ଵୃଷଧ୍ଵଜାଯ ମୁଣ୍ଡାଯ ଜଟିନେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣେ ତପ୍ଯମାନାଯ ସଲିଲେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାଯାଜିତାଯ ଚ
ବୃଷଭ ଧ୍ୱଜ ଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡ ଧାରୀ, ଜଟାଧାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଜଳରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ, ଅଜୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।
ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନେ ଵିଶ୍ଵସୃଜେ ଵିଶ୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତେ ନମୋ ଽସ୍ତୁ ଦିଵ୍ଯରୂପାଯ ପ୍ରଭଵେ ଦିଵ୍ଯଶମ୍ଭଵେ
ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହୁଥିବା, ଦିବ୍ୟ ରୂପୀ, ପ୍ରଭୁ, ଦିବ୍ୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।
ଅଭିଗମ୍ଯାଯ କାମ୍ଯାଯ ସ୍ତୁତ୍ଯାଯାର୍ଚ୍ଯାଯ ସର୍ଵଦା ଭକ୍ତାନୁକମ୍ପିନେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଶତେ ଯନ୍ମନୋଗତମ୍
ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ୟ, ଆକାଂକ୍ଷିତ, ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ, ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସଦା କୃପା କରୁଥିବା, ଭକ୍ତଙ୍କ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।
ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯୈଃ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ତୁ ଦେଵୈର୍ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଜାପତିମୁଵାଚେଦଂ ଦେଵାନାଂ କ୍ଵ ଭଯଂ ମହତ୍
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଦେବତାମାନେ ଏତେ ଭୟ କାହିଁକି ?'
ଭୋ ଦେଵାଃ ସ୍ଵାଗତଂ ଵୋ ଽସ୍ତୁ ବ୍ରୂତ ଯଦ୍ଵୋ ମନୋଗତମ୍ ତାଵଦେଵ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ନାସ୍ତ୍ଯଦେଯଂ ମଯା ହି ଵଃ
'ହେ ଦେବମାନେ, ଆପଣମାନେ ସ୍ୱାଗତ, ମନରେ ଯାହା ଅଛି କହନ୍ତୁ । ମୁଁ ଏହି କ୍ଷଣରେ ଦେଇଦେବି, ମୋ ପାଖରୁ କିଛି ଅପେକ୍ଷା ନାହିଁ ।'
ଯୁଷ୍ମାକଂ ନିତରାଂ ଶଂ ଵୈ କର୍ତାହଂ ଵିବୁଧର୍ଷଭାଃ ଚରାମି ମହଦତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ଯଚ୍ଚାପି ପରମଂ ତପଃ
'ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆପଣମାନଙ୍କ ଭଲ କରିବି, ହେ ଦେବମାନେ । ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରୁଛି ।'
ଵିଦ୍ଵିଷ୍ଟା ଵୋ ମମ ଦ୍ଵିଷ୍ଟାଃ କଷ୍ଟାଃ କଷ୍ଟପରାକ୍ରମାଃ ତେଷାମଭାଵଃ ସଂପାଦ୍ଯୋ ଯୁଷ୍ମାକଂ ଭଵ ଏଵ ଚ
'ଯେମାନେ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଷ୍ଟ; ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ସେମାନଙ୍କ ନାଶ ଆପଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଦରକାର ।'
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତୁ ଦେଵେନ ପ୍ରେମ୍ଣା ସବ୍ରହ୍ମକାଃ ସୁରାଃ ରୁଦ୍ରମାହୁର୍ମହାଭାଗଂ ଭାଗାର୍ହାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ
ଏଭଳି ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନେହରେ କହିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସବୁଠୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଭାଗ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କହିଲେ ।
ଭଗଵଂସ୍ତୈସ୍ତପସ୍ତପ୍ତଂ ରୌଦ୍ରଂ ରୌଦ୍ରପରାକ୍ରମୈଃ ଅସୁରୈର୍ଵଧ୍ଯମାନାଃ ସ୍ମ ଵଯଂ ତ୍ଵାଂ ଶରଣଂ ଗତାଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରିଛୁ। ଦେମନମାନେ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆମକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛୁ।
ମଯୋ ନାମ ଦିତେଃ ପୁତ୍ରସ୍ ତ୍ରିନେତ୍ର କଲହପ୍ରିଯଃ ତ୍ରିପୁରଂ ଯେନ ତଦ୍ଦୁର୍ଗଂ କୃତଂ ପାଣ୍ଡୁରଗୋପୁରମ୍
ଦିତିଙ୍କର ପୁଅ ମୟା ନାମକ ଏକ ଦେମନ ଅଛନ୍ତି, ତିନିଟି ଆଖି ଥିବା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି। ସେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଗୋପୁର ଥିବା ତିପୁରା ନାମକ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।
ତଦାଶ୍ରିତ୍ଯ ପୁରଂ ଦୁର୍ଗଂ ଦାନଵା ଵରନିର୍ଭଯାଃ ବାଧନ୍ତେ ଽସ୍ମାନ୍ମହାଦେଵ ପ୍ରେଷ୍ଯମସ୍ଵାମିନଂ ଯଥା
ସେହି ଦୁର୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭୟହୀନ ଦେମନମାନେ ଆମକୁ ଚିରାଚିରି ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି, ହେ ମହାଦେବ। ଆପଣ ଯେପରି ଚାହାନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କର ଦାସକୁ ପଠାନ୍ତୁ।
ଉଦ୍ଯାନାନି ଚ ଭଗ୍ନାନି ନନ୍ଦନାଦୀନି ଯାନି ଚ ଵରାଶ୍ଚାପ୍ସରସଃ ସର୍ଵା ରମ୍ଭାଦ୍ଯା ଦନୁଜୈର୍ହୃତାଃ
ନନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଉଦ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ରମ୍ଭା ଆଦି ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦେମନମାନେ ଧରିନେଇଛନ୍ତି।
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵାହ୍ଯାଶ୍ଚ ଗଜାଃ କୁମୁଦାଞ୍ଜନଵାମନାଃ ଐରାଵତାଦ୍ଯା ଅପହୃତା ଦେଵତାନାଂ ମହେଶ୍ଵର
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର କୁମୁଦ, ଅଞ୍ଜନ, ବାମନ, ଏବଂ ଏଇରାବତ ଆଦି ସମସ୍ତ ହାତୀ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଦେମନମାନେ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ହେ ମହେଶ୍ୱର।
ଯେ ଚେନ୍ଦ୍ରରଥମୁଖ୍ଯାଶ୍ ଚ ହରଯୋ ଽପହୃତାସୁରୈଃ ଜାତାଶ୍ଚ ଦାନଵାନାଂ ତେ ରଥଯୋଗ୍ଯାସ୍ତୁରଂଗମାଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦେମନମାନେ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦାନବମାନଙ୍କ ରଥକୁ ଚଲାଉଛନ୍ତି।
ଯେ ରଥା ଯେ ଗଜାଶ୍ଚୈଵ ଯାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵସୁ ଯଚ୍ଚ ନଃ ତନ୍ନୋ ଵ୍ଯପହୃତଂ ଦୈତ୍ଯୈଃ ସଂଶଯୋ ଜୀଵିତେ ପୁନଃ
ଆମେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ରଥ, ହାତୀ, ଜଣାଣୀ ଓ ଧନ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏବେ ଆମର ପୁଣି ଜୀବନ ରହିବ କି ନାହିଁ, ସେଥିରେ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି।
ତ୍ରିନେତ୍ର ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଦେଵୈଃ ଶକ୍ରପୁରୋଗମୈଃ ଉଵାଚ ଦେଵାନ୍ଦେଵେଶୋ ଵରଦୋ ଵୃଷଵାହନଃ
ଏପରି ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ତିନି ଆଖି ଥିବା, ଦୟାଳୁ ଓ ଉପହାରଦାତା, ବୃଷଭ ଚଢ଼ିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵ୍ଯପଗଚ୍ଛତୁ ଵୋ ଦେଵା ମହଦ୍ଦାନଵଜଂ ଭଯମ୍ ତଦହଂ ତ୍ରିପୁରଂ ଧକ୍ଷ୍ଯେ କ୍ରିଯତାଂ ଯଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତତ୍
ଦେବତାମାନେ, ଦେମନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଏହି ବଡ଼ ଭୟ ଆପଣମାନେ ଭୁଲିଯାନ୍ତୁ। ମୁଁ ତିପୁରାକୁ ଜଳାଇଦେବି। ମୋ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରନ୍ତୁ।
ଯଦୀଚ୍ଛତ ମଯା ଦଗ୍ଧୁଂ ତତ୍ପୁରଂ ସହମାନଵମ୍ ରଥମୌପଯିକଂ ମହ୍ଯଂ ସଜ୍ଜଯଧ୍ଵଂ କିମାସ୍ଯତେ
ଯଦି ଆପଣମାନେ ଚାହାନ୍ତି ଯେ, ମୁଁ ସେଇ ସହର ଏବଂ ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଳାଇଦିଏ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ରଥ ତିଆରି କରନ୍ତୁ। ଆଉ ଦେରି କାହିଁକି?
ଦିଗ୍ଵାସସା ତଥୋକ୍ତାସ୍ତେ ସପିତାମହକାଃ ସୁରାଃ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମହାଦେଵଂ ଚକ୍ରୁସ୍ତେ ରଥମୁତ୍ତମମ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କର ପିତାମହମାନେ ସହିତ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହି, ମହାଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ତିଆରି କଲେ।
ଧରାଂ କୂବରକୌ ଦ୍ଵୌ ତୁ ରୁଦ୍ରପାର୍ଶ୍ଵଚରାଵୁଭୌ ଅଧିଷ୍ଠାନଂ ଶିରୋ ମେରୋର୍ ଅକ୍ଷୋ ମନ୍ଦର ଏଵ ଚ
ଧରା ଓ ଦୁଇ କୁବେର, ଯେଉଁମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ରଥର ଚକ୍ର ହେଲେ। ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିର ଆଧାର ହେଲା, ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଅକ୍ଷ ହେଲା।
ଚକ୍ରୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଚ ସୂର୍ଯଂ ଚ ଚକ୍ରେ କାଞ୍ଚନରାଜତେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷଂ ପକ୍ଷଦ୍ଵଯମପୀଶ୍ଵରାଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସୁନା ଓ ଚାଁଦିର ଚକ୍ର ବାନେଇଲେ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ଭାଗ ହେଲା।
ରଥନେମିଦ୍ଵଯଂ ଚକ୍ରୁର୍ ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମପୁରଃସରାଃ ଆଦିଦ୍ଵଯଂ ପକ୍ଷଯନ୍ତ୍ରଂ ଯନ୍ତ୍ରମେତାଶ୍ଚ ଦେଵତାଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଦୁଇଟି ରଥ ନେମି ତିଆରି କଲେ। ଆରମ୍ଭ ଦୁଇଟି, ପକ୍ଷ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କଲେ।
କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରାଭ୍ଯାଂ ଚ ନାଗାଭ୍ଯାଂ ସମଵେଷ୍ଟିତମ୍ ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚାଙ୍ଗିରାଶ୍ଚୈଵ ବୁଧୋ ଽଙ୍ଗାରକ ଏଵ ଚ
କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ନାମକ ଦୁଇଟି ସର୍ପ ଏବଂ ଦୁଇଟି ନାଗ ରଥକୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ବୁଧ ଓ ଅଙ୍ଗାରକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଶନୈଶ୍ଚରସ୍ତଥା ଚାତ୍ର ସର୍ଵେ ତେ ଦେଵସତ୍ତମାଃ ଵରୂଥଂ ଗଗନଂ ଚକ୍ରୁଶ୍ ଚାରୁରୂପଂ ରଥସ୍ଯ ତେ
ଶନି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଆକାଶକୁ ରଥର ଛାଦ ଭାବରେ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର।
କୃତଂ ଦ୍ଵିଜିହ୍ଵନଯନଂ ତ୍ରିଵେଣୁଂ ଶାତକୌମ୍ଭିକମ୍ ମଣିମୁକ୍ତେନ୍ଦ୍ରନୀଲୈଶ୍ଚ ଵୃତଂ ହ୍ଯଷ୍ଟମୁଖୈଃ ସୁରୈଃ
ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଜିଭ ଥିବା, ତିନି ମୁହଁର ବାଁଶୀ ଓ ସୁନାର ପତାକା ତିଆରି କଲେ। ଏହାକୁ ମଣି, ମୁକ୍ତା, ନୀଳମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୁଖୀ ଦେବତାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ।
ଗଙ୍ଗା ସିନ୍ଧୁଃ ଶତଦ୍ରୁଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଇରାଵତୀ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିପାଶା ଚ ଯମୁନା ଗଣ୍ଡକୀ ତଥା
ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଇରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଯମୁନା ଓ ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରଥରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ସରସ୍ଵତୀ ଦେଵିକା ଚ ତଥା ଚ ସରଯୂରପି ଏତାଃ ସରିଦ୍ଵରାଃ ସର୍ଵା ଵେଣୁସଂଜ୍ଞା କୃତା ରଥେ
ସରସ୍ବତୀ, ଦେବିକା ଓ ସରୟୂ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀମାନେ ରଥରେ 'ବେଣୁ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରାଶ୍ଚ ଯେ ନାଗାସ୍ ତେ ଚ ଵେଶ୍ଯାତ୍ମକାଃ କୃତାଃ ଵାସୁକେଃ କୁଲଜା ଯେ ଚ ଯେ ଚ ରୈଵତଵଂଶଜାଃ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନାମକ ନାଗମାନେ, ବେଶ୍ୟା ଜନ୍ମର ନାଗମାନେ, ବାସୁକିଙ୍କ ବଂଶର ଏବଂ ରୈବତ ବଂଶର ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି—
ତେ ସର୍ପା ଦର୍ପସମ୍ପୂର୍ଣାଶ୍ ଚାପତୂଣେଷ୍ଵ୍ ଅନୂନଗାଃ ଅଵତସ୍ଥୁଃ ଶରା ଭୂତ୍ଵା ନାନାଜାତିଶୁଭାନନାଃ
ଏହି ଅହିମାନେ ଗର୍ବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ମୁହଁ ସହିତ, ଶର ଭାବେ ରଥରେ ଉଭୟ ହେଲେ।
ସୁରସା ସରମା କଦ୍ରୂର୍ ଵିନତା ଶୁଚିରେଵ ଚ ତୃଷା ବୁଭୁକ୍ଷା ସର୍ଵୋଗ୍ରା ମୃତ୍ଯୁଃ ସର୍ଵଶମସ୍ତଥା
ସୁରସା, ସରମା, କଦ୍ରୁ, ବିନତା, ଶୁଚି, ତୃଷା, ଭୁଭୁକ୍ଷା, ସର୍ବୋଗ୍ରା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସର୍ବଶମ ମଧ୍ୟ—