଁସା — ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ମହାଋଷିମାନେ ହିଁସାର ଚିହ୍ନ ଦେଇ ରଚିଛନ୍ତି।
ଦୀର୍ଘେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତୈସ୍ ତାରକାଦିନିଦର୍ଶିଭିଃ ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ମଯା ଚୋକ୍ତଂ ତସ୍ମାଚ୍ଛମିତୁମ୍ ଅର୍ହଥ
ନିକଟ ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହିକୁ ମାନଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦି ପ୍ରମାଣଂ ସ୍ଵାନ୍ଯେଵ ମନ୍ତ୍ରଵାକ୍ଯାଣି ଵୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ତଥା ପ୍ରଵର୍ତତାଂ ଯଜ୍ଞୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଥା ମାନୃତଂ ଵଚଃ
ଯଦି ତୁମେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରବାକ୍ୟକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ନେଉଛ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଏହିପରି ହେଉ; ନାହିଁ ହେଲେ, କଥା ଅସତ୍ୟ ହେବ।
ଏଵଂ କୃତୋତ୍ତରାସ୍ତେ ତୁ ଯୁଜ୍ଯାତ୍ମାନଂ ତତୋ ଧିଯା ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମଧୋ ହ୍ଯଶପଂସ୍ତଦା
ଏପରି ଉତ୍ତର ପାଇ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ଆବଶ୍ୟକ ଘଟିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରୋ ନୃପତିଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ରସାତଲମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଚାରୀ ନୃପୋ ଭୂତ୍ଵା ରସାତଲଚରୋ ଽଭଵତ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣିବା ସହିତ, ରାଜା ତଳଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଉପରେ ଚଳାନ୍ତି ଥିବା ରାଜା, ଏବେ ତଳଭୂମିରେ ବସିବାକୁ ହେଲେ।
ଵସୁଧାତଲଚାରୀ ତୁ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ସୋ ଽଭଵତ୍ ଧର୍ମାଣାଂ ସଂଶଯଛେତ୍ତା ରାଜା ଵସୁରଧୋଗତଃ
ପୃଥିବୀରେ ଚଳାନ୍ତି ଥିବା ସେ, ଏହି କଥା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ହେଲେ; ଧର୍ମର ସନ୍ଦେହ ସମାଧାନ କରୁଥିବା ରାଜା ବସୁ, ତଳଭୂମିକୁ ପତିତ ହେଲେ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ଵାଚ୍ଯୋ ହ୍ଯେକେନ ବହୁଜ୍ଞେନାପି ସଂଶଯଃ ବହୁଧାରସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମା ଦୁରନୁଗା ଗତିଃ
ତେଣୁ, ଏକ ଜଣେ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମର ସନ୍ଦେହ ସ୍ୱୟଂ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଅନେକ ଧାରାରେ ଚାଲେ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ନିଶ୍ଚଯାଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ଧର୍ମଃ ଶକ୍ଯୋ ହି କେନଚିତ୍ ଦେଵାନୃଷୀନୁପାଦାଯ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵମୃତେ ମନୁମ୍
ତେଣୁ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁ ମନୁ ବ୍ୟତୀତ, କେହି ଧର୍ମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ହିଂସା ଯଜ୍ଞେ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଦୁକ୍ତମୃଷିଭିଃ ପୁରା ଋଷିକୋଟିସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵୈସ୍ତପୋଭିର୍ଦିଵଂ ଗତାଃ
ତେଣୁ, ଯଜ୍ଞରେ ହିଁସା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ — ପୁରୁଣା ଋଷିମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି; ଅନେକ ମହାଋଷି ନିଜ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ତସ୍ମାନ୍ନ ହିଂସାଯଜ୍ଞଂ ଚ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ମହର୍ଷଯଃ ଉଞ୍ଛଂ ମୂଲଂ ଫଲଂ ଶାକମ୍ ଉଦପାତ୍ରଂ ତପୋଧନାଃ
ତେଣୁ, ମହାଋଷିମାନେ ହିଁସା ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତପସ୍ୱୀମାନେ ଉଞ୍ଚ ଧାନ୍ୟ, ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ ଓ ପାଣିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ଏତଦ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଭଵତଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ ଅଦ୍ରୋହଶ୍ଚାପ୍ଯଲୋଭଶ୍ଚ ଦମୋ ଭୂତଦଯା ଶମଃ
ଏହି ଦାନ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦେଇ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଛନ୍ତି; ଅହିଁସା, ଲୋଭ ନଥିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ଶାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତପଃ ଶୌଚମ୍ ଅନୁକ୍ରୋଶଂ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ ସନାତନସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ମୂଲମେଵ ଦୁରାସଦମ୍
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, କ୍ଷମା ଓ ଧୃତି — ଏହିଅଟି ସନାତନ ଧର୍ମର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ମୂଳ।
ଦ୍ରଵ୍ଯମନ୍ତ୍ରାତ୍ମକୋ ଯଜ୍ଞସ୍ ତପଶ୍ଚ ସମତାତ୍ମକମ୍ ଯଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ଦେଵାନାପ୍ନୋତି ଵୈରାଜଂ ତପସା ପୁନଃ
ଯଜ୍ଞ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତପସ୍ୟା ସମତାର ଗୁଣରେ ଅଛି; ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିରାଜ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ କର୍ମସଂନ୍ଯାସାଦ୍ ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ପ୍ରକୃତେର୍ଲଯମ୍ ଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି କୈଵଲ୍ଯଂ ପଞ୍ଚୈତା ଗତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
କର୍ମର ପରିତ୍ୟାଗ, ବିରକ୍ତି, ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲଭିତି; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପଥକୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଏଵଂ ଵିଵାଦଃ ସୁମହାନ୍ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଵର୍ତନେ ଋଷୀଣାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ପୂର୍ଵେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ
ଏପରି ଭାବେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ପାଳନ ନେଇ ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ମତଭେଦ ହେଇଥିଲା।
ତତସ୍ତେ ଋଷଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃତଂ ଧର୍ମଂ ବଲେନ ତୁ ଵସୋର୍ଵାକ୍ଯମନାଦୃତ୍ଯ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ଵୈ ଯଥାଗତମ୍
ଏପରେ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଧର୍ମକୁ ଶକ୍ତିବଳରେ ହରାଯାଇଛି; ତେବେ ତାଙ୍କୁ ବସୁଙ୍କର କଥାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଏହିପରି ଆସିଥିବା ପଥରେ ଫେରିଗଲେ।
ଗତେଷୁ ଋଷିସଂଘେଷୁ ଦେଵା ଯଜ୍ଞମଵାପ୍ନୁଯୁଃ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ହି ତପଃସିଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରାଦଯୋ ନୃପାଃ
ଋଷିମାନଙ୍କର ସଭା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଲେ; ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ଲଭିଥିଲେ।
ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ଧ୍ରୁଵୋ ମେଧାତିଥିର୍ଵସୁଃ ସୁଧାମା ଵିରଜାଶ୍ଚୈଵ ଶଙ୍ଖପାଦ୍ରାଜସସ୍ତଥା
ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଧ୍ରୁବ, ମେଧାତିଥି, ବସୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ଶଂଖପାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ହଵିର୍ଧାନାଦଯୋ ନୃପାଃ ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵସ୍ ତେ ତପୋଭିର୍ଦିଵଂ ଗତାଃ
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ପର୍ଜନ୍ୟ, ହବିର୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ—ଏମାନେ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।