ଏତେ ଵାହା ଗ୍ରହାଣାଂ ଵୈ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ରଥୈଃ ସହ ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵେ ନିବଦ୍ଧାସ୍ତେ ନିବଦ୍ଧା ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ
ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ, ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛନ୍ତି, ବାୟୁର ଦୋରିରେ ଗଠିତ।
ଏତେ ଵୈ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣାସ୍ତେ ଯଥାଯୋଗଂ ଵହନ୍ତି ଵୈ ଵାଯ ଯାଭିରଦୃଶ୍ଯାଭିଃ ପ୍ରବଦ୍ଧା ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ, ବାୟୁର ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଗ୍ରହମାନୋଁକୁ ଚଢ଼ାଇ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ପରିଭ୍ରମନ୍ତି ତଦ୍ବଦ୍ଧାଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଗ୍ରହା ଦିଵି ଯାଵତ୍ତମନୁପର୍ଯେତି ଧ୍ରୁଵଂ ଚ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣଃ
ଏଭଳି ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଆକାଶରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାରାମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଯଥା ନଦ୍ଯୁଦକେ ନୋସ୍ତୁ ଉଦକେନ ସହୋହ୍ଯତେ ତଥା ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁର୍ ଉହ୍ଯନ୍ତେ ଵାତରଂହସା ତସ୍ମାଦ୍ଯାନି ପ୍ରଗୃହ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦେଵଗୃହା ଇତି
ଯେପରି ନଦୀରେ କାଠ ଜଳ ସହିତ ଭସିଯାଏ, ସେପରି ଦେବମାନୋଁର ଗୃହ ବାୟୁର ବେଗରେ ଚଳିଥାଏ; ଏହିପରି ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବଗୃହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯାଵତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାଃ ସ୍ଯୁସ୍ ତାଵନ୍ତୋ ଽସ୍ଯ ମରୀଚଯଃ ସର୍ଵା ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧାସ୍ତା ଭ୍ରମନ୍ତ୍ଯୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ଚ
ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ ଏହାର କିରଣ; ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଘୁରୁଛନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟମାନୋଁକୁ ମଧ୍ୟ ଘୁରାଉଛନ୍ତି।
ତୈଲପୀଡଂ ଯଥା ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମତେ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ଵୈ ତଥା ଭ୍ରମନ୍ତି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵାତବଦ୍ଧାନି ସର୍ଵଶଃ
ଯେପରି ତେଲ ଲଗାଇଥିବା ଚକ୍ର ଘୁରୁଥାଏ ଓ ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଘୁରାଏ, ସେପରି ବାୟୁରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବସ୍ତୁ ଘୁରୁଛି।
ଅଲାତଚକ୍ରଵଦ୍ଯାନ୍ତି ଵାତଚକ୍ରେରିତାନି ତୁ ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଵହତେ ତାନି ପ୍ରଵହସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚକ୍ର ପରି, ବାୟୁର ଚକ୍ରରେ ଚଳିଥାଏ; ବାୟୁ ଏହାକୁ ଚଳାଏବୋଲି, ଏହାକୁ ପ୍ରବହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏଵଂ ଧ୍ରୁଵେ ନିଯୁକ୍ତୋ ଽସୌ ଭ୍ରମତେ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣଃ ଏଷ ତାରାମଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶିଶୁମାରେ ଧ୍ରୁଵୋ ଦିଵି
ଏଭଳି ଧ୍ରୁବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ତାରାମୟ ଦଳ ଘୁରୁଛି; ଏହାକୁ ଶିଶୁମାର ରାଶିରେ ଥିବା ତାରାମୟ ଧ୍ରୁବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦହ୍ନା କୁରୁତେ ପାପଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଶି ମୁଞ୍ଚତି ଶିଶୁମାରଶରୀରସ୍ଥା ଯାଵତ୍ଯସ୍ତାରକାସ୍ତୁ ତାଃ
ଦିନେ କରାଯାଇଥିବା ପାପକୁ, ରାତିରେ ଶିଶୁମାର ଶରୀରରେ ବସିଥିବା ତାରାମାନେ ଦେଖି, ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଵର୍ଷାଣି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜୀଵେତ ତାଵଦେଵାଧିକାନି ତୁ ଶିଶୁମାରାକୃତିଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରଵିଭାଗେନ ସର୍ଵଶଃ
ଯେତେ ବର୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେ ବର୍ଷ ଜୀବନ ରହିଥାଏ; ଶିଶୁମାରର ଆକୃତି ଏବଂ ତାହାର ସମସ୍ତ ଭାଗ ଜାଣିଲେ।
ଉତ୍ତାନପାଦସ୍ତସ୍ଯାଥ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସୋତ୍ତରୋ ହନୁଃ ଯଜ୍ଞୋ ଽଧରସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଧର୍ମୋ ମୂର୍ଧାନମାଶ୍ରିତଃ
ତାହାର ଉପର ହନୁ ଉତ୍ତାନପାଦ, ତଳ ହନୁ ଯଜ୍ଞ, ମୁଣ୍ଡରେ ଧର୍ମ ବସିଛନ୍ତି।
ହୃଦି ନାରାଯଣଃ ସାଧ୍ଯା ଅଶ୍ଵିନୌ ପୂର୍ଵପାଦଯୋଃ ଵରୁଣଶ୍ଚାର୍ଯମା ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମେ ତସ୍ଯ ସକ୍ଥିନୀ
ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣ, ପୂର୍ବ ପାଦରେ ସାଧ୍ୟ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀ, ପଶ୍ଚିମ ଜଂଘାରେ ବରୁଣ ଓ ଆର୍ୟମାନ୍ ଅଛନ୍ତି।
ଶିଶ୍ନେ ସଂଵତ୍ସରୋ ଜ୍ଞେଯୋ ମିତ୍ରଶ୍ଚାପାନମାଶ୍ରିତଃ ପୁଚ୍ଛେ ଽଗ୍ନିଶ୍ଚ ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ମରୀଚିଃ କଶ୍ଯପୋ ଧ୍ରୁଵଃ
ଶିଶ୍ନରେ ବର୍ଷ ଅଛି, ପିଛୁ ଦ୍ୱାରରେ ମିତ୍ର; ପୁଛରେ ଅଗ୍ନି, ମହେନ୍ଦ୍ର, ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ ଓ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି।
ଏଷ ତାରାମଯଃ ସ୍ତମ୍ଭୋ ନାସ୍ତମେତି ନ ଵୋଦଯମ୍ ନକ୍ଷତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ତାରାଗଣୈଃ ସହ
ଏହି ତାରାମୟ ଖୁଟି, ଯାହା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନି, ଉଦୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନି; ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ସହିତ।
ତନ୍ମୁଖାଭିମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଚକ୍ରଭୂତା ଦିଵି ସ୍ଥିତାଃ ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତାଶ୍ଚୈଵ ଧ୍ରୁଵମେଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ସେମାନେ ସବୁଏ ତାହାକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ଆକାଶରେ ଚକ୍ରର ଭଳି ଥାନ୍ତି, ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏବଂ ସେମାନେ କେବଳ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି।
ପରିଯାନ୍ତି ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମେଢୀଭୂତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ଦିଵି ଆଗ୍ନୀଧ୍ରକାଶ୍ଯପାନାଂ ତୁ ତେଷାଂ ସ ପରମୋ ଧ୍ରୁଵଃ
ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ, ଯିଏ ଏକ ମଜବୁତ ଖୁଟିର ଭଳି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ କାଶ୍ୟପ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ଧ୍ରୁବ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଏକ ଏଵ ଭ୍ରମତ୍ଯେଷ ମେରୋରନ୍ତରମୂର୍ଧନି ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚକ୍ରମାଦାଯ ଆକର୍ଷଂସ୍ତମଧୋମୁଖଃ ମେରୁମାଲୋକଯନ୍ନେଵ ପ୍ରତିଯାତି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ଏହି ଏକମାତ୍ର ଧ୍ରୁବ ମେରୁ ପର୍ବତର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱର ଶିଖର ମଧ୍ୟରେ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ରକୁ ନେଇ ଘୂରୁଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ତଳକୁ ଟାଣି, ମେରୁକୁ ଦେଖି, ପରିକ୍ରମା କରୁଛନ୍ତି।
ଯଦେତଦ୍ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତଂ ସର୍ଵମଶେଷତଃ କଥଂ ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁଃ ପୁନର୍ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵର୍ଣଯ
ଆପଣ କହିଥିବା ସବୁକିଛି ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଛି; ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହ କିପରି ଅଛି? ଆଉଥରେ ଆଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।
ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଗତିମ୍ ଯଥା ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁଃ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋସ୍ତଥା
ମୁଁ ସବୁ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଗତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହ କିପରି ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ପରି।
ଅଗ୍ନେର୍ଵ୍ଯୁଷ୍ଟୌ ରଜନ୍ଯାଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣାଵ୍ଯକ୍ତଯୋନିନା ଅଵ୍ଯାକୃତମିଦଂ ତ୍ଵାସୀନ୍ ନୈଶେନ ତମସା ଵୃତମ୍
ଅଗ୍ନିର ଉଷାକାଳରେ, ରାତିବେଳେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ମୂଳ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅବିଭକ୍ତ ବିଶ୍ୱ ରାତିର ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକା ଥିଲା।
ଚତୁର୍ଭୂତାଵଶିଷ୍ଟେ ଽସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣା ସମଧିଷ୍ଠିତେ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ ଭଗଵାଂସ୍ତତ୍ର ଲୋକତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥସାଧକଃ
ଯେତେବେଳେ ଚାରିଟି ମୂଳ ଉପାଦାନ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରୁଥିଲେ।
ଖଦ୍ଯୋତରୂପୀ ଵିଚରନ୍ନ୍ ଆଵିର୍ଭାଵଂ ଵ୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଗ୍ନିଂ କଲ୍ପକାଲାଦାଵ୍ ଅପଃ ପୃଥ୍ଵୀଂ ଚ ସଂଶ୍ରିତା
ତିନିଁ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସେ ଘୁରୁଥିଲେ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଜାଣି, ସେ ପାଣି ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ।
ସ ସଂଭୃତ୍ଯ ପ୍ରକାଶାର୍ଥଂ ତ୍ରିଧା ତୁଲ୍ଯୋ ଽଭଵତ୍ପୁନଃ ପାଚକୋ ଯସ୍ତୁ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ପାର୍ଥିଵଃ ସୋ ଽଗ୍ନିରୁଚ୍ଯତେ
ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ପାଇଁ ସେ ଏହାକୁ ଏକତ୍ର କରି, ପୁଣି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ: ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯିଏ ରନ୍ଧେ, ସେଇ ପୃଥିବୀ ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲାଯାଏ।
ଯଶ୍ଚାସୌ ତପତେ ସୂର୍ଯେ ଶୁଚିରଗ୍ନିଶ୍ଚ ସ ସ୍ମୃତଃ ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଜାଠରଃ ସୌମ୍ଯୋ ଵୈଦ୍ଯୁତଶ୍ଚାପ୍ଯବିନ୍ଧନଃ
ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ; ବିଦ୍ୟୁତ, ଜଠର ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଧନ ବିହୀନ ବିଦ୍ୟୁତ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଅଟେ।
ତେଜୋଭିଶ୍ଚାପ୍ଯତେ କଶ୍ଚିତ୍ କଶ୍ଚିଦେଵାପ୍ଯନିନ୍ଧନଃ କାଷ୍ଠେନ୍ଧନସ୍ତୁ ନିର୍ମଥ୍ଯଃ ସୋ ଽଦ୍ଭିଃ ଶାମ୍ଯତି ପାଵକଃ
କିଛି ଅଗ୍ନି ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିଥାଏ, କିଛି ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଧନ ବିନା ଅଛି; କାଠ ଘସି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପାଣିରେ ନିମିଳିଯାଏ।
ଅର୍ଚିଷ୍ମାନ୍ପଚନୋ ଽଗ୍ନିସ୍ତୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭଃ ସୌମ୍ଯଲକ୍ଷଣଃ ଯଶ୍ଚାସୌ ମଣ୍ଡଲେ ଶୁକ୍ଲେ ନିରୂଷ୍ମା ନ ପ୍ରକାଶତେ
ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳାମୟ ଓ ରନ୍ଧେ, ସେଇ ଅଗ୍ନି; ଯାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଗୁଣ ଥିବା; ଏବଂ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଧଳା ମଣ୍ଡଳରେ ଅଛି, ତାହାର ତାପ ନାହିଁ, ତାହା ଚମକେ ନାହିଁ।
ପ୍ରଭା ସୌରୀ ତୁ ପାଦେନ ଅସ୍ତଂ ଯାତି ଦିଵାକରେ ଅଗ୍ନିମାଵିଶତେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ମାଦଗ୍ନିଃ ପ୍ରକାଶତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ତାହାର ଏକ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ରାତିରେ ଏହା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତେଣୁ ଅଗ୍ନି ଚମକେ।
ଉଦିତେ ତୁ ପୁନଃ ସୂର୍ଯେ ଊଷ୍ମାଗ୍ନେସ୍ତୁ ସମାଵିଶତ୍ ପାଦେନ ତେଜସଶ୍ଚାଗ୍ନେସ୍ ତସ୍ମାତ୍ ସଂତପତେ ଦିଵା
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଣି ଉଦୟ ହେଲେ, ଅଗ୍ନିର ତାପ ତାହାର ଏକ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦିନେ ତାପ ଦେଇଥାଏ।
ପ୍ରାକାଶ୍ଯଂ ଚ ତଥୌଷ୍ଣ୍ଯଂ ଚ ସୌର୍ଯାଗ୍ନେଯେ ତୁ ତେଜସୀ ପରସ୍ପରାନୁପ୍ରଵେଶାଦ୍ ଆପ୍ଯାଯେତେ ଦିଵାନିଶମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ତାପ, ଏହି ଦୁଇଟି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ପରସ୍ପର ମିଶି ଭରିଯାଏ।
ଉତ୍ତରେ ଚୈଵ ଭୂମ୍ଯର୍ଧେ ତଥା ହ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ପୁନଃ ସୂର୍ଯେ ରାତ୍ରିରାଵିଶତେ ହ୍ଯ୍ ଅପଃ
ଭୂମିର ଉତ୍ତର ଅର୍ଧରେ ଓ ଏହିପରି ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଧରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଣି ଉଦୟ ହେଲେ, ରାତି ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।