ଚକ୍ରୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଚ ସୂର୍ଯଂ ଚ ଚକ୍ରେ କାଞ୍ଚନରାଜତେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷଂ ପକ୍ଷଦ୍ଵଯମପୀଶ୍ଵରାଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସୁନା ଓ ଚାଁଦିର ଚକ୍ର ବାନେଇଲେ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ଭାଗ ହେଲା।
ରଥନେମିଦ୍ଵଯଂ ଚକ୍ରୁର୍ ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମପୁରଃସରାଃ ଆଦିଦ୍ଵଯଂ ପକ୍ଷଯନ୍ତ୍ରଂ ଯନ୍ତ୍ରମେତାଶ୍ଚ ଦେଵତାଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଦୁଇଟି ରଥ ନେମି ତିଆରି କଲେ। ଆରମ୍ଭ ଦୁଇଟି, ପକ୍ଷ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କଲେ।
କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରାଭ୍ଯାଂ ଚ ନାଗାଭ୍ଯାଂ ସମଵେଷ୍ଟିତମ୍ ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚାଙ୍ଗିରାଶ୍ଚୈଵ ବୁଧୋ ଽଙ୍ଗାରକ ଏଵ ଚ
କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ନାମକ ଦୁଇଟି ସର୍ପ ଏବଂ ଦୁଇଟି ନାଗ ରଥକୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ବୁଧ ଓ ଅଙ୍ଗାରକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଶନୈଶ୍ଚରସ୍ତଥା ଚାତ୍ର ସର୍ଵେ ତେ ଦେଵସତ୍ତମାଃ ଵରୂଥଂ ଗଗନଂ ଚକ୍ରୁଶ୍ ଚାରୁରୂପଂ ରଥସ୍ଯ ତେ
ଶନି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଆକାଶକୁ ରଥର ଛାଦ ଭାବରେ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର।
କୃତଂ ଦ୍ଵିଜିହ୍ଵନଯନଂ ତ୍ରିଵେଣୁଂ ଶାତକୌମ୍ଭିକମ୍ ମଣିମୁକ୍ତେନ୍ଦ୍ରନୀଲୈଶ୍ଚ ଵୃତଂ ହ୍ଯଷ୍ଟମୁଖୈଃ ସୁରୈଃ
ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଜିଭ ଥିବା, ତିନି ମୁହଁର ବାଁଶୀ ଓ ସୁନାର ପତାକା ତିଆରି କଲେ। ଏହାକୁ ମଣି, ମୁକ୍ତା, ନୀଳମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୁଖୀ ଦେବତାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ।
ଗଙ୍ଗା ସିନ୍ଧୁଃ ଶତଦ୍ରୁଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଇରାଵତୀ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିପାଶା ଚ ଯମୁନା ଗଣ୍ଡକୀ ତଥା
ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଇରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଯମୁନା ଓ ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରଥରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ସରସ୍ଵତୀ ଦେଵିକା ଚ ତଥା ଚ ସରଯୂରପି ଏତାଃ ସରିଦ୍ଵରାଃ ସର୍ଵା ଵେଣୁସଂଜ୍ଞା କୃତା ରଥେ
ସରସ୍ବତୀ, ଦେବିକା ଓ ସରୟୂ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀମାନେ ରଥରେ 'ବେଣୁ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରାଶ୍ଚ ଯେ ନାଗାସ୍ ତେ ଚ ଵେଶ୍ଯାତ୍ମକାଃ କୃତାଃ ଵାସୁକେଃ କୁଲଜା ଯେ ଚ ଯେ ଚ ରୈଵତଵଂଶଜାଃ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନାମକ ନାଗମାନେ, ବେଶ୍ୟା ଜନ୍ମର ନାଗମାନେ, ବାସୁକିଙ୍କ ବଂଶର ଏବଂ ରୈବତ ବଂଶର ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି—
ତେ ସର୍ପା ଦର୍ପସମ୍ପୂର୍ଣାଶ୍ ଚାପତୂଣେଷ୍ଵ୍ ଅନୂନଗାଃ ଅଵତସ୍ଥୁଃ ଶରା ଭୂତ୍ଵା ନାନାଜାତିଶୁଭାନନାଃ
ଏହି ଅହିମାନେ ଗର୍ବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ମୁହଁ ସହିତ, ଶର ଭାବେ ରଥରେ ଉଭୟ ହେଲେ।
ସୁରସା ସରମା କଦ୍ରୂର୍ ଵିନତା ଶୁଚିରେଵ ଚ ତୃଷା ବୁଭୁକ୍ଷା ସର୍ଵୋଗ୍ରା ମୃତ୍ଯୁଃ ସର୍ଵଶମସ୍ତଥା
ସୁରସା, ସରମା, କଦ୍ରୁ, ବିନତା, ଶୁଚି, ତୃଷା, ଭୁଭୁକ୍ଷା, ସର୍ବୋଗ୍ରା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସର୍ବଶମ ମଧ୍ୟ—
ବ୍ରହ୍ମଵଧ୍ଯା ଚ ଗୋଵଧ୍ଯା ବାଲଵଧ୍ଯା ପ୍ରଜାଭଯାଃ ଗଦା ଭୂତ୍ଵା ଶକ୍ତଯଶ୍ଚ ତଦା ଦେଵରଥେ ଽଭ୍ଯଯୁଃ
ବ୍ରହ୍ମବଧ୍ୟା, ଗୋବଧ୍ୟା, ବାଳବଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଜାଭୟା—ଏମାନେ ଗଦା ଓ ଶକ୍ତି ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କ ରଥକୁ ଆସିଲେ।
ଯୁଗଂ କୃତଯୁଗଂ ଚାତ୍ର ଚାତୁର୍ହୋତ୍ରପ୍ରଯୋଜକାଃ ଚତୁର୍ଵର୍ଣାଃ ସଲୀଲାଶ୍ଚ ବଭୂଵୁଃ ସ୍ଵର୍ଣକୁଣ୍ଡଲାଃ
ଏଠାରେ କୃତଯୁଗ ଥିଲା; ଚାରି ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜଳମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ତଦ୍ଯୁଗଂ ଯୁଗସଂକାଶଂ ରଥଶୀର୍ଷେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରେଣ ନାଗେନ ବଦ୍ଧଂ ବଲଵତା ମହତ୍
ସେଠାରେ ଯୁଗ ସଦୃଶ ଏହି ଦିନ ରଥର ମୁଣ୍ଡରେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନାଗ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା।
ଋଗ୍ଵେଦଃ ସାମଵେଦଶ୍ଚ ଯଜୁର୍ଵେଦସ୍ତଥା ପରଃ ଵେଦାଶ୍ ଚତ୍ଵାର ଏଵୈତେ ଚତ୍ଵାରସ୍ତୁରଗାଭଵନ୍
ଋଗ୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ—ଏହି ଚାରିଟି ବେଦ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ା ହେଲେ।
ଅନ୍ନଦାନପୁରୋଗାଣି ଯାନି ଦାନାନି କାନିଚିତ୍ ତାନ୍ଯାସନ୍ଵାଜିନାଂ ତେଷାଂ ଭୂଷଣାନି ସହସ୍ରଶଃ
ଅନ୍ନଦାନକୁ ଆଗରେ ରଖି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦାନ ହଜାର ହଜାର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଭୂଷଣ ହେଇଗଲା।
ପଦ୍ମଦ୍ଵଯଂ ତକ୍ଷକଶ୍ଚ କର୍କୋଟକଧନଂଜଯୌ ନାଗା ବଭୂଵୁରେଵୈତେ ହଯାନାଂ ଵାଲବନ୍ଧନାଃ
ଦୁଇଟି ପଦ୍ମ, ତକ୍ଷକ, କର୍କୋଟକ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହି ନାଗମାନେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପୁଛର ବନ୍ଧନ ହେଲେ।
ଓଂକାରପ୍ରଭଵାସ୍ତା ଵା ମନ୍ତ୍ରଯଜ୍ଞକ୍ରତୁକ୍ରିଯାଃ ଉପଦ୍ରଵାଃ ପ୍ରତୀକାରାଃ ପଶୁବନ୍ଧେଷ୍ଟଯସ୍ତଥା
ଓଁକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା, ବିପଦ, ଉପାୟ, ପଶୁବଳି ଓ ହବିମାନେ ସେଠାରେ ଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞୋପଵାହାନ୍ଯେତାନି ତସ୍ମିଂଲ୍ଲୋକରଥେ ଶୁଭେ ମଣିମୁକ୍ତାପ୍ରଵାଲୈସ୍ତୁ ଭୂଷିତାନି ସହସ୍ରଶଃ
ସେ ଶୁଭ୍ର ଲୋକରଥରେ ଏହି ଯଜ୍ଞଉପବାହମାନେ ହଜାର ହଜାର ମଣି, ମୁକ୍ତା ଓ ପ୍ରବାଳରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ।
ପ୍ରତୋଦ ଓଂକାର ଏଵାସୀତ୍ ତଦଗ୍ରଂ ଚ ଵଷଟ୍କୃତମ୍ ସିନୀଵାଲୀ କୁହୂ ରାକା ତଥା ଚାନୁମତିଃ ଶୁଭା ଯୋକ୍ତ୍ରାଣ୍ଯାସଂସ୍ତୁରଂଗାଣାମ୍ ଅପସର୍ପଣଵିଗ୍ରହାଃ
ପ୍ରହାରକ ଓଁକାର ଥିଲା, ତାହାର ଶିରା ଥିଲା 'ବଷଟ୍' ଧ୍ୱନି; ସିନୀବାଳୀ, କୁହୂ, ରାକା ଓ ଶୁଭ୍ର ଅନୁମତି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଯୋକ୍ତ୍ର ହେଇ, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ହେଲା ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ।
କୃଷ୍ଣାନ୍ଯଥ ଚ ପୀତାନି ଶ୍ଵେତମାଞ୍ଜିଷ୍ଠକାନି ଚ ଅଵଦାତାଃ ପତାକାସ୍ତୁ ବଭୂଵୁଃ ପଵନେରିତାଃ
କଳା, ହଳଦିଆ, ଧଳା ଓ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠାବର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ଶୁଭ୍ର ପତାକାମାନେ ପବନରେ ଫଡ଼ି ଦେଖାଦେଲେ।
ଋତୁଭିଶ୍ଚ କୃତଃ ଷଡ୍ଭିର୍ ଧନୁଃ ସଂଵତ୍ସରୋ ଽଭଵତ୍ ଅଜରା ଜ୍ଯାଭଵଚ୍ଚାପି ସାମ୍ବିକା ଧନୁଷୋ ଦୃଢା
ଛଅ ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ଧନୁଷ୍ଯ ତିଆରି ହେଲା; ବର୍ଷ ହେଲା ଧନୁଷ୍ଯର ତାଣି; ଅଜାରା ହେଲେ ତାଣି, ସାମ୍ବିକା ହେଲେ ଧନୁଷ୍ଯର ଦୃଢ଼ ଅଂଶ।
କାଲୋ ହି ଭଗଵାନ୍ରୁଦ୍ରସ୍ ତଂ ଚ ସଂଵତ୍ସରଂ ଵିଦୁଃ ତସ୍ମାଦୁମା କାଲରାତ୍ରିର୍ ଧନୁଷୋ ଜ୍ଯାଜରାଭଵତ୍
କାଳ ହେଉଛନ୍ତି ପବିତ୍ର ରୁଦ୍ର; ସେଇ ବର୍ଷକୁ ତାଙ୍କର ରୂପ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏହିପରି ଉମା କାଳରାତ୍ରୀ ଧନୁଷ୍ଯର ତାଣି ଅଜାରା ହେଲେ।
ସଗର୍ଭଂ ତ୍ରିପୁରଂ ଯେନ ଦଗ୍ଧଵାନ୍ସ ତ୍ରିଲୋଚନଃ ସ ଇଷୁର୍ଵିଷ୍ଣୁସୋମାଗ୍ନିତ୍ରିଦୈଵତମଯୋ ଽଭଵତ୍
ଯିଏ ଗର୍ଭବତୀ ତ୍ରିପୁରାକୁ ଦହିଥିଲେ, ସେ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ—ସେଇ ଶର ବିଷ୍ଣୁ, ସୋମ, ଅଗ୍ନି ଓ ତିନି ଦେବତାର ମିଶ୍ରଣ ହେଲା।
ଆନନଂ ହ୍ଯଗ୍ନିରଭଵଚ୍ ଛଲ୍ଯଂ ସୋମସ୍ତମୋନୁଦଃ ତେଜସଃ ସମଵାଯୋ ଽଥ ଚେଷୋସ୍ତେଜୋ ରଥାଙ୍ଗଧୃକ୍
ମୁହଁ ହେଲା ଅଗ୍ନି, ଶିରା ହେଲା ସୋମ, ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରୁଥିବା; ଶକ୍ତିର ଏକତା ହେଲା ଶର, ତେଜ ରଥର ଚକ୍ରକୁ ଧାରଣ କଲା।
ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଵାସୁକିର୍ନାଗପାର୍ଥିଵଃ ତେଜଃସଂଵସନାର୍ଥଂ ଵୈ ମୁମୋଚାତିଵିଷୋ ଵିଷମ୍
ସେଠାରେ, ବଳ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ନାଗମାନଙ୍କର ରାଜା ବାସୁକି ତାଙ୍କର ଅତି ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ଶକ୍ତିକୁ ଢାକି ଦେଲା।
କୃତ୍ଵା ଦେଵା ରଥଂ ଚାପି ଦିଵ୍ଯଂ ଦିଵ୍ଯପ୍ରଭାଵତଃ ଲୋକାଧିପତିମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରୁଵନ୍
ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ରଥ ତିଆରି କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଏଭଳି କହିଲେ।
ସଂସ୍କୃତୋ ଽଯଂ ରଥୋ ଽସ୍ମାଭିସ୍ ତଵ ଦାନଵଶତ୍ରୁଜିତ୍ ଇଦମାପତ୍ପରିତ୍ରାଣଂ ଦେଵାନ୍ସେନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାନ୍
ଏହି ରଥଟିକୁ ଆମେ ତିଆରି କରିଛୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଜିତିଛନ୍ତି; ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ହେଉ।
ତଂ ମେରୁଶିଖରାକାରଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରଥମୁତ୍ତମମ୍ ପ୍ରଶସ୍ଯ ଦେଵାନ୍ସାଧ୍ଵିତି ରଥଂ ପଶ୍ଯତି ଶଂକରଃ
ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ତିନି ଲୋକରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ରଥକୁ ଦେବତାମାନେ 'ଭଲ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଶଙ୍କର ତାହାକୁ ଦେଖିଲେ।
ମୁହୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥଂ ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ଉଵାଚ ସେନ୍ଦ୍ରାନମରାନ୍ ଅମରାଧିପତିଃ ସ୍ଵଯମ୍
ପୁନିପୁନି ରଥକୁ ଦେଖି, 'ଭଲ, ଭଲ' ବୋଲି କହି, ଅମରମାନଙ୍କର ନାଥ ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଯାଦୃଶୋ ଽଯଂ ରଥଃ କୢପ୍ତୋ ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ମମ ସତ୍ତମାଃ ଈଦୃଶୋ ରଥସମ୍ପତ୍ତ୍ଯା ଯନ୍ତା ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଧୀଯତାମ୍
ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଯେପରି ଏହି ରଥ ତିଆରି କରିଛ, ଏପରି ରଥର ଯୋଗ୍ୟ ଏକ ତ୍ୱରିତ ସାରଥି ନିଯୁକ୍ତ ହେଉ।