ଅମା ଵସେତାମୃକ୍ଷେ ତୁ ଯଦା ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ ଏକା ପଞ୍ଚଦଶୀ ରାତ୍ରିର୍ ଅମାଵାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା
ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକେ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥାନ୍ତି, ସେହି ପନ୍ଦର ରାତିକୁ ଅମାବାସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ତାମମାଵାସ୍ଯାଂ ଯଦା ଦର୍ଶଂ ସମାଗତୌ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ତୁ ଦର୍ଶନାଦ୍ଦର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକସାଥି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମିଳନ ଦର୍ଶ ନାମରେ ପରିଚିତ, କାରଣ ସେମାନେ ଏକାଠି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଲଵାଵମାଵାସ୍ଯାଂ ସ କାଲଃ ପର୍ଵସଂଧିଷୁ ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷରଃ କୁହୂମାତ୍ରଶ୍ଚ ପର୍ଵକାଲସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଦୁଇ ଲବ ଯୋଗୁଁ ଚନ୍ଦ୍ର ପର୍ବ ସଂଧିବେଳାରେ ଥାଏ; ଏହି ସମୟକୁ 'କୁହୂ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ପର୍ବ ସଂଧି ବେଳା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଦୃଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରା ତ୍ଵମାଵାସ୍ଯା ମଧ୍ଯାହ୍ନପ୍ରଭୃତୀହ ଵୈ ଦିଵା ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ତୁ ସୂର୍ଯେ ପ୍ରାପ୍ତେ ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ସୂର୍ଯେଣ ସହସୋଦ୍ଗଚ୍ଛେତ୍ ତତଃ ପ୍ରାତସ୍ତନାତ୍ତୁ ଵୈ
ଅମାବାସ୍ୟା ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ଦିନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ତାପରେ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏକାଠି ଉଠେ; ଏହିପରି ସକାଳେ ହୁଏ।
ସମାଗମ୍ଯ ଲଵୌ ଦ୍ଵୌ ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନାନ୍ନିପତନ୍ରଵିଃ ପ୍ରତିପଚ୍ଛୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲାତ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ଲବ ସହିତ ଲୁଚିଯାଏ, ତେବେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପ୍ରତିପଦ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରୁ ବାହାରିଯାଏ।
ନିର୍ମୁଚ୍ଯମାନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତଯୋର୍ମଣ୍ଡଲଯୋସ୍ତୁ ଵୈ ସ ତଦାନ୍ଵାହୁତେଃ କାଲୋ ଦର୍ଶସ୍ଯ ଚ ଵଷଟ୍କ୍ରିଯାଃ ଏତଦୃତୁମୁଖଂ ଜ୍ଞେଯମ୍ ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ତୁ ପାର୍ଵଣମ୍
ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅନ୍ୱାହାରୀ ଓ ଦର୍ଶ ପୂଜାର ବେଳ ହୁଏ; ଏହି ସମୟକୁ ଋତୁ ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟାର ପର୍ବ ବେଳା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଦିଵା ପର୍ଵ ତ୍ଵମାଵାସ୍ଯାଂ କ୍ଷୀଣେନ୍ଦୌ ଧଵଲେ ତୁ ଵୈ ତସ୍ମାଦ୍ଦିଵା ତ୍ଵମାଵାସ୍ଯାଂ ଗୃହ୍ଯତେ ଯୋ ଦିଵାକରଃ
ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ଧଳା ଥାଏ, ତେଣୁ ଦିନ ଥିବା ଅମାବାସ୍ୟାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ବେଳା ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
କୁହେତି କୋକିଲେନୋକ୍ତଂ ଯସ୍ମାତ୍କାଲାତ୍ସମାପ୍ଯତେ ତତ୍କାଲସଂଜ୍ଞିତା ହ୍ଯେଷା ଅମାଵାସ୍ଯା କୁହୂଃ ସ୍ମୃତା
କୋଇଲି କହିଛି ଏହି ସମୟକୁ 'କୁହୂ', କାରଣ ଏହି ସମୟରେ ସବୁ କାମ ସମାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅମାବାସ୍ୟାକୁ 'କୁହୂ' ବୋଲି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।
ସିନୀଵାଲୀପ୍ରମାଣଂ ତୁ କ୍ଷୀଣଶେଷୋ ନିଶାକରଃ ଅମାଵାସ୍ଯା ଵିଶତ୍ଯର୍କଂ ସିନୀଵାଲୀ ତଦା ସ୍ମୃତା
ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅତି ସାନ ଅଂଶ ଅଛି, ସେହି ସମୟକୁ ସିନୀବାଳୀ ପରି ମାନାଯାଏ; ଅମାବାସ୍ୟା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ସିନୀବାଳୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁମତିଶ୍ଚ ରାକା ଚ ସିନୀଵାଲୀ କୁହୂସ୍ତଥା ଏତାସାଂ ଦ୍ଵିଲଵଃ କାଲଃ କୁହୂମାତ୍ରା କୁହୂଃ ସ୍ମୃତା
ଅନୁମତି, ରାକା, ସିନୀବାଳୀ ଓ କୁହୂ—ଏହି ଚାରିଟି; ଦୁଇ ଲବ ସମୟକୁ 'କୁହୂ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ମାପକୁ ନେଇ 'କୁହୂ' ନାମ ହୋଇଛି।
ଇତ୍ଯେଷ ପର୍ଵସଂଧୀନାଂ କାଲୋ ଵୈ ଦ୍ଵିଲଵଃ ସ୍ମୃତଃ ପର୍ଵଣାଂ ତୁଲ୍ଯକାଲସ୍ତୁ ତୁଲ୍ଯାହୁତିଵଷଟ୍କ୍ରିଯାଃ
ଏହିପରି, ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ପକ୍ଷ ସଂଧି ସମୟକୁ ଦୁଇ ଲବା ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି; ପର୍ବଦିନର ସମୟ ସମାନ, ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅହୁତି ଓ 'ବଷଟ୍' ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଅଟେ।
ଚନ୍ଦ୍ରଭୂର୍ଯଵ୍ଯତୀପାତେ ସମେ ଵୈ ପୂର୍ଣିମେ ଉଭେ ପ୍ରତିପତ୍ପ୍ରତିପନ୍ନସ୍ତୁ ପର୍ଵକାଲୋ ଦ୍ଵିମାତ୍ରକଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି ହେବା କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଥିବାବେଳେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଦୁଇ ଦିନରେ, ପର୍ବ ସମୟ ଦୁଇ ଗୁଣା ହୁଏ।
କାଲଃ କୁହୂସିନୀଵାଲ୍ଯୋଃ ସମୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ଵିଲଵଃ ସ୍ମୃତଃ ଅର୍କନିର୍ମଣ୍ଡଲେ ସୋମେ ପର୍ଵକାଲଃ କଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ
କୁହୁ ଓ ସିନୀବାଳି ଯୁଗମ ସମୟକୁ ଦୁଇ ଲବା ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟର ନିର୍ମଣ୍ଡଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ପର୍ବ ସମୟ କଳା ଭିତିକି ଗଣାଯାଇଛି।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଆପୂର୍ଯତେ ସୋମଃ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ପୂର୍ଣିମା ଦଶଭିଃ ପଞ୍ଚଭିଶ୍ଚୈଵ କଲାଭିର୍ଦିଵସକ୍ରମାତ୍
ପଂଚଦଶୀ ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଦଶ ଓ ପଞ୍ଚ କଳା ଦ୍ୱାରା, ଦିନକ୍ରମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଶେଷ ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ପଞ୍ଚଦଶେ ସୋମେ କଲା ଵୈ ନାସ୍ତି ଷୋଡଶୀ ତସ୍ମାତ୍ସୋମସ୍ଯ ଵିପ୍ରୋକ୍ତଃ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାଂ ମଯା କ୍ଷଯଃ
ଏହିପରି, ପଂଚଦଶୀ ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଷୋଡଶୀ କଳା ନାହିଁ; ଏହିଯୋଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର କ୍ଷୟ ପଂଚଦଶୀ ଦିନରେ ଘଟେ।
ଇତ୍ଯେତେ ପିତରୋ ଦେଵାଃ ସୋମପାଃ ସୋମଵର୍ଧନାଃ ଆର୍ତଵା ଋତଵୋ ଽଥାବ୍ଦା ଦେଵାସ୍ତାନ୍ଭାଵଯନ୍ତି ହି
ଏହିପରି, ଏହି ପିତୃଗଣ, ସୋମପାନ କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ, ସୋମକୁ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି; ଏମାନେ ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ ଅଟେ, ଦେବତାମାନେ ଏମାନେକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପିତୄଞ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଭୁଜସ୍ତୁ ଯେ ତେଷାଂ ଗତିଂ ଚ ସତ୍ତତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତିଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ଚୈଵ ହି
ଏବେ ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ପିତୃମାନେ ବିଷୟରେ, ତାଙ୍କର ଗତି, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହେବା ଉପରେ ଅଧିକ କଥା କହିବି।
ନ ମୃତାନାଂ ଗତିଃ ଶକ୍ଯା ଜ୍ଞାତୁଂ ଵା ପୁନରାଗତିଃ ତପସା ହି ପ୍ରସିଦ୍ଧେନ କିଂ ପୁନର୍ମାଂସଚକ୍ଷୁଷା
ମୃତ ଲୋକଙ୍କର ଗତି ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କର ପୁନର୍ଆଗମନ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଶରୀର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ତ ଅତି ଅସମ୍ଭବ।
ଅତ୍ର ଦେଵାନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚୈତେ ପିତରୋ ଲୌକିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ତେଷାଂ ତେ ଧର୍ମସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ ସ୍ମୃତାଃ ସାଯୁଜ୍ଯଗା ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଏଠାରେ, ଏହି ପିତୃମାନେ ଦେବତା ଓ ପିତୃଙ୍କର ଲୋକିକ ପିତୃ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସାୟୁଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି।
ଯଦି ଵାଶ୍ରମଧର୍ମେଣ ପ୍ରଜ୍ଞାନେଷୁ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାନ୍ ଅନ୍ଯେ ଚାତ୍ର ପ୍ରସୀଦନ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତେଷୁ କର୍ମସୁ
କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଲୋକମାନେ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କର୍ମ କରି ତୁଷ୍ଟି ପାଆନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ତପସା ଯଜ୍ଞେନ ପ୍ରଜଯା ଭୁଵି ଶ୍ରାଦ୍ଧେନ ଵିଦ୍ଯଯା ଚୈଵ ଚାନ୍ନଦାନେନ ସପ୍ତଧା
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ପୃଥିବୀରେ ସନ୍ତାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ନଦାନ — ଏହି ସାତ ଉପାୟରେ।
କର୍ମସ୍ଵେତେଷୁ ଯେ ସକ୍ତା ଵର୍ତନ୍ତ୍ଯ୍ ଆ ଦେହପାତନାତ୍ ଦେଵୈସ୍ତେ ପିତୃଭିଃ ସାର୍ଧମ୍ ଊଷ୍ମପୈଃ ସୋମପୈସ୍ତଥା ସ୍ଵର୍ଗତା ଦିଵି ମୋଦନ୍ତେ ପିତୃମନ୍ତ ଉପାସତେ
ଏହି କର୍ମଗୁଡିକରେ ଯେମାନେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ଦେହ ପତନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ, ଉଷ୍ମପା ଓ ସୋମପା ନିକଟରେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପହଞ୍ଚି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ଓ ପିତୃମାନେକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ପ୍ରଜାଵତାଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧୈଷା ଉକ୍ତା ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତାଂ ଚ ଵୈ ତେଷାଂ ନିଵାପେ ଦତ୍ତଂ ହି ତତ୍କୁଲୀନୈସ୍ତୁ ବାନ୍ଧଵୈଃ
ସନ୍ତାନ ଥିବା ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଏହି ପଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବିବେଚିତ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ନିଜ କୁଳ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ନିବାପ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ମାସଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ହି ଭୁଞ୍ଜାନାସ୍ ତେଽତ୍ଯେତେ ସୋମଲୌକିକାଃ ଏତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପିତରୋ ମାସଶ୍ରାଦ୍ଧଭୁଜସ୍ତୁ ଵୈ
ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସୋମଲୋକିକ ପିତୃମାନେଠାରୁ ଉପରେ ଅଟନ୍ତି; ଏହି ମାନବ ପିତୃମାନେ ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
ତେଭ୍ଯୋ ଽପରେ ତୁ ଯେ ତ୍ଵନ୍ଯେ ସଂକୀର୍ଣାଃ କର୍ମଯୋନିଷୁ ଭ୍ରଷ୍ଟାଶ୍ଚାଶ୍ରମଧର୍ମେଷୁ ସ୍ଵଧାସ୍ଵାହାଵିଵର୍ଜିତାଃ
ତେମାନେ ଛଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଯେମାନେ କର୍ମ ଓ ଜନ୍ମରେ ମିଶ୍ର, ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମରୁ ଖସିଯାଇଛନ୍ତି, ସ୍ୱଧା ଓ ସ୍ୱାହା ଦାନରୁ ବଞ୍ଚିତ।
ଭିନ୍ନେ ଦେହେ ଦୁରାପନ୍ନାଃ ପ୍ରେତଭୂତା ଯମକ୍ଷଯେ ସ୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯନୁଶୋଚନ୍ତୋ ଯାତନାସ୍ଥାନମାଗତାଃ
ଦେହ ହାରାଇ ଦୁଃଖଦ ସ୍ଥିତିକୁ ପହଞ୍ଚି, ପ୍ରେତ ଭାବରେ ଯମଙ୍କ ଘରେ ଅଟନ୍ତି, ନିଜ କର୍ମ ଉପରେ ଅନୁତାପ କରୁଥିବା, ଯାତନା ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ଦୀର୍ଘାଶ୍ଚୈଵାତିଶୁଷ୍କାଶ୍ଚ ଶ୍ମଶ୍ରୁଲାଶ୍ଚ ଵିଵାସସଃ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାଭିଭୂତାସ୍ତେ ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ତ୍ଵିତସ୍ତତଃ
ଦୀର୍ଘ ଓ ଅତି ଶୁଷ୍କ, ଅସ୍ଥିର ଚୁଲି ଓ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣି ଅଭାବରେ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ଏଠାଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି।
ସରିତ୍ସରସ୍ତଡାଗାନି ପୁଷ୍କରିଣ୍ଯଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ପରାନ୍ନାନ୍ଯଭିକାଙ୍କ୍ଷନ୍ତଃ କାଲ୍ଯମାନା ଇତସ୍ତତଃ
ସମସ୍ତ ନଦୀ, ଝିଲି, ପୋକରୀ ଓ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ — ସେମାନେ ଅନ୍ୟର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଆଶା କରି, ଏଠାଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି।
ସ୍ଥାନେଷୁ ପାତ୍ଯମାନା ଯେ ଯାତନାସ୍ଥେଷୁ ତେଷୁ ଵୈ ଶାଲ୍ମଲ୍ଯାଂ ଵୈତରଣ୍ଯାଂ ଚ କୁମ୍ଭୀପାକେଦ୍ଧଵାଲୁକେ
ଯେଉଁମାନେ ଶାଲ୍ମଳୀ ଗଛ, ବୈତରଣୀ ନଦୀ, କୁମ୍ଭୀପାକ ଗରମ ହାଣ୍ଡି ଓ ଜଳୁଥିବା ବାଲି ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣାର ସ୍ଥାନରେ ଛାଡ଼ାଯାନ୍ତି—
ଅସିପତ୍ତ୍ରଵନେ ଚୈଵ ପାତ୍ଯମାନାଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ ତତ୍ରସ୍ଥାନାଂ ତୁ ତେଷାଂ ଵୈ ଦୁଃଖିତାନାମ୍ ଅଶାଯିନାମ୍
ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ କଟାରୀ ପତ୍ର ଜଙ୍ଗଲରେ ପକାଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଥିବା ଦୁଃଖିତ ଓ ନିଦ୍ରାହୀନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ—