ଯାମୈଃ ଶୁକ୍ଲୈର୍ଜଯୈଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵସାଧନସଂଭୃତୈଃ ଵିଶ୍ଵସୃଡ୍ଭିସ୍ ତଥା ସାର୍ଧଂ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରେଣ ମହୌଜସା ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ ଦେଵୈସ୍ ତେ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାକ୍ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାଧନ ସହିତ, ଶୁଭ୍ର ପୋଷାକ ପିଣ୍ଧିଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ଓ ବିଜୟୀ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଚଳିତ କରିଥିଲେ । ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଏହି ଯଜ୍ଞଗୁଡିକ ପ୍ରଥମେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।
ସତ୍ଯଂ ଜପସ୍ତପୋ ଦାନଂ ପୂର୍ଵଧର୍ମୋ ଯ ଉଚ୍ଯତେ ଯଦା ଧର୍ମସ୍ଯ ହ୍ରସତେ ଶାଖାଧର୍ମସ୍ଯ ଵର୍ଧତେ
ସତ୍ୟ, ଜପ, ତପ, ଦାନ — ଏହିମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ଧର୍ମ ଭାବରେ କହାଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ମୁଖ୍ୟ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶାଖା ଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
ଜାଯନ୍ତେ ଚ ତଦା ଶୂରା ଆଯୁଷ୍ମନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ ନ୍ଯସ୍ତଦଣ୍ଡା ମହାଯୋଗା ଯଜ୍ଵାନୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ
ସେ ସମୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ନାୟକମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ବଡ଼ ଯୋଗୀ, ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶ କରୁଥିବା ଲୋକ ।
ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରାଯତାକ୍ଷାଶ୍ଚ ପୃଥୁଵକ୍ତ୍ରାଃ ସୁସଂହତାଃ ସିଂହୋରସ୍କା ମହାସତ୍ତ୍ଵା ମତ୍ତମାତଂଗଗାମିନଃ
ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି, ମୁହଁ ଚଉଡ଼ା, ଦେହ ଭଲ ଗଠିତ, ଛାତି ସିଂହ ପରି, ଶକ୍ତି ବଡ଼, ଏବଂ ମଦ ହାତୀ ପରି ଚାଲିଥିବା ।
ମହାଧନୁର୍ଧରାଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରେତାଯାଂ ଚକ୍ରଵର୍ତିନଃ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣପୂର୍ଣାସ୍ତେ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲାଃ
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସମ୍ରାଟମାନେ ବଡ଼ ଧନୁର୍ଧର, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଦେହ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ବୃକ୍ଷର ପରି ପ୍ରସାରିତ ।
ନ୍ଯଗ୍ରୋଧୌ ତୁ ସ୍ମୃତୌ ବାହୂ ଵ୍ଯାମୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧ ଉଚ୍ଯତେ ଵ୍ଯାମେନ ସୂଚ୍ଛ୍ରଯୋ ଯସ୍ଯ ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ଦେହିନଃ ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯଃ ପରୀଣାହୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲଃ
ପାରମ୍ପରିକ ମତାନୁସାରେ, ଦେହର ବାହୁକୁ 'ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ । 'ବ୍ୟାମ' ହେଉଛି ନ୍ୟଗ୍ରୋଧର ମାପ । ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ଏହି ମାପରେ ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଦେହର ଉଚ୍ଚତା ଓ ପରିଣାହ 'ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ପରିମଣ୍ଡଳ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ ।
ଚକ୍ରଂ ରଥୋ ମଣିର୍ଭାର୍ଯା ନିଧିରଶ୍ଵୋ ଗଜସ୍ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତାନି ସପ୍ତ ରତ୍ନାନି ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସପ୍ତ ରତ୍ନ କୁହାଯାଏ — ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଧନ, ଅଶ୍ୱ ଓ ଗଜ ।
ଵିଷ୍ଣୋରଂଶେନ ଜାଯନ୍ତେ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଚକ୍ରଵର୍ତିନଃ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ହ୍ଯ୍ ଅତୀତାନାଗତେଷୁ ଵୈ
ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଗତ ଓ ଆଗାମୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ସମ୍ରାଟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ।
ଭୂତଭଵ୍ଯାନି ଯାନୀହ ଵର୍ତମାନାନି ଯାନି ଚ ତ୍ରେତାଯୁଗାନି ତେଷ୍ଵତ୍ର ଜାଯନ୍ତେ ଚକ୍ରଵର୍ତିନଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଥିଲା, ଅଛି କିମ୍ବା ହେବ, ସମସ୍ତ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସମ୍ରାଟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ।
ଭଦ୍ରାଣୀମାନି ତେଷାଂ ଚ ଵିଭାଵ୍ଯନ୍ତେ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍ ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତାନି ଚତ୍ଵାରି ବଲଂ ଧର୍ମଂ ସୁଖଂ ଧନମ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଟି ଭଲ ଓ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ — ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଧନ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଵିରୋଧେନ ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ନୃପତେଃ ସମମ୍ ଅର୍ଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ ଯଶୋ ଵିଜଯ ଏଵ ଚ
ପ୍ରତିଷ୍ପର୍ଧା ନଥିଲେ, ରାଜା ସମଭାବରେ ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ, କୀର୍ତି ଓ ବିଜୟ ପାଇଥାନ୍ତି ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯେଣାଣିମାଦ୍ଯେନ ପ୍ରଭୁଶକ୍ତିବଲାନ୍ଵିତାଃ ଶ୍ରୁତେନ ତପସା ଚୈଵ ଋଷୀଂସ୍ତେ ଽଭିଭଵନ୍ତି ହି
ଏଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଅଣିମା ଆଦି ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ବଳ ସହିତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଋଷିମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ।
ବଲେନାଭିଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ତେନ ଦାନଵମାନଵାନ୍ ଲକ୍ଷଣୈଶ୍ଚୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ଶରୀରସ୍ଥୈରମାନୁଷୈଃ
ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବ ଓ ମାନବମାନେକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ଦେହର ଲକ୍ଷଣ ମାନବୀୟ ଆକୃତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ।
କେଶାଃ ସ୍ଥିତା ଲଲାଟେନ ଜିହ୍ଵା ଚ ପରିମାର୍ଜନୀ ଶ୍ଯାମପ୍ରଭାଶ୍ଚତୁର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଃ ସୁଵଂଶାଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵରେତସଃ
ସେମାନଙ୍କର କେଶ ଲଳାଟରେ ଥାଏ, ଜିହ୍ୱା ପରିଶୁଧ୍ଧିକାରୀ, ରଙ୍ଗ ଶ୍ୟାମ, ଚାରିଟି ଦଂଷ୍ଟ୍ର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶର, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ରେତସ ।
ଆଜାନୁବାହଵଶ୍ଚୈଵ ତାଲହସ୍ତୌ ଵୃଷାକୃତୀ ପରିଣାହପ୍ରମାଣାଭ୍ଯାଂ ସିଂହସ୍କନ୍ଧାଶ୍ଚ ମେଧିନଃ
ସେମାନଙ୍କର ବାହୁ ଆଜାନୁ, ହାତ ତାଳପତ୍ର ପରି, ଦେହ ବୃଷ ପରି, ପରିଣାହ ମାପିତ, ଏବଂ ସିଂହ ପରି କନ୍ଧ ।
ପାଦଯୋଶ୍ଚକ୍ରମତ୍ସ୍ଯୌ ତୁ ଶଙ୍ଖପଦ୍ମେ ଚ ହସ୍ତଯୋଃ ପଞ୍ଚାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ଜୀଵନ୍ତି ହ୍ଯଜରାମଯାଃ
ପାଦରେ ଚକ୍ର ଓ ମାଛର ଚିହ୍ନ, ହାତରେ ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମର ଚିହ୍ନ ଥାଏ । ସେମାନେ ପଚାସ ହଜାର ଏବଂ ପ୍ରାୟ ଅଠାଉଁଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଅଜର ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ରହନ୍ତି ।
ଅସଙ୍ଗା ଗତଯସ୍ତେଷାଂ ଚତସ୍ରଶ୍ଚକ୍ରଵର୍ତିନାମ୍ ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ସମୁଦ୍ରେଷୁ ପାତାଲେ ପର୍ଵତେଷୁ ଚ
ସେ ଚାରିଟି ସମ୍ରାଟଙ୍କର ଗତି ଅସଙ୍ଗ — ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ପାତାଳ ଓ ପର୍ବତରେ ।
ଇଜ୍ଯା ଦାନଂ ତପଃ ସତ୍ଯଂ ତ୍ରେତାଧର୍ମାସ୍ତୁ ଵୈ ସ୍ମୃତାଃ ତଦା ପ୍ରଵର୍ତତେ ଧର୍ମୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଭାଗଶଃ ମର୍ଯାଦାସ୍ଥାପନାର୍ଥଂ ଚ ଦଣ୍ଡନୀତିଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ ଓ ସତ୍ୟ — ଏହିମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗର ଧର୍ମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ । ସେ ସମୟରେ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳା ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡନୀତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।
ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟା ଜନାଃ ସର୍ଵେ ଅରୋଗାଃ ପୂର୍ଣମାନସାଃ ଏକୋ ଵେଦଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦସ୍ ତ୍ରେତାଯାଂ ତୁ ଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଜୀଵନ୍ତେ ତତ୍ର ତାଃ ପ୍ରଜାଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ଥାନ୍ତି, କେହି ରୋଗରେ ପୀଡିତ ନୁହଁନ୍ତି, ମନ ଭରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଚାରିଖଣ୍ଡ ଭାଗର ବେଦ ରହିଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମାକୀର୍ଣା ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ କ୍ରମେଣ ତାଃ ଏଷ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଭାଵସ୍ ତ୍ରେତାସଂଖ୍ଯାଂ ନିବୋଧତ
ପୁଅ-ନାତିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। ଏହିଅଟେ ତ୍ରେତାଯୁଗର ଅବସ୍ଥା; ଏବେ ତ୍ରେତାର ଗଣନା ଶୁଣ।
ତ୍ରେତାଯୁଗସ୍ଵଭାଵେନ ସଂଧ୍ଯାପାଦେନ ଵର୍ତତେ ସଂଧ୍ଯାପାଦଃ ସ୍ଵଭାଵାଚ୍ଚ ଯୋ ଽଂଶଃ ପାଦେନ ତିଷ୍ଠତି
ତ୍ରେତାଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଯୁଗ ଏକ ପାଦରେ ସଂଧ୍ୟାକାଳ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଅଂଶ ସଂଧ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ।
କଥଂ ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ପୂର୍ଵେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ସର୍ଗେ ଯଥାଵତ୍ପ୍ରବ୍ରଵୀହି ନଃ
ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଆମକୁ କୁହ।
ଅନ୍ତର୍ହିତାଯାଂ ସଂଧ୍ଯାଯାଂ ସାର୍ଧଂ କୃତଯୁଗେନ ହି କାଲାଖ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତାଯାଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତଦା
ସଂଧ୍ୟା ସହିତ କୃତଯୁଗ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଏବଂ କାଳ ନାମକ ଅବଧି ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ଓଷଧୀଷୁ ଚ ଜାତାସୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଜନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଯାଂ ଵାର୍ତ୍ତାଯାଂ ଗ୍ରାମେଷୁ ଚ ପୁରେଷୁ ଚ
ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ, ବର୍ଷା ପଡିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଗ୍ରାମ ଓ ସହରରେ ଜୀବିକା ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମପ୍ରତିଷ୍ଠାନଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ତୈଃ ପୁନଃ ସଂହିତାସ୍ତୁ ସୁସଂହୃତ୍ଯ କଥଂ ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାବ୍ରଵୀତ୍ସୂତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ତତ୍ପ୍ରଚୋଦିତମ୍
ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଣାଳୀ ସ୍ଥାପନ କରି, ପୁନି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୂତା କହିଲେ: ଏହି ପ୍ରେରଣା ଶୁଣ।
ମନ୍ତ୍ରାନ୍ଵୈ ଯୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ଇହାମୁତ୍ର ଚ କର୍ମସୁ ତଥା ଵିଶ୍ଵଭୁଗିନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଯଜ୍ଞଂ ପ୍ରାଵର୍ତଯତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଏଠି ଓ ପରଲୋକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଯୋଗ କରି, ସେପରି ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପଭୋକ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଦୈଵତୈଃ ସହ ସଂହୃତ୍ଯ ସର୍ଵସାଧନସଂଵୃତଃ ତସ୍ଯାଶ୍ଵମେଧେ ଵିତତେ ସମାଜଗ୍ମୁର୍ମହର୍ଷଯଃ
ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ, ତାଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆସିଯାଇଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞକର୍ମଣ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ କର୍ମଣ୍ଯଗ୍ରେ ତଥର୍ତ୍ଵିଜଃ ହୂଯମାନେ ଦେଵହୋତ୍ରେ ଅଗ୍ନୌ ବହୁଵିଧଂ ହଵିଃ
ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭରେ, ଋତ୍ବିଜମାନେ ନିଜ କାମ କରୁଥିଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହବିଷ୍ୟ ଅର୍ପିତ ହେଉଥିଲା।
ସମ୍ପ୍ରତୀତେଷୁ ଦେଵେଷୁ ସାମଗେଷୁ ଚ ସୁସ୍ଵରମ୍ ପରିକ୍ରାନ୍ତେଷୁ ଲଘୁଷୁ ଅଧ୍ଵର୍ଯୁପୁରୁଷେଷୁ ଚ
ଦେବତାମାନେ ଆସିଥିଲେ, ସାମଗାୟକମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଉଥିଲେ, ତ୍ୱରିତ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୁଷମାନେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ।
ଆଲବ୍ଧେଷୁ ଚ ମଧ୍ଯେ ତୁ ତଥା ପଶୁଗଣେଷୁ ଵୈ ଆହୂତେଷୁ ଚ ଦେଵେଷୁ ଯଜ୍ଞଭୁକ୍ଷୁ ତତସ୍ତଦା
ମଧ୍ୟ ଅଂଶର ହବିଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ହେବା ସହିତ, ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟୋଜିତ ହେଲେ, ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଭୋଗ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ।