ତ୍ରେତାଯୁଗସ୍ଵଭାଵେନ ସଂଧ୍ଯାପାଦେନ ଵର୍ତତେ ସଂଧ୍ଯାପାଦଃ ସ୍ଵଭାଵାଚ୍ଚ ଯୋ ଽଂଶଃ ପାଦେନ ତିଷ୍ଠତି
ତ୍ରେତାଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଯୁଗ ଏକ ପାଦରେ ସଂଧ୍ୟାକାଳ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଅଂଶ ସଂଧ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ।
କଥଂ ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ପୂର୍ଵେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ସର୍ଗେ ଯଥାଵତ୍ପ୍ରବ୍ରଵୀହି ନଃ
ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଆମକୁ କୁହ।
ଅନ୍ତର୍ହିତାଯାଂ ସଂଧ୍ଯାଯାଂ ସାର୍ଧଂ କୃତଯୁଗେନ ହି କାଲାଖ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତାଯାଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତଦା
ସଂଧ୍ୟା ସହିତ କୃତଯୁଗ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଏବଂ କାଳ ନାମକ ଅବଧି ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ଓଷଧୀଷୁ ଚ ଜାତାସୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଜନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଯାଂ ଵାର୍ତ୍ତାଯାଂ ଗ୍ରାମେଷୁ ଚ ପୁରେଷୁ ଚ
ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ, ବର୍ଷା ପଡିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଗ୍ରାମ ଓ ସହରରେ ଜୀବିକା ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମପ୍ରତିଷ୍ଠାନଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ତୈଃ ପୁନଃ ସଂହିତାସ୍ତୁ ସୁସଂହୃତ୍ଯ କଥଂ ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାବ୍ରଵୀତ୍ସୂତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ତତ୍ପ୍ରଚୋଦିତମ୍
ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଣାଳୀ ସ୍ଥାପନ କରି, ପୁନି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୂତା କହିଲେ: ଏହି ପ୍ରେରଣା ଶୁଣ।
ମନ୍ତ୍ରାନ୍ଵୈ ଯୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ଇହାମୁତ୍ର ଚ କର୍ମସୁ ତଥା ଵିଶ୍ଵଭୁଗିନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଯଜ୍ଞଂ ପ୍ରାଵର୍ତଯତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଏଠି ଓ ପରଲୋକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଯୋଗ କରି, ସେପରି ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପଭୋକ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଦୈଵତୈଃ ସହ ସଂହୃତ୍ଯ ସର୍ଵସାଧନସଂଵୃତଃ ତସ୍ଯାଶ୍ଵମେଧେ ଵିତତେ ସମାଜଗ୍ମୁର୍ମହର୍ଷଯଃ
ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ, ତାଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆସିଯାଇଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞକର୍ମଣ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ କର୍ମଣ୍ଯଗ୍ରେ ତଥର୍ତ୍ଵିଜଃ ହୂଯମାନେ ଦେଵହୋତ୍ରେ ଅଗ୍ନୌ ବହୁଵିଧଂ ହଵିଃ
ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭରେ, ଋତ୍ବିଜମାନେ ନିଜ କାମ କରୁଥିଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହବିଷ୍ୟ ଅର୍ପିତ ହେଉଥିଲା।
ସମ୍ପ୍ରତୀତେଷୁ ଦେଵେଷୁ ସାମଗେଷୁ ଚ ସୁସ୍ଵରମ୍ ପରିକ୍ରାନ୍ତେଷୁ ଲଘୁଷୁ ଅଧ୍ଵର୍ଯୁପୁରୁଷେଷୁ ଚ
ଦେବତାମାନେ ଆସିଥିଲେ, ସାମଗାୟକମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଉଥିଲେ, ତ୍ୱରିତ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୁଷମାନେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ।
ଆଲବ୍ଧେଷୁ ଚ ମଧ୍ଯେ ତୁ ତଥା ପଶୁଗଣେଷୁ ଵୈ ଆହୂତେଷୁ ଚ ଦେଵେଷୁ ଯଜ୍ଞଭୁକ୍ଷୁ ତତସ୍ତଦା
ମଧ୍ୟ ଅଂଶର ହବିଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ହେବା ସହିତ, ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟୋଜିତ ହେଲେ, ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଭୋଗ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମକା ଦେଵା ଯଜ୍ଞଭାଗଭୁଜସ୍ତୁ ତେ ତାନ୍ଯଜନ୍ତି ତଦା ଦେଵାଃ କଲ୍ଯାଦିଷୁ ଭଵନ୍ତି ଯେ
ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠି ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି।
ଅଧ୍ଵର୍ଯୁପ୍ରୈଷକାଲେ ତୁ ଵ୍ଯୁତ୍ଥିତା ଋଷଯସ୍ତଥା ମହର୍ଷଯଶ୍ଚ ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନାନ୍ପଶୁଗଣାଂସ୍ତଦା ଵିଶ୍ଵଭୁଜଂ ତେ ତ୍ଵପୃଚ୍ଛନ୍ କଥଂ ଯଜ୍ଞଵିଧିସ୍ତଵ
ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୁଷମାନେ ସଙ୍କେତ ଦେବାବେଳେ, ଋଷିମାନେ ଉଠିଯାଇଥିଲେ; ପଶୁମାନେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱଭୁକୁ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମର ଯଜ୍ଞର ନିୟମ କଣ?'
ଅଧର୍ମୋ ବଲଵାନେଷ ହିଂସା ଧର୍ମେପ୍ସଯା ତଵ ନଵଃ ପଶୁଵିଧିସ୍ତ୍ଵିଷ୍ଟସ୍ ତଵ ଯଜ୍ଞେ ସୁରୋତ୍ତମ
'ଏଠି ଅଧର୍ମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଇଛି; ତୁମେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି ହିଂସା କରୁଛ। ଏହି ନୂତନ ପଶୁବଳିର ନିୟମ ତୁମର ଯଜ୍ଞରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଅଧର୍ମୋ ଧର୍ମଘାତାଯ ପ୍ରାରବ୍ଧଃ ପଶୁଭିସ୍ତ୍ଵଯା ନାଯଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଧର୍ମୋ ଽଯଂ ନ ହିଂସା ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ ଆଗମେନ ଭଵାନ୍ଧର୍ମଂ ପ୍ରକରୋତୁ ଯଦୀଚ୍ଛତି
'ଅଧର୍ମ, ଯାହା ଧର୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେଥିରେ ତୁମେ ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରିଛ। ଏହା ଧର୍ମ ନୁହଁଅ, ଏହା ଅଧର୍ମ; କାରଣ ହିଂସା କେବେ ଧର୍ମ ନୁହଁଅ। ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତୁ।'
ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ ଯଜ୍ଞେନ ଧର୍ମେଣାଵ୍ଯସନେନ ତୁ ଯଜ୍ଞବୀଜୈଃ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିଵର୍ଗପରିମୋଷିତୈଃ
ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ, ଧର୍ମ ଓ ଦୋଷ ଛଡା, ଯଜ୍ଞର ବୀଜ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବେ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏଷ ଯଜ୍ଞୋ ମହାନିନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵିହିତଃ ପୁରା ଏଵଂ ଵିଶ୍ଵଭୁଗିନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ ଉକ୍ତୋ ନ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ମାନମୋହସମନ୍ଵିତଃ
ଏହି ମହାଯଜ୍ଞ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ପୂର୍ବକାଳରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଯେତେବେଳେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ବିଶ୍ୱଭୁକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, ସେ ମାନ ଓ ମୋହରେ ଭରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।
ତେଷାଂ ଵିଵାଦଃ ସୁମହାଞ୍ ଜଜ୍ଞେ ଇନ୍ଦ୍ରମହର୍ଷୀଣାମ୍ ଜଙ୍ଗମୈଃ ସ୍ଥାଵରୈଃ କେନ ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମିତି ଚୋଚ୍ଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମହାଋଷିମାନେ, ଚଳାନ୍ତି ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ, କେଉଁଠି କେଉଁଠି ପୂଜା ଦିଆଯିବ — ଏହିଥିରେ ବଡ଼ ବିବାଦ ହେଲା।
ତେ ତୁ ଖିନ୍ନା ଵିଵାଦେନ ଶକ୍ତ୍ଯା ଯୁକ୍ତା ମହର୍ଷଯଃ ସଂଧାଯ ସମମିନ୍ଦ୍ରେଣ ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ଖଚରଂ ଵସୁମ୍
ଏହି ବିବାଦରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାଋଷିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଏକତା କରି, ଆକାଶରେ ଚଳାନ୍ତି ବସୁଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଗଲେ।
ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଃ କଥଂ ଯଜ୍ଞଵିଧିର୍ନୃପ ଔତ୍ତାନପାଦେ ପ୍ରବ୍ରୂହି ସଂଶଯଂ ନସ୍ତୁଦ ପ୍ରଭୋ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖିଛ — ଉତ୍ତାନପାଦର ଉତ୍ପତି ରାଜା, ଆମର ସନ୍ଦେହ ସମାଧାନ କର।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଵସୁସ୍ତେଷାମ୍ ଅଵିଚାର୍ଯ ବଲାବଲମ୍ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରମନୁସ୍ମୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞତତ୍ତ୍ଵମୁଵାଚ ହ
ବସୁ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବିଚାର କରିନାହିଁ, ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କରି, ଯଜ୍ଞର ତତ୍ତ୍ୱ କଥା କହିଲେ।
ଯଥୋପନୀତୈର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମ୍ ଇତି ହୋଵାଚ ପାର୍ଥିଵଃ ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ପଶୁଭିର୍ମେଧ୍ଯୈର୍ ଅଥ ମୂଲଫଲୈରପି
ରାଜା କହିଲେ — ଯଜ୍ଞ ଯାହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଆଣାଯାଇଛି, ଶୁଦ୍ଧ ପଶୁ, କିମ୍ବା ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବା ଉଚିତ।
ହିଂସା ସ୍ଵଭାଵୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଇତି ମେ ଦର୍ଶନାଗମଃ ତଥୈତେ ଭାଵିତା ମନ୍ତ୍ରା ହିଂସାଲିଙ୍ଗା ମହର୍ଷିଭିଃ
ମୋ ଅନୁଭବ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଯଜ୍ଞର ସ୍ୱଭାବ ହିଁସା — ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ମହାଋଷିମାନେ ହିଁସାର ଚିହ୍ନ ଦେଇ ରଚିଛନ୍ତି।
ଦୀର୍ଘେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତୈସ୍ ତାରକାଦିନିଦର୍ଶିଭିଃ ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ମଯା ଚୋକ୍ତଂ ତସ୍ମାଚ୍ଛମିତୁମ୍ ଅର୍ହଥ
ନିକଟ ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହିକୁ ମାନଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦି ପ୍ରମାଣଂ ସ୍ଵାନ୍ଯେଵ ମନ୍ତ୍ରଵାକ୍ଯାଣି ଵୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ତଥା ପ୍ରଵର୍ତତାଂ ଯଜ୍ଞୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଥା ମାନୃତଂ ଵଚଃ
ଯଦି ତୁମେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରବାକ୍ୟକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ନେଉଛ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଏହିପରି ହେଉ; ନାହିଁ ହେଲେ, କଥା ଅସତ୍ୟ ହେବ।
ଏଵଂ କୃତୋତ୍ତରାସ୍ତେ ତୁ ଯୁଜ୍ଯାତ୍ମାନଂ ତତୋ ଧିଯା ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମଧୋ ହ୍ଯଶପଂସ୍ତଦା
ଏପରି ଉତ୍ତର ପାଇ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ଆବଶ୍ୟକ ଘଟିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରୋ ନୃପତିଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ରସାତଲମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଚାରୀ ନୃପୋ ଭୂତ୍ଵା ରସାତଲଚରୋ ଽଭଵତ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣିବା ସହିତ, ରାଜା ତଳଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଉପରେ ଚଳାନ୍ତି ଥିବା ରାଜା, ଏବେ ତଳଭୂମିରେ ବସିବାକୁ ହେଲେ।
ଵସୁଧାତଲଚାରୀ ତୁ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ସୋ ଽଭଵତ୍ ଧର୍ମାଣାଂ ସଂଶଯଛେତ୍ତା ରାଜା ଵସୁରଧୋଗତଃ
ପୃଥିବୀରେ ଚଳାନ୍ତି ଥିବା ସେ, ଏହି କଥା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ହେଲେ; ଧର୍ମର ସନ୍ଦେହ ସମାଧାନ କରୁଥିବା ରାଜା ବସୁ, ତଳଭୂମିକୁ ପତିତ ହେଲେ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ଵାଚ୍ଯୋ ହ୍ଯେକେନ ବହୁଜ୍ଞେନାପି ସଂଶଯଃ ବହୁଧାରସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମା ଦୁରନୁଗା ଗତିଃ
ତେଣୁ, ଏକ ଜଣେ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମର ସନ୍ଦେହ ସ୍ୱୟଂ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଅନେକ ଧାରାରେ ଚାଲେ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ନିଶ୍ଚଯାଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ଧର୍ମଃ ଶକ୍ଯୋ ହି କେନଚିତ୍ ଦେଵାନୃଷୀନୁପାଦାଯ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵମୃତେ ମନୁମ୍
ତେଣୁ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁ ମନୁ ବ୍ୟତୀତ, କେହି ଧର୍ମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ହିଂସା ଯଜ୍ଞେ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଦୁକ୍ତମୃଷିଭିଃ ପୁରା ଋଷିକୋଟିସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵୈସ୍ତପୋଭିର୍ଦିଵଂ ଗତାଃ
ତେଣୁ, ଯଜ୍ଞରେ ହିଁସା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ — ପୁରୁଣା ଋଷିମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି; ଅନେକ ମହାଋଷି ନିଜ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।