ଵୈଶ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପରିଣାହୋ ଽସ୍ଯ ଯଃ ସ୍ମୃତଃ ତେଷାଂ ଶକ୍ଯଂ ନ ସଂଖ୍ଯାତୁଂ ଯାଥାତଥ୍ଯେନ କେନଚିତ୍ ଗତାଗତଂ ମନୁଷ୍ଯେଣ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ମାଂସଚକ୍ଷୁଷା
ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଶ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଏହାର ବିସ୍ତାର; ସେମାନଙ୍କର ଆସିବା-ଯିବାକୁ କେହି ଠିକ୍ ଭାବେ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମାନବ ମାଂସ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଜିନିଷମାନଙ୍କର ଗତିକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।
କଥଂ ଜଗାମ ଭଗଵାନ୍ ପୁରାରିତ୍ଵଂ ମହେଶ୍ଵରଃ ଦଦାହ ଚ କଥଂ ଦେଵସ୍ ତନ୍ନୋ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ
ଭଗବାନ୍ ମହେଶ୍ୱର କିପରି ପୁରାରି ହେଲେ ଏବଂ ସେ କିପରି ସେଇ ନଗରଗୁଡ଼ିକୁ ଦହନ କଲେ? ଏହି କଥାଟିକୁ ଆମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ।
ପୃଚ୍ଛାମସ୍ତ୍ଵାଂ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ବହୁମାନାତ୍ପୁନଃ ପୁନଃ ତ୍ରିପୁରଂ ତଦ୍ଯଥା ଦୁର୍ଗଂ ମଯମାଯାଵିନିର୍ମିତମ୍ ଦେଵେନୈକେଷୁଣା ଦଗ୍ଧଂ ତଥା ନୋ ଵଦ ମାନଦ
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁଣିପୁଣି ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ସହିତ ପଚାରୁଛୁ: ମାୟା ନାମକ ମହାମାୟାବୀ ତିଆରି କରିଥିବା ଦୁର୍ଗମ ତ୍ରିପୁରାକୁ ଭଗବାନ୍ କିପରି ଏକ ତୀରରେ ଦହନ କଲେ? ଏହି କଥା ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, ମାନ୍ୟଦାତା।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ତ୍ରିପୁରଂ ଦେଵୋ ଯଥା ଦାରିତଵାନ୍ ଭଵଃ ମଯୋ ନାମ ମହାମାଯୋ ମାଯାନାଂ ଜନକୋ ଽସୁରଃ
ତ୍ରିପୁରାକୁ ଭଗବାନ୍ କିପରି ଧ୍ୱଂସ କଲେ, ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ: ମାୟା ନାମକ ଏକ ମହାମାୟାବୀ ଏବଂ ମାୟାମାନଙ୍କର ପିତା ଅସୁର, ସେଇ ତ୍ରିପୁରାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।
ନିର୍ଜିତଃ ସ ତୁ ସଂଗ୍ରାମେ ତତାପ ପରମଂ ତପଃ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ତୁ ତଂ ଵିପ୍ରା ଦୈତ୍ଯାଵନ୍ଯାଵନୁଗ୍ରହାତ୍
ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଗଲା ପରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଦେଖି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରିଲେ।
ତସ୍ଯୈଵ କୃତ୍ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ତେପତୁଃ ପରମଂ ତପଃ ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲୀ ଚ ବଲଵାଂସ୍ ତାରକାଖ୍ଯଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳଶାଳୀ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ଓ ପ୍ରବଳ ତାରକା ଥିଲେ।
ମଯତେଜଃସମାକ୍ରାନ୍ତୌ ତେପତୁର୍ମଯପାର୍ଶ୍ଵଗୌ ଲୋକା ଇଵ ଯଥା ମୂର୍ତାସ୍ ତ୍ରଯସ୍ ତ୍ରଯ ଇଵାଗ୍ନଯଃ
ମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମାୟାଙ୍କ ପାଖରେ ରହି, ସେ ଦୁଇଏ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ତିନିଟି ଲୋକ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କିମ୍ବା ତିନିଟି ଅଗ୍ନି ଭଳି।
ଲୋକତ୍ରଯଂ ତାପଯନ୍ତସ୍ ତେ ତେପୁର୍ଦାନଵାସ୍ତପଃ ହେମନ୍ତେ ଜଲଶଯ୍ଯାସୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ପଞ୍ଚତପେ ତଥା
ସେଇ ଦାନବମାନେ ତିନିଟି ଲୋକକୁ ଜଳାଇ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ—ହେମନ୍ତରେ ପାଣିରେ ଶୋଇ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପାଞ୍ଚ ରକମ ତାପ ସହି।
ଵର୍ଷାସୁ ଚ ତଥାକାଶେ କ୍ଷପଯନ୍ତସ୍ତନୂଃ ପ୍ରିଯାଃ ସେଵାନାଃ ଫଲମୂଲାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ଜଲାନି ଚ
ବର୍ଷାରେ ଓ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ, ସେମାନେ ଦେହକୁ କ୍ଷୟ କରୁଥିଲେ, ଫଳ, ମୂଳ, ଫୁଲ ଓ ପାଣି ଖାଇ ରହୁଥିଲେ, ଯାହା ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯଦାଚରିତାହାରାଃ ପଙ୍କେନାଚିତଵଲ୍କଲାଃ ମଗ୍ନାଃ ଶୈଵାଲପଙ୍କେଷୁ ଵିମଲାଵିମଲେଷୁ ଚ
ଅନ୍ୟ ସମୟରେ, ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ମିଳିଥାଏ ତାହା ଖାଇଥିଲେ, କାଦା ଲାଗିଥିବା ବାର୍କ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଲିନ ଦୁହେଁ ପୋଖରୀରେ ବୁଡ଼ି ରହୁଥିଲେ।
ନିର୍ମାଂସାଶ୍ଚ ତତୋ ଜାତାଃ କୃଶା ଧମନିସଂତତାଃ ତେଷାଂ ତପଃପ୍ରଭାଵେନ ପ୍ରଭାଵଵିଧୁତଂ ଯଥା
ଏଭଳି ତପସ୍ୟାରେ ସେମାନେ ଶରୀରରେ ମାଂସ ହୀନ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଶିରା ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଗଲେ; ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ମାନେ ହରାଇଯାଇଥିଲା।
ନିଷ୍ପ୍ରଭଂ ତୁ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ମନ୍ଦମେଵାଭିଭାଷିତମ୍ ଦହ୍ଯମାନେଷୁ ଲୋକେଷୁ ତୈସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଦାନଵାଗ୍ନିଭିଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଗଲା, କଥା ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦ ହେଉଥିଲା, କାରଣ ସେଇ ତିନି ଦାନବଙ୍କ ଅଗ୍ନିରେ ତିନିଟି ଲୋକ ଜଳିଯାଉଥିଲା।
ତେଷାମଗ୍ରେ ଜଗଦ୍ବନ୍ଧୁଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଃ ପିତାମହଃ ତତଃ ସାହସକର୍ତାରଃ ପ୍ରାହୁସ୍ତେ ସହସାଗତମ୍
ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏବେ ଜଗତର ବଡ଼ବାପା, ପିତାମହ, ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏବଂ ସେଇ ସାହସୀମାନେ ହଠାତ୍ ଆସିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କଥା କହିଲେ।
ସ୍ଵକଂ ପିତାମହଂ ଦୈତ୍ଯାସ୍ ତଂ ଵୈ ତୁଷ୍ଟୁଵୁରେଵ ଚ ଅଥ ତାନ୍ଦାନଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ତପସା ତପନପ୍ରଭାନ୍
ଦୈତ୍ୟମାନେ ନିଜ ପିତାମହଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦାନବମାନେ ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବାକୁ ଦେଖି,
ଉଵାଚ ହର୍ଷପୂର୍ଣାକ୍ଷୋ ହର୍ଷପୂର୍ଣମୁଖସ୍ତଦା ଵରଦୋ ଽହଂ ହି ଵୋ ଵତ୍ସାସ୍ ତପସ୍ତୋଷିତ ଆଗତଃ
ଖୁସିରେ ଭରିଥିବା ଆଖି ଓ ମୁହଁ ସହିତ କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ଏବେ ତୁମମାନେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହଁ, ମୁଁ ଦେବି।'
ଵ୍ରିଯତାମ୍ ଈପ୍ସିତଂ ଯଚ୍ଚ ସାଭିଲାଷଂ ତଦୁଚ୍ଯତାମ୍ ଇତ୍ଯେଵମୁଚ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ପ୍ରତିପନ୍ନଂ ପିତାମହମ୍
'ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ଯାହା ଆଶା କର, ଖୋଲାମେଳା କହ।' ଏଭଳି କହାଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ମଯଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରହର୍ଷୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ ଦେଵ ଦୈତ୍ଯାଃ ପୁରା ଦେଵୈଃ ସଂଗ୍ରାମେ ତାରକାମଯେ
ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମାୟା, ଆନନ୍ଦରେ ଆଖି ଫୁଲିଯାଇଥିବା, କହିଲେ: 'ହେ ଦେବ, ପୂର୍ବେ ତାରକା ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଠାରେ ହାରିଥିଲେ।'
ନିର୍ଜିତାସ୍ତାଡିତାଶ୍ଚୈଵ ହତାଶ୍ଚାପ୍ଯାଯୁଧୈରପି ଦେଵୈର୍ଵୈରାନୁବନ୍ଧାଚ୍ଚ ଧାଵନ୍ତୋ ଭଯଵେପିତାଃ
'ସେମାନେ ପ୍ରହାର ଖାଇଲେ, ଅସ୍ତ୍ରରେ ମରିଗଲେ, ଶତ୍ରୁତାରେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।'
ଶରଣଂ ନୈଵ ଜାନୀମଃ ଶର୍ମ ଵା ଶରଣାର୍ଥିନଃ ସୋ ଽହଂ ତପଃପ୍ରଭାଵେନ ତଵ ଭକ୍ତ୍ଯା ତଥୈଵ ଚ
'ଆମେ କେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ମିଳିବ, କିମ୍ବା ନିରାପତ୍ତା, ଜାଣିପାରିଲୁ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଆମେ ଶରଣ ଚାହୁଁଥିଲୁ। ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଓ ତୁମ ପ୍ରେମରେ, ମୁଁ—'
ଇଚ୍ଛାମି କର୍ତୁଂ ତଦ୍ଦୁର୍ଗଂ ଯଦ୍ଦେଵୈରପି ଦୁସ୍ତରମ୍ ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ତ୍ରିପୁରେ ଦୁର୍ଗେ ମତ୍କୃତେ କୃତିନାଂ ଵର
'ସେଇ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଇ ତିନିଟି ଦୁର୍ଗରେ, ହେ ଆଶୀର୍ବାଦଦାତା, ମୋ ପାଇଁ—'
ଭୂମ୍ଯାନାଂ ଜଲଜାନାଂ ଚ ଶାପାନାଂ ମୁନିତେଜସାମ୍ ଦେଵପ୍ରହରଣାନାଂ ଚ ଦେଵାନାଂ ଚ ପ୍ରଜାପତେଃ
'ଭୂମିର ଜନ୍ମା, ପାଣିର ଜନ୍ମା, ଋଷିମାନଙ୍କ ଶାପ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର, ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପ୍ରଜାପତି, ଏହାକୁ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।'
ଅଲଙ୍ଘନୀଯଂ ଭଵତୁ ତ୍ରିପୁରଂ ଯଦି ତେ ପ୍ରିଯମ୍ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଇତୀଵୋକ୍ତଃ ସ ତଦା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା
'ଯଦି ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଛ, ତେବେ ତିନିଟି ଦୁର୍ଗ କେବେ ଜିତିହେବା ନୁହେଁ।' ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଏଭଳି କହିଲେ, ତାପରେ ସେ—
ଉଵାଚ ପ୍ରହସନ୍ଵାକ୍ଯଂ ମଯଂ ଦୈତ୍ଯଗଣାଧିପମ୍ ସର୍ଵାମରତ୍ଵଂ ନୈଵାସ୍ତି ଅସଦ୍ଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଦାନଵ
ହସି କହିଲେ, ଦାନବମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ମୟାଙ୍କୁ — ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଥିଲେ କେହି ଅମରତ୍ୱ ପାଇବାକୁ ନାହିଁ, ଦାନବ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦୁର୍ଗଵିଧାନଂ ହି କ୍ଷଣାଦପି ଵିଧୀଯତାମ୍ ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦୈଵଂ ଦାନଵୋ ମଯଃ
ଏହିପରି ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କାମ ତୁରନ୍ତ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ; ପିତାମହଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମୟା ଦାନବ ଏହି କାମ କଲେ।
ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପୁନରପ୍ଯାହ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପଦ୍ମସମ୍ଭଵମ୍ ଯସ୍ତଦେକେଷୁଣା ଦୁର୍ଗଂ ସକୃନ୍ମୁକ୍ତେନ ନିର୍ଦହେତ୍
ହାତ ଜୋଡି ମୟା ପୁଣି ମନୋତ୍ସରେ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ — ଯେଉଁଠି ଏକ ତୀର ଦେଇ ଦୁର୍ଗକୁ ଏକଥରେ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବେ—
ସମଂ ସ ସଂଯୁଗେ ହନ୍ଯାଦ୍ ଅଵଧ୍ଯଂ ଶେଷତୋ ଭଵେତ୍ ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ଚାପ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମଯଂ ଦେଵଃ ପିତାମହଃ
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମାନ ଭାବରେ ହତ୍ୟା କରିବେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଅବଧ୍ୟ ରହିବେ। ଏହିପରି ହେଉ, କହିଲେ ପିତାମହ ଦେବତା, ମୟାଙ୍କୁ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଲବ୍ଧୋ ଯଥାର୍ଥୋ ଵୈ ତତ୍ରୈଵାଦର୍ଶନଂ ଯଯୌ ଗତେ ପିତାମହେ ଦୈତ୍ଯା ଗତା ମଯରଵିପ୍ରଭାଃ
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଏଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା; ପିତାମହ ଚାଲିଗଲାପରେ, ଦାନବମାନେ ମୟାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଵରଦାନାଦ୍ଵିରେଜୁସ୍ତେ ତପସା ଚ ମହାବଲାଃ ସ ମଯସ୍ତୁ ମହାବୁଦ୍ଧିର୍ ଦାନଵୋ ଵୃଷସତ୍ତମଃ
ବର ପାଇବାରୁ ସେମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ତାପରେ ତାପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଇ; କିନ୍ତୁ ମୟା, ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ।
ଦୁର୍ଗଂ ଵ୍ଯଵସିତଃ କର୍ତୁମ୍ ଇତି ଚାଚିନ୍ତଯତ୍ତଦା କଥଂ ନାମ ଭଵେଦ୍ଦୁର୍ଗଂ ତନ୍ମଯା ତ୍ରିପୁରଂ କୃତମ୍
ସେ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କରିବାକୁ ଠାରେଇଲେ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲେ — କିପରି ଏପରି ଦୁର୍ଗ ମୁଁ ତିଆରି କରିପାରିବି, ଯେପରି ତ୍ରିପୁରା ମୁଁ ତିଆରି କରିଥିଲି?
ଵତ୍ସ୍ଯତେ ତତ୍ପୁରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ମତ୍ତୋ ନାନ୍ଯୈର୍ନ ସଂଶଯଃ ଯଥାଚୈକେଷୁଣା ତେନ ତତ୍ପୁରଂ ନ ହି ହନ୍ଯତେ
ଏହି ଦିବ୍ୟ ପୁର ମୁଁ ଏକା ରହିବି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ଏକ ତୀର ଦେଇ ଏହି ପୁର ଧ୍ୱଂସ ହେବା ନାହିଁ, ଏହିପରି ହେବ।