ଭାର୍ଗଵାତ୍ପାଦହୀନଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵୈ ବୃହସ୍ପତିଃ ବୃହସ୍ପତେଃ ପାଦହୀନୌ କେତୁଵକ୍ରାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ
ଭାର୍ଗବଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମିଲେ ବୃହସ୍ପତି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ପୁଣି ଏକ ପାଦ କମିଲେ କେତୁ ଓ ବକ୍ର ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଵିସ୍ତାରମଣ୍ଡଲାଭ୍ଯାଂ ତୁ ପାଦହୀନସ୍ତଯୋର୍ବୁଧଃ ତାରାନକ୍ଷତ୍ରରୂପାଣି ଵପୁଷ୍ମନ୍ତୀହ ଯାନି ଵୈ
ବ୍ୟାସ ଓ ମଣ୍ଡଳ ମାପରୁ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମିଲେ ବୁଧ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଆକୃତି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଆକୃତିଶୀଳ।
ବୁଧେନ ସମରୂପାଣି ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଡଲାତ୍ତୁ ଵୈ ତାରାନକ୍ଷତ୍ରରୂପାଣି ହୀନାନି ତୁ ପରସ୍ପରମ୍
ସେଇ ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକ ବୁଧଙ୍କ ପରି, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସ ଓ ମଣ୍ଡଳ ମାପରୁ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ହ୍ରାସ ପାଇଛି।
ଶତାନି ପଞ୍ଚ ଚତ୍ଵାରି ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵେ ଚୈକମେଵ ଚ ସର୍ଵୋପରି ନିସୃଷ୍ଟାନି ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ତାରକାଃ
ପାଞ୍ଚଶତ, ଚତୁର୍ଶତ, ତ୍ରିଶତ, ଦ୍ୱିଶତ ଓ ଏକଶତ—ଏହିମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ତାରାମଣ୍ଡଳ।
ଯୋଜନାର୍ଧପ୍ରମାଣାନି ତେଭ୍ଯୋ ହ୍ରସ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ଉପରିଷ୍ଟାତ୍ତୁ ଯେ ତେଷାଂ ଗ୍ରହା ଯେ କ୍ରୂରସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକଟିର ମାପ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା, ଏଠାରୁ ଛୋଟ କିଛି ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ଗ୍ରହମାନେ, କେହି ଭୟଙ୍କର ଓ କେହି ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର।
ସୌରଶ୍ଚାଙ୍ଗିରସୋ ଵକ୍ରୋ ଵିଜ୍ଞେଯା ମନ୍ଦଚାରିଣଃ ତେଭ୍ଯୋ ଽଧସ୍ତାତ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ପୁନଶ୍ଚାନ୍ଯେ ମହାଗ୍ରହାଃ
ସୌର, ଅଙ୍ଗିରସ ଓ ବକ୍ର ଏମାନେ ଧୀରେ ଚଳିଥିବା ଗ୍ରହ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ଆଉ ଚାରିଜଣ ବଡ଼ ଗ୍ରହ ଅଛନ୍ତି।
ସୋମଃ ସୂର୍ଯୋ ବୁଧଶ୍ଚୈଵ ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚେତି ଶୀଘ୍ରଗାଃ ଯାଵନ୍ତି ଚୈଵ ଋକ୍ଷାଣି କୋଟ୍ଯସ୍ତାଵନ୍ତି ତାରକାଃ
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୁଧ ଏବଂ ଶୁକ୍ର — ଏହିମାନେ ସବୁ ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଗତିଶୀଳ। ଯେପରିମାଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛି, ସେପରିମାଣ ତାରା ଅଛନ୍ତି, ଯାହା ଅନେକ କୋଟି ଗଣନାରେ।
ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ଗ୍ରହାଣାଂ ଵୈ ସୂର୍ଯୋ ଽଧସ୍ତାତ୍ପ୍ରସର୍ପତି ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ଵା ତସ୍ଯୋର୍ଧ୍ଵଂ ଚରତେ ଶଶୀ
ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତଳେ ଏକ ବିଶାଳ ଚକ୍ର ତିଆରି କରି ଚଳିଥାଏ; ତାଙ୍କ ଉପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଗତି କରେ।
ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲଂ ଚାପି ସୋମାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରସର୍ପତି ନକ୍ଷତ୍ରେଭ୍ଯୋ ବୁଧଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ବୁଧାଚ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ଭାର୍ଗଵଃ
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଅଛି; ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଉପରେ ବୁଧ ଅଛନ୍ତି, ବୁଧଙ୍କ ଉପରେ ଶୁକ୍ର ଅଛନ୍ତି।
ଵକ୍ରସ୍ତୁ ଭାର୍ଗଵାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଵକ୍ରାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ବୃହସ୍ପତିଃ ତସ୍ମାଚ୍ଛନୈଶ୍ଚରଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଦେଵାଚାର୍ଯୋପରି ସ୍ଥିତଃ
ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛନ୍ତି; ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି ଅଛନ୍ତି; ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଉପରେ ଶନି ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଶନୈଶ୍ଚରାତ୍ତଥା ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଲମ୍ ସପ୍ତର୍ଷିଭ୍ଯୋ ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ସମସ୍ତଂ ତ୍ରିଦିଵଂ ଧ୍ରୁଵେ
ଶନିଙ୍କ ଉପରେ ସପ୍ତୃଷିମଣ୍ଡଳ ଅଛି; ସପ୍ତୃଷିମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି, ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଉପରେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ଅଛି।
ଦ୍ଵିଗୁଣେଷୁ ସହସ୍ରେଷୁ ଯୋଜନାନାଂ ଶତେଷୁ ଚ ଗ୍ରହାନ୍ତରମ୍ ଅଥୈକୈକମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲାତ୍
ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଏବଂ ଶତଶଃ ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରହ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ତାରାଗ୍ରହାନ୍ତରାଣି ସ୍ଯୁର୍ ଉପର୍ଯୁପର୍ଯଧିଷ୍ଠିତମ୍ ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ଦିଵି ଦିଵ୍ଯେନ ତେଜସା
ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅନ୍ତରାଳଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଉପରେ ଏକ ଅବସ୍ଥିତ; ଗ୍ରହମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ନକ୍ଷତ୍ରେଷୁ ଚ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନିଯତକ୍ରମାତ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରା ନୀଚୋଚ୍ଚଗୃହମାଶ୍ରିତାଃ
ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ କ୍ରମରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଚଳନ କରନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ନିଜ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଗୃହରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ସମାଗମେ ଚ ଭେଦେ ଚ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯୁଗପତ୍ପ୍ରଜାଃ ପରସ୍ପରଂ ସ୍ଥିତା ହ୍ଯେଵଂ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ସେମାନେ ଏକାଠି ଆସିଲେ କିମ୍ବା ଅଲଗା ହେଲେ, ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ସମୟରେ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଏଭଳି ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଏକାଠି ଯୁକ୍ତ।
ଅସଂକରେଣ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ ତେଷାଂ ଯୋଗସ୍ତୁ ଵୈ ବୁଧୈଃ ଇତ୍ଯେଵଂ ସଂନିଵେଶୋ ଵୈ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚ ଯଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଯୋଗକୁ ଭ୍ରମ ବିନା ବୁଝନ୍ତି; ଏହିଭଳି ପୃଥିବୀ ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଜିନିଷମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଦ୍ଵୀପାନାମୁଦଧୀନାଂ ଚ ପର୍ଵତାନାଂ ତଥୈଵ ଚ ଵର୍ଷାଣାଂ ଚ ନଦୀନାଂ ଚ ଯେ ଚ ତେଷୁ ଵସନ୍ତି ଵୈ
ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଦେଶ, ନଦୀ ଏବଂ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ—
ଇତ୍ଯେଷୋ ଽର୍କଵଶେନୈଵ ସଂନିଵେଶସ୍ତୁ ଜ୍ଯୋତିଷାମ୍ ଆଵର୍ତଃ ସାନ୍ତରୋ ମଧ୍ଯେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତଶ୍ଚ ଧ୍ରୁଵାତ୍ତୁ ସ
ଏହିଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଜିନିଷମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଛି; ଏହା ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣନଶୀଳ ପଦ୍ଧତି, ମଧ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଏବଂ ଧ୍ରୁବ ଠାରୁ ନିଶ୍ଚିତ।
ସର୍ଵତସ୍ତେଷୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଵୃତ୍ତାକାର ଇଵୋଚ୍ଛ୍ରିତଃ ଲୋକସଂଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥମ୍ ଈଶ୍ଵରେଣ ଵିନିର୍ମିତଃ
ଏସବୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ବୃତ୍ତାକାର ଏବଂ ଉଚ୍ଚ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଚଳାଚଳ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି।
କଲ୍ପାଦୌ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ତୁ ସ୍ଥାପିତୋ ଽସୌ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ଇତ୍ଯେଷ ସଂନିଵେଶୋ ଵୈ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିରାତ୍ମକଃ
କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଚିନ୍ତା କରି ଏହାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହା ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଜିନିଷର ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଵୈଶ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପରିଣାହୋ ଽସ୍ଯ ଯଃ ସ୍ମୃତଃ ତେଷାଂ ଶକ୍ଯଂ ନ ସଂଖ୍ଯାତୁଂ ଯାଥାତଥ୍ଯେନ କେନଚିତ୍ ଗତାଗତଂ ମନୁଷ୍ଯେଣ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ମାଂସଚକ୍ଷୁଷା
ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଶ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଏହାର ବିସ୍ତାର; ସେମାନଙ୍କର ଆସିବା-ଯିବାକୁ କେହି ଠିକ୍ ଭାବେ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମାନବ ମାଂସ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଜିନିଷମାନଙ୍କର ଗତିକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।
କଥଂ ଜଗାମ ଭଗଵାନ୍ ପୁରାରିତ୍ଵଂ ମହେଶ୍ଵରଃ ଦଦାହ ଚ କଥଂ ଦେଵସ୍ ତନ୍ନୋ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ
ଭଗବାନ୍ ମହେଶ୍ୱର କିପରି ପୁରାରି ହେଲେ ଏବଂ ସେ କିପରି ସେଇ ନଗରଗୁଡ଼ିକୁ ଦହନ କଲେ? ଏହି କଥାଟିକୁ ଆମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ।
ପୃଚ୍ଛାମସ୍ତ୍ଵାଂ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ବହୁମାନାତ୍ପୁନଃ ପୁନଃ ତ୍ରିପୁରଂ ତଦ୍ଯଥା ଦୁର୍ଗଂ ମଯମାଯାଵିନିର୍ମିତମ୍ ଦେଵେନୈକେଷୁଣା ଦଗ୍ଧଂ ତଥା ନୋ ଵଦ ମାନଦ
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁଣିପୁଣି ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ସହିତ ପଚାରୁଛୁ: ମାୟା ନାମକ ମହାମାୟାବୀ ତିଆରି କରିଥିବା ଦୁର୍ଗମ ତ୍ରିପୁରାକୁ ଭଗବାନ୍ କିପରି ଏକ ତୀରରେ ଦହନ କଲେ? ଏହି କଥା ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, ମାନ୍ୟଦାତା।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ତ୍ରିପୁରଂ ଦେଵୋ ଯଥା ଦାରିତଵାନ୍ ଭଵଃ ମଯୋ ନାମ ମହାମାଯୋ ମାଯାନାଂ ଜନକୋ ଽସୁରଃ
ତ୍ରିପୁରାକୁ ଭଗବାନ୍ କିପରି ଧ୍ୱଂସ କଲେ, ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ: ମାୟା ନାମକ ଏକ ମହାମାୟାବୀ ଏବଂ ମାୟାମାନଙ୍କର ପିତା ଅସୁର, ସେଇ ତ୍ରିପୁରାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।
ନିର୍ଜିତଃ ସ ତୁ ସଂଗ୍ରାମେ ତତାପ ପରମଂ ତପଃ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ତୁ ତଂ ଵିପ୍ରା ଦୈତ୍ଯାଵନ୍ଯାଵନୁଗ୍ରହାତ୍
ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଗଲା ପରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଦେଖି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରିଲେ।
ତସ୍ଯୈଵ କୃତ୍ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ତେପତୁଃ ପରମଂ ତପଃ ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲୀ ଚ ବଲଵାଂସ୍ ତାରକାଖ୍ଯଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳଶାଳୀ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ଓ ପ୍ରବଳ ତାରକା ଥିଲେ।
ମଯତେଜଃସମାକ୍ରାନ୍ତୌ ତେପତୁର୍ମଯପାର୍ଶ୍ଵଗୌ ଲୋକା ଇଵ ଯଥା ମୂର୍ତାସ୍ ତ୍ରଯସ୍ ତ୍ରଯ ଇଵାଗ୍ନଯଃ
ମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମାୟାଙ୍କ ପାଖରେ ରହି, ସେ ଦୁଇଏ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ତିନିଟି ଲୋକ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କିମ୍ବା ତିନିଟି ଅଗ୍ନି ଭଳି।
ଲୋକତ୍ରଯଂ ତାପଯନ୍ତସ୍ ତେ ତେପୁର୍ଦାନଵାସ୍ତପଃ ହେମନ୍ତେ ଜଲଶଯ୍ଯାସୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ପଞ୍ଚତପେ ତଥା
ସେଇ ଦାନବମାନେ ତିନିଟି ଲୋକକୁ ଜଳାଇ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ—ହେମନ୍ତରେ ପାଣିରେ ଶୋଇ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପାଞ୍ଚ ରକମ ତାପ ସହି।
ଵର୍ଷାସୁ ଚ ତଥାକାଶେ କ୍ଷପଯନ୍ତସ୍ତନୂଃ ପ୍ରିଯାଃ ସେଵାନାଃ ଫଲମୂଲାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ଜଲାନି ଚ
ବର୍ଷାରେ ଓ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ, ସେମାନେ ଦେହକୁ କ୍ଷୟ କରୁଥିଲେ, ଫଳ, ମୂଳ, ଫୁଲ ଓ ପାଣି ଖାଇ ରହୁଥିଲେ, ଯାହା ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯଦାଚରିତାହାରାଃ ପଙ୍କେନାଚିତଵଲ୍କଲାଃ ମଗ୍ନାଃ ଶୈଵାଲପଙ୍କେଷୁ ଵିମଲାଵିମଲେଷୁ ଚ
ଅନ୍ୟ ସମୟରେ, ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ମିଳିଥାଏ ତାହା ଖାଇଥିଲେ, କାଦା ଲାଗିଥିବା ବାର୍କ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଲିନ ଦୁହେଁ ପୋଖରୀରେ ବୁଡ଼ି ରହୁଥିଲେ।