ମତ୍ସ୍ଯପୁରାଣମ୍

ଦିଵ୍ଯାନାଂ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଚ ଵଂଶାନାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ ତପନସ୍ତେଜସୋ ଯୋଗାଦ୍ ଆଦିତ୍ଯ ଇତି ଗଦ୍ଯତେ

ଦେବତା, ପୃଥିବୀର ଜୀବ ଏବଂ ବଂଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତାପ ଓ ତେଜ ଯୋଗରେ ଯିଏ ଚମକେ, ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ 'ଆଦିତ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ରଵତିଃ ସ୍ଯନ୍ଦନାର୍ଥେ ଚ ଧାତୁରେଷ ନିଗଦ୍ଯତେ ସ୍ରଵଣାତ୍ତେଜସଶ୍ଚୈଵ ତେନାସୌ ସଵିତା ସ୍ମୃତଃ

'ସ୍ରବତି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପ୍ରବାହିତ ହେବା କିମ୍ବା ଚଳିବା; ତେଜ ଓ ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠି 'ସବିତା' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ବହ୍ଵର୍ଥଶ୍ଚନ୍ଦ ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରଧାନୋ ଧାତୁରୁଚ୍ଯତେ ଶୁକ୍ଲତ୍ଵେ ହ୍ଯମୃତତ୍ଵେ ଚ ଶୀତତ୍ଵେ ହ୍ଲାଦନେ ଽପି ଚ

'ଚନ୍ଦ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବହୁତ ରହିଛି; ଏହି ଧାତୁ ଧଳା, ଅମରତ୍ୱ, ଶୀତଳତା ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଦେବାରେ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଦିଵ୍ଯେ ମଣ୍ଡଲେ ଭାସ୍ଵରେ ଖଗେ ଜଲତେଜୋମଯେ ଶୁକ୍ଲେ ଵୃତ୍ତକୁମ୍ଭନିଭେ ଶୁଭେ

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ଗୋଳାକାର ମଣ୍ଡଳରେ, ଯାହା ଆକାଶରେ ଚମକୁଛି, ଜଳ ଓ ତେଜରେ ଗଠିତ, ଧଳା, ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଗୋଲା ଘଡ଼ା ପରି ଆକୃତିରେ, ସେମାନେ ବସିଛନ୍ତି।

ଵସନ୍ତି କର୍ମଦେଵାସ୍ତୁ ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ସର୍ଵଶଃ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଋଷିସୂର୍ଯଗ୍ରହାଦଯଃ

ସମସ୍ତ ଏହି ସ୍ଥାନରେ କର୍ମଦେବମାନେ ବସିଥାନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଋଷି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ବସନ୍ତି।

ତାନି ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁଃ ସ୍ଥାନାଖ୍ଯାନି ଭଵନ୍ତି ହି ସୌରଂ ସୂର୍ଯୋ ଽଵିଶତ୍ସ୍ଥାନଂ ସୌମ୍ଯଂ ସୋମସ୍ତଥୈଵ ଚ

ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଦେବମାନଙ୍କ ଘର, ଯାହାକୁ ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ଥାନକୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।

ଶୌକ୍ରଂ ଶୁକ୍ରୋ ଽଵିଶତ୍ସ୍ଥାନଂ ଷୋଡଶାରଂ ପ୍ରଭାସ୍ଵରମ୍ ବୃହସ୍ପତିର୍ବୃହତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଲୋହିତଂ ଚାପି ଲୋହିତଃ

ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ରସ୍ଥାନ, ଯାହା ଛଉଡ଼ିଆ ଏବଂ ଚମକୁଥିବା, ସେଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ; ବୃହସ୍ପତି ବଡ଼ ସ୍ଥାନକୁ, ମଙ୍ଗଳ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ଶନୈଶ୍ଚରୋ ଽଵିଶତ୍ସ୍ଥାନମ୍ ଏଵଂ ଶାନୈଶ୍ଚରଂ ତଥା ବୁଧୋ ଽପି ଵୈ ବୁଧସ୍ଥାନଂ ଭାନୁଂ ସ୍ଵର୍ଭାନୁରେଵ ଚ

ଶନି ତାଙ୍କର ଶନିସ୍ଥାନକୁ, ବୁଧ ତାଙ୍କର ବୁଧସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଭାନୁ ଓ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚ ସର୍ଵାଣି ନାକ୍ଷତ୍ରାଣ୍ଯାଵିଶନ୍ତି ଚ ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ସୁକୃତାମ୍ ଏତେ ଜ୍ଞେଯା ଦେଵଗୃହାସ୍ତୁ ଵୈ

ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ତାରାମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ନିକମଳମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଘର ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଦେଵସ୍ଥାନାନି ତାନି ଵୈ

ଏହି ସ୍ଥାନମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବସ୍ଥାନ ରହିଥାଏ।

ଅଭିମାନେନ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତାନି ଦେଵାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ଅତୀତାସ୍ତୁ ସହାତୀତୈର୍ ଭାଵ୍ଯା ଭାଵ୍ଯୈଃ ସୁରୈଃ ସହ

ଦେବମାନେ ନିଜ ଅଭିମାନରେ ପୁନିପୁନି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ବସନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଚାଲିଗଲେ ସେମାନେ ଚାଲିଯାଇଥିବାଙ୍କ ସହିତ, ଯେଉଁମାନେ ଆସିବେ ସେମାନେ ଆସିବା ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ରହନ୍ତି।

ଵର୍ତନ୍ତେ ଵର୍ତମାନୈଶ୍ଚ ସୁରୈଃ ସାର୍ଧଂ ତୁ ସ୍ଥାନିନଃ ସୂର୍ଯୋ ଦେଵୋ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ଅଷ୍ଟମସ୍ତ୍ଵଦିତେଃ ସୁତଃ

ଯେଉଁମାନେ ସ୍ଥାନରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ବିବସ୍ୱାନ୍ ହେଉଛନ୍ତି ଅଦିତିଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ପୁଅ।

ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ଧର୍ମଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ସୋମୋ ଦେଵୋ ଵସୁଃ ସ୍ମୃତଃ ଶୁକ୍ରୋ ଦୈତ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଭାର୍ଗଵୋ ଽସୁରଯାଜକଃ

ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ଓ ଧର୍ମିକ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ 'ବସୁ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଦୈତ୍ୟ, ଭାର୍ଗବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପୂଜାରି ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ବୃହସ୍ପତିର୍ ବୃହତ୍ତେଜା ଦେଵାଚାର୍ଯୋ ଽଙ୍ଗିରଃସୁତଃ ବୁଧୋ ମନୋହରଶ୍ଚୈଵ ଶଶିପୁତ୍ରସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ

ବୃହସ୍ପତି, ଯିଏ ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପୁଅ; ବୁଧ ମନୋହର ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଶନୈଶ୍ଚରୋ ଵିରୂପଶ୍ଚ ସଂଜ୍ଞାପୁତ୍ରୋ ଵିଵସ୍ଵତଃ ଅଗ୍ନିର୍ଵିକେଶ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ତୁ ଯୁଵାସୌ ଲୋହିତାଧିପଃ

ଶନି, ଯିଏ ବିକୃତ ଆକୃତିର, ସେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଓ ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ପୁଅ; ଅଗ୍ନି ବିକେଶୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଯୁବା ଲୋହିତ ଗ୍ରହର ଅଧିପତି।

ନକ୍ଷତ୍ରନାମ୍ନ୍ଯଃ କ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ଦାକ୍ଷାଯଣ୍ଯଃ ସୁତାଃ ସ୍ମୃତାଃ ସ୍ଵର୍ଭାନୁଃ ସିଂହିକାପୁତ୍ରୋ ଭୂତସଂସାଧନୋ ଽସୁରଃ

ନକ୍ଷତ୍ର ନାମରେ ଯେଉଁ ଦକ୍ଷପୁତ୍ରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, ସିଂହିକାଙ୍କ ପୁଅ, ସେ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରୁଥିବା ଅସୁର।

ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରେଷ୍ଵ୍ ଅଭିମାନୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ଚୋକ୍ତାନି ସ୍ଥାନିନ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଦେଵତାଃ

ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ସ୍ଥାନ ଓ ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ।

ଶୁକ୍ଲମଗ୍ନିସମଂ ଦିଵ୍ଯଂ ସହସ୍ରାଂଶୋର୍ଵିଵସ୍ଵତଃ ସହସ୍ରାଂଶୁତ୍ଵିଷଃ ସ୍ଥାନମ୍ ଅମ୍ମଯଂ ତୈଜସଂ ତଥା

ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଧଳା ରଙ୍ଗର, ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଦେବତ୍ୱ ଭରପୂର। ଏହା ହେଉଛି ହଜାର କିରଣ ଥିବା ବିବସ୍ୱତଙ୍କର ଅପରିମିତ ଏବଂ ପ୍ରକାଶରେ ଗଠିତ ସ୍ଥାନ।

ଆଶାସ୍ଥାନଂ ମନୋଜ୍ଞସ୍ଯ ରଵିରଶ୍ମିଗୃହେ ସ୍ଥିତମ୍ ଶୁକ୍ରଃ ଷୋଡଶରଶ୍ମିସ୍ତୁ ଯସ୍ତୁ ଦେଵୋ ହ୍ଯପୋମଯଃ

ଦିଗଗୁଡ଼ିକର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଘରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଶୁକ୍ର ଦେବତା, ଯିଏ ପାଣିରେ ଗଠିତ ଏବଂ ଷୋଳ କିରଣ ଥାଏ।

ଲୋହିତୋ ନଵରଶ୍ମିସ୍ତୁ ସ୍ଥାନମାପ୍ଯଂ ତୁ ତସ୍ଯ ଵୈ ବୃହଦ୍ଦ୍ଵାଦଶରଶ୍ମୀକଂ ହରିଦ୍ରାଭଂ ତୁ ଵେଧସଃ

ତାଙ୍କର ପାଣିର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଏବଂ ନଉଟି କିରଣ ଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବଡ଼ ଦ୍ୱାଦଶ କିରଣ ଥିବା ମଣ୍ଡଳ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର।

ଅଷ୍ଟରଶ୍ମିଶନେସ୍ତତ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଂ ଵୃଦ୍ଧମଯସ୍ମଯମ୍ ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତ୍ଵାଯସଂ ସ୍ଥାନଂ ଭୂତସଂତାପନାଲଯମ୍

ଶନିଙ୍କର ଅଷ୍ଟ କିରଣ ଥିବା ନିବାସ ସ୍ଥାନ କଳା, ପୁରୁଣା ଏବଂ ଲୋହା ପରି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ନିବାସ ମଧ୍ୟ ଲୋହା ପରି ଏବଂ ସେଠା ଜୀବମାନେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି।

ସୁକୃତାମ୍ ଆଶ୍ରଯାସ୍ତାରା ରଶ୍ମଯସ୍ତୁ ହିରଣ୍ମଯାଃ ତାରଣାତ୍ତାରକା ହ୍ଯେତାଃ ଶୁକ୍ଲତ୍ଵାଚ୍ଚୈଵ ତାରକାଃ

ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ତାରାମାନେ, ତାଙ୍କର କିରଣ ସୁନାର ରଙ୍ଗର। ଏମାନେ ଆକାଶ ଅଟେଇଯିବା ଓ ଧଳା ହେବାରୁ 'ତାରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିଷ୍କମ୍ଭଃ ସଵିତୁଃ ସ୍ମୃତଃ ମଣ୍ଡଲଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଚାସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ

ସୂର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟାସ ନବ ହଜାର ଯୋଜନା ମାନାଯାଏ। ତାଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ଏହାର ତିଣିଗୁଣ ଚଉଡ଼ା, ଭାସ୍କରଙ୍କର ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।

ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସୂର୍ଯଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଵିସ୍ତାରଃ ଶଶିନଃ ସ୍ମୃତଃ ତ୍ରିଗୁଣଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଚାସ୍ଯ ଵୈପୁଲ୍ଯାଚ୍ଛଶିନଃ ସ୍ମୃତମ୍

ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବିସ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୁଇଗୁଣ ମାନାଯାଏ, ତାଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ତାହାଠାରୁ ତିଣିଗୁଣ ଚଉଡ଼ା, ଏହା ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।

ସର୍ଵୋପରି ନିସୃଷ୍ଟାନି ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ତାରକାଃ ଯୋଜନାର୍ଧପ୍ରମାଣାନି ତାଭ୍ଯୋ ଽନ୍ଯାନି ଗଣାନି ତୁ

ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ତାରାମାନଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ରହିଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିର ମାପ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା। ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ରହିଛି।

ତୁଲ୍ଯୋ ଭୂତ୍ଵା ତୁ ସ୍ଵର୍ଭାନୁସ୍ ତଦଧସ୍ତାତ୍ପ୍ରସର୍ପତି ଉଦ୍ଧୂତ୍ଯ ପାର୍ଥିଵୀଂ ଛାଯାଂ ନିର୍ମିତାଂ ମଣ୍ଡଲାକୃତିମ୍

ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ଚଳିଯାନ୍ତି, ପୃଥିବୀର ଛାୟାକୁ ଉଠାଇ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ଆକୃତି ତିଆରି କରନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମଣା ନିର୍ମିତଂ ସ୍ଥାନଂ ତୃତୀଯଂ ତୁ ତମୋମଯମ୍ ଆଦିତ୍ଯାତ୍ସ ତୁ ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ସୋମଂ ଗଚ୍ଛତି ପର୍ଵସୁ

ତୃତୀୟ, ଅନ୍ଧାରରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନଟି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ସେଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ପର୍ବକାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।

ଆଦିତ୍ଯମେତି ସୋମାଚ୍ଚ ପୁନଃ ସୌରେଷୁ ପର୍ଵସୁ ସ୍ଵଭାସା ତୁଦତେ ଯସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵର୍ଭାନୁରିତି ସ ସ୍ମୃତଃ

ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସୌର ପର୍ବକାଳରେ ଯାନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭାରେ ଆଘାତ କରିବାରୁ ସେ 'ସ୍ୱର୍ଭାନୁ' ଭାବେ ପରିଚିତ।

ଚନ୍ଦ୍ରତଃ ଷୋଡଶୋ ଭାଗୋ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ ଵିଷ୍କମ୍ଭାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ଯୋଜନାନାଂ ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ

ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଏକ ଷୋଳମ ଅଂଶ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ବ୍ୟାସ ଓ ମଣ୍ଡଳ ମାପରୁ ଏହାକୁ ଯୋଜନାରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।