ଲୋହିତୋ ନଵରଶ୍ମିସ୍ତୁ ସ୍ଥାନମାପ୍ଯଂ ତୁ ତସ୍ଯ ଵୈ ବୃହଦ୍ଦ୍ଵାଦଶରଶ୍ମୀକଂ ହରିଦ୍ରାଭଂ ତୁ ଵେଧସଃ
ତାଙ୍କର ପାଣିର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଏବଂ ନଉଟି କିରଣ ଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବଡ଼ ଦ୍ୱାଦଶ କିରଣ ଥିବା ମଣ୍ଡଳ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର।
ଅଷ୍ଟରଶ୍ମିଶନେସ୍ତତ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଂ ଵୃଦ୍ଧମଯସ୍ମଯମ୍ ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତ୍ଵାଯସଂ ସ୍ଥାନଂ ଭୂତସଂତାପନାଲଯମ୍
ଶନିଙ୍କର ଅଷ୍ଟ କିରଣ ଥିବା ନିବାସ ସ୍ଥାନ କଳା, ପୁରୁଣା ଏବଂ ଲୋହା ପରି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ନିବାସ ମଧ୍ୟ ଲୋହା ପରି ଏବଂ ସେଠା ଜୀବମାନେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି।
ସୁକୃତାମ୍ ଆଶ୍ରଯାସ୍ତାରା ରଶ୍ମଯସ୍ତୁ ହିରଣ୍ମଯାଃ ତାରଣାତ୍ତାରକା ହ୍ଯେତାଃ ଶୁକ୍ଲତ୍ଵାଚ୍ଚୈଵ ତାରକାଃ
ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ତାରାମାନେ, ତାଙ୍କର କିରଣ ସୁନାର ରଙ୍ଗର। ଏମାନେ ଆକାଶ ଅଟେଇଯିବା ଓ ଧଳା ହେବାରୁ 'ତାରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିଷ୍କମ୍ଭଃ ସଵିତୁଃ ସ୍ମୃତଃ ମଣ୍ଡଲଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଚାସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟାସ ନବ ହଜାର ଯୋଜନା ମାନାଯାଏ। ତାଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ଏହାର ତିଣିଗୁଣ ଚଉଡ଼ା, ଭାସ୍କରଙ୍କର ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସୂର୍ଯଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଵିସ୍ତାରଃ ଶଶିନଃ ସ୍ମୃତଃ ତ୍ରିଗୁଣଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଚାସ୍ଯ ଵୈପୁଲ୍ଯାଚ୍ଛଶିନଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବିସ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୁଇଗୁଣ ମାନାଯାଏ, ତାଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ତାହାଠାରୁ ତିଣିଗୁଣ ଚଉଡ଼ା, ଏହା ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।
ସର୍ଵୋପରି ନିସୃଷ୍ଟାନି ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ତାରକାଃ ଯୋଜନାର୍ଧପ୍ରମାଣାନି ତାଭ୍ଯୋ ଽନ୍ଯାନି ଗଣାନି ତୁ
ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ତାରାମାନଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ରହିଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିର ମାପ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା। ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ରହିଛି।
ତୁଲ୍ଯୋ ଭୂତ୍ଵା ତୁ ସ୍ଵର୍ଭାନୁସ୍ ତଦଧସ୍ତାତ୍ପ୍ରସର୍ପତି ଉଦ୍ଧୂତ୍ଯ ପାର୍ଥିଵୀଂ ଛାଯାଂ ନିର୍ମିତାଂ ମଣ୍ଡଲାକୃତିମ୍
ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ଚଳିଯାନ୍ତି, ପୃଥିବୀର ଛାୟାକୁ ଉଠାଇ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ଆକୃତି ତିଆରି କରନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଣା ନିର୍ମିତଂ ସ୍ଥାନଂ ତୃତୀଯଂ ତୁ ତମୋମଯମ୍ ଆଦିତ୍ଯାତ୍ସ ତୁ ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ସୋମଂ ଗଚ୍ଛତି ପର୍ଵସୁ
ତୃତୀୟ, ଅନ୍ଧାରରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନଟି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ସେଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ପର୍ବକାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଆଦିତ୍ଯମେତି ସୋମାଚ୍ଚ ପୁନଃ ସୌରେଷୁ ପର୍ଵସୁ ସ୍ଵଭାସା ତୁଦତେ ଯସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵର୍ଭାନୁରିତି ସ ସ୍ମୃତଃ
ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସୌର ପର୍ବକାଳରେ ଯାନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭାରେ ଆଘାତ କରିବାରୁ ସେ 'ସ୍ୱର୍ଭାନୁ' ଭାବେ ପରିଚିତ।
ଚନ୍ଦ୍ରତଃ ଷୋଡଶୋ ଭାଗୋ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ ଵିଷ୍କମ୍ଭାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ଯୋଜନାନାଂ ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଏକ ଷୋଳମ ଅଂଶ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ବ୍ୟାସ ଓ ମଣ୍ଡଳ ମାପରୁ ଏହାକୁ ଯୋଜନାରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।
ଭାର୍ଗଵାତ୍ପାଦହୀନଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵୈ ବୃହସ୍ପତିଃ ବୃହସ୍ପତେଃ ପାଦହୀନୌ କେତୁଵକ୍ରାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ
ଭାର୍ଗବଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମିଲେ ବୃହସ୍ପତି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ପୁଣି ଏକ ପାଦ କମିଲେ କେତୁ ଓ ବକ୍ର ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଵିସ୍ତାରମଣ୍ଡଲାଭ୍ଯାଂ ତୁ ପାଦହୀନସ୍ତଯୋର୍ବୁଧଃ ତାରାନକ୍ଷତ୍ରରୂପାଣି ଵପୁଷ୍ମନ୍ତୀହ ଯାନି ଵୈ
ବ୍ୟାସ ଓ ମଣ୍ଡଳ ମାପରୁ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମିଲେ ବୁଧ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଆକୃତି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଆକୃତିଶୀଳ।
ବୁଧେନ ସମରୂପାଣି ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଡଲାତ୍ତୁ ଵୈ ତାରାନକ୍ଷତ୍ରରୂପାଣି ହୀନାନି ତୁ ପରସ୍ପରମ୍
ସେଇ ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକ ବୁଧଙ୍କ ପରି, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସ ଓ ମଣ୍ଡଳ ମାପରୁ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ହ୍ରାସ ପାଇଛି।
ଶତାନି ପଞ୍ଚ ଚତ୍ଵାରି ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵେ ଚୈକମେଵ ଚ ସର୍ଵୋପରି ନିସୃଷ୍ଟାନି ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ତାରକାଃ
ପାଞ୍ଚଶତ, ଚତୁର୍ଶତ, ତ୍ରିଶତ, ଦ୍ୱିଶତ ଓ ଏକଶତ—ଏହିମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ତାରାମଣ୍ଡଳ।
ଯୋଜନାର୍ଧପ୍ରମାଣାନି ତେଭ୍ଯୋ ହ୍ରସ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ଉପରିଷ୍ଟାତ୍ତୁ ଯେ ତେଷାଂ ଗ୍ରହା ଯେ କ୍ରୂରସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକଟିର ମାପ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା, ଏଠାରୁ ଛୋଟ କିଛି ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ଗ୍ରହମାନେ, କେହି ଭୟଙ୍କର ଓ କେହି ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର।
ସୌରଶ୍ଚାଙ୍ଗିରସୋ ଵକ୍ରୋ ଵିଜ୍ଞେଯା ମନ୍ଦଚାରିଣଃ ତେଭ୍ଯୋ ଽଧସ୍ତାତ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ପୁନଶ୍ଚାନ୍ଯେ ମହାଗ୍ରହାଃ
ସୌର, ଅଙ୍ଗିରସ ଓ ବକ୍ର ଏମାନେ ଧୀରେ ଚଳିଥିବା ଗ୍ରହ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ଆଉ ଚାରିଜଣ ବଡ଼ ଗ୍ରହ ଅଛନ୍ତି।
ସୋମଃ ସୂର୍ଯୋ ବୁଧଶ୍ଚୈଵ ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚେତି ଶୀଘ୍ରଗାଃ ଯାଵନ୍ତି ଚୈଵ ଋକ୍ଷାଣି କୋଟ୍ଯସ୍ତାଵନ୍ତି ତାରକାଃ
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୁଧ ଏବଂ ଶୁକ୍ର — ଏହିମାନେ ସବୁ ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଗତିଶୀଳ। ଯେପରିମାଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛି, ସେପରିମାଣ ତାରା ଅଛନ୍ତି, ଯାହା ଅନେକ କୋଟି ଗଣନାରେ।
ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ଗ୍ରହାଣାଂ ଵୈ ସୂର୍ଯୋ ଽଧସ୍ତାତ୍ପ୍ରସର୍ପତି ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ଵା ତସ୍ଯୋର୍ଧ୍ଵଂ ଚରତେ ଶଶୀ
ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତଳେ ଏକ ବିଶାଳ ଚକ୍ର ତିଆରି କରି ଚଳିଥାଏ; ତାଙ୍କ ଉପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଗତି କରେ।
ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲଂ ଚାପି ସୋମାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରସର୍ପତି ନକ୍ଷତ୍ରେଭ୍ଯୋ ବୁଧଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ବୁଧାଚ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ଭାର୍ଗଵଃ
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଅଛି; ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଉପରେ ବୁଧ ଅଛନ୍ତି, ବୁଧଙ୍କ ଉପରେ ଶୁକ୍ର ଅଛନ୍ତି।
ଵକ୍ରସ୍ତୁ ଭାର୍ଗଵାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଵକ୍ରାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ବୃହସ୍ପତିଃ ତସ୍ମାଚ୍ଛନୈଶ୍ଚରଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଦେଵାଚାର୍ଯୋପରି ସ୍ଥିତଃ
ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛନ୍ତି; ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି ଅଛନ୍ତି; ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଉପରେ ଶନି ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଶନୈଶ୍ଚରାତ୍ତଥା ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଲମ୍ ସପ୍ତର୍ଷିଭ୍ଯୋ ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ସମସ୍ତଂ ତ୍ରିଦିଵଂ ଧ୍ରୁଵେ
ଶନିଙ୍କ ଉପରେ ସପ୍ତୃଷିମଣ୍ଡଳ ଅଛି; ସପ୍ତୃଷିମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି, ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଉପରେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ଅଛି।
ଦ୍ଵିଗୁଣେଷୁ ସହସ୍ରେଷୁ ଯୋଜନାନାଂ ଶତେଷୁ ଚ ଗ୍ରହାନ୍ତରମ୍ ଅଥୈକୈକମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲାତ୍
ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଏବଂ ଶତଶଃ ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରହ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ତାରାଗ୍ରହାନ୍ତରାଣି ସ୍ଯୁର୍ ଉପର୍ଯୁପର୍ଯଧିଷ୍ଠିତମ୍ ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ଦିଵି ଦିଵ୍ଯେନ ତେଜସା
ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅନ୍ତରାଳଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଉପରେ ଏକ ଅବସ୍ଥିତ; ଗ୍ରହମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ନକ୍ଷତ୍ରେଷୁ ଚ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନିଯତକ୍ରମାତ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରା ନୀଚୋଚ୍ଚଗୃହମାଶ୍ରିତାଃ
ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ କ୍ରମରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଚଳନ କରନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ନିଜ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଗୃହରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ସମାଗମେ ଚ ଭେଦେ ଚ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯୁଗପତ୍ପ୍ରଜାଃ ପରସ୍ପରଂ ସ୍ଥିତା ହ୍ଯେଵଂ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ସେମାନେ ଏକାଠି ଆସିଲେ କିମ୍ବା ଅଲଗା ହେଲେ, ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ସମୟରେ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଏଭଳି ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଏକାଠି ଯୁକ୍ତ।
ଅସଂକରେଣ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ ତେଷାଂ ଯୋଗସ୍ତୁ ଵୈ ବୁଧୈଃ ଇତ୍ଯେଵଂ ସଂନିଵେଶୋ ଵୈ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚ ଯଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଯୋଗକୁ ଭ୍ରମ ବିନା ବୁଝନ୍ତି; ଏହିଭଳି ପୃଥିବୀ ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଜିନିଷମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଦ୍ଵୀପାନାମୁଦଧୀନାଂ ଚ ପର୍ଵତାନାଂ ତଥୈଵ ଚ ଵର୍ଷାଣାଂ ଚ ନଦୀନାଂ ଚ ଯେ ଚ ତେଷୁ ଵସନ୍ତି ଵୈ
ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଦେଶ, ନଦୀ ଏବଂ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ—
ଇତ୍ଯେଷୋ ଽର୍କଵଶେନୈଵ ସଂନିଵେଶସ୍ତୁ ଜ୍ଯୋତିଷାମ୍ ଆଵର୍ତଃ ସାନ୍ତରୋ ମଧ୍ଯେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତଶ୍ଚ ଧ୍ରୁଵାତ୍ତୁ ସ
ଏହିଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଜିନିଷମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଛି; ଏହା ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣନଶୀଳ ପଦ୍ଧତି, ମଧ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଏବଂ ଧ୍ରୁବ ଠାରୁ ନିଶ୍ଚିତ।
ସର୍ଵତସ୍ତେଷୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଵୃତ୍ତାକାର ଇଵୋଚ୍ଛ୍ରିତଃ ଲୋକସଂଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥମ୍ ଈଶ୍ଵରେଣ ଵିନିର୍ମିତଃ
ଏସବୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ବୃତ୍ତାକାର ଏବଂ ଉଚ୍ଚ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଚଳାଚଳ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି।
କଲ୍ପାଦୌ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ତୁ ସ୍ଥାପିତୋ ଽସୌ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ଇତ୍ଯେଷ ସଂନିଵେଶୋ ଵୈ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିରାତ୍ମକଃ
କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଚିନ୍ତା କରି ଏହାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହା ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଜିନିଷର ବ୍ୟବସ୍ଥା।