ଯୁକ୍ତୋ ହଯୈଃ ପିଶଙ୍ଗସ୍ତୁ ଦଶଭିର୍ ଵାତରଂହସୈଃ ଶ୍ଵେତଃ ପିଶଙ୍ଗଃ ସାରଙ୍ଗୋ ନୀଲଃ ଶ୍ଯାମୋ ଵିଲୋହିତଃ
ଏହା ଦଶଟି ପିତଳ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ବାତାସ ଭଳି ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ: ଧଳା, ପିତଳ, ଚିତ୍ରିତ, ନୀଳ, କଳା, ଲାଲ।
ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ହରିତଶ୍ଚୈଵ ପୃଷତୋ ଵୃଷ୍ଣିରେଵ ଚ ଦଶଭିସ୍ତୁ ମହାଭାଗୈର୍ ଉତ୍ତମୈର୍ଵାତସମ୍ଭଵୈଃ
ଧଳା, ହରିତ, ଚିତ୍ରିତ ଓ ବିବିଧ ରଙ୍ଗର—ଏହି ଦଶଟି ଉତ୍ତମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, ବାତାସରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
ତତୋ ଭୌମରଥଶ୍ଚାପି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଃ କାଞ୍ଚନଃ ସ୍ମୃତଃ ଅଷ୍ଟଭିର୍ ଲୋହିତୈରଶ୍ଵୈଃ ସଧ୍ଵଜୈର୍ ଅଗ୍ନିସମ୍ଭଵୈଃ ସର୍ପତେ ଽସୌ କୁମାରୋ ଵୈ ଋଜୁଵକ୍ରାନୁଵକ୍ରଗଃ
ତାପରେ ମଙ୍ଗଳର ରଥ ଅଷ୍ଟାଂଗ ଓ ସୁନାର ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଅଠଟି ଲାଲ ଘୋଡ଼ା ଓ ପତାକା ସହିତ, ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସେ ଯୁବକ ସିଧା, ବାକା ଓ ପଛକୁ ଚାଲେ।
ଅତଶ୍ଚାଙ୍ଗିରସୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଦେଵାଚାର୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିଃ ଗୌରାଶ୍ଵେନ ତୁ ରୌକ୍ମେଣ ସ୍ଯନ୍ଦନେନ ଵିସର୍ପତି
ତାପରେ ଜ୍ଞାନୀ ଅଙ୍ଗିରସ, ଦେବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବୃହସ୍ପତି, ଧୂସର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସୁନାର ରଥରେ ଗତି କରନ୍ତି।
ଯୁକ୍ତେନାଷ୍ଟାଭିରଶ୍ଵୈଶ୍ଚ ଧ୍ଵଜୈରଗ୍ନିସମୁଦ୍ଭଵୈଃ ଅବ୍ଦଂ ଵସତି ଯୋ ରାଶୌ ସ୍ଵଦିଶଂ ତେନ ଗଚ୍ଛତି
ଅଠଟି ଘୋଡ଼ା ଓ ପତାକା ସହିତ, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହି ରଥରେ, ସେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ରାଶିରେ ରହନ୍ତି ଓ ନିଜ ଦିଗକୁ ଚାଲନ୍ତି।
ଯୁକ୍ତେନାଷ୍ଟାଭିର୍ ଅଶ୍ଵୈଶ୍ଚ ସଧ୍ଵଜୈରଗ୍ନିସଂନିଭୈଃ ରଥେନ କ୍ଷିପ୍ରଵେଗେଣ ଭାର୍ଗଵସ୍ତେନ ଗଚ୍ଛତି
ଅଠଟି ଘୋଡ଼ା ଓ ପତାକା ସହିତ, ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ, ଶୀଘ୍ର ଗତିଶୀଳ ଭାର୍ଗବ ଏହି ରଥରେ ଯାଆନ୍ତି।
ତତଃ ଶନୈଶ୍ଚରୋ ଽପ୍ଯଶ୍ଵୈଃ ସବଲୈର୍ ଵାତରଂହସୈଃ କାର୍ଷ୍ଣାଯସଂ ସମାରୁହ୍ଯ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ଯାତ୍ଯସୌ ଶନିଃ
ତାପରେ ଶନି ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ଓ ତୀବ୍ର ବାୟୁବେଗରେ ଚଳୁଥିବା କଳା ଲୋହାର ରଥରେ, ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତୁ ଯଥାଷ୍ଟାଶ୍ଵାଃ କୃଷ୍ଣା ଵୈ ଵାତରଂହସଃ ରଥଂ ତମୋମଯଂ ତସ୍ଯ ଵହନ୍ତି ସ୍ମ ସୁଦଂଶିତାଃ
ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ରଥକୁ ଆଠଟି କଳା, ବେଗବାନ୍, ତୀକ୍ଷ୍ଣଦନ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଅନ୍ଧକାରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରଥକୁ ଟାଣନ୍ତି।
ଆଦିତ୍ଯନିଲଯୋ ରାହୁଃ ସୋମଂ ଗଚ୍ଛତି ପର୍ଵସୁ ଆଦିତ୍ଯମେତି ସୋମାଚ୍ଚ ତମସୋ ଽନ୍ତେଷୁ ପର୍ଵସୁ
ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ରାହୁ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାନ୍ତି, ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଯାନ୍ତି।
ତତଃ କେତୁମତସ୍ତ୍ଵଶ୍ଵା ଅଷ୍ଟୌ ତେ ଵାତରଂହସଃ ପଲାଲଧୂମଵର୍ଣାଭାଃ କ୍ଷାମଦେହାଃ ସୁଦାରୁଣାଃ
ତାପରେ କେତୁମତଙ୍କ ପାଖରେ ଆଠଟି ବେଗବାନ୍ ଘୋଡ଼ା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଳିର ଧୂଆଁ ପରି ରଙ୍ଗର, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ଓ ଭୟଙ୍କର।
ଏତେ ଵାହା ଗ୍ରହାଣାଂ ଵୈ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ରଥୈଃ ସହ ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵେ ନିବଦ୍ଧାସ୍ତେ ନିବଦ୍ଧା ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ
ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ, ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛନ୍ତି, ବାୟୁର ଦୋରିରେ ଗଠିତ।
ଏତେ ଵୈ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣାସ୍ତେ ଯଥାଯୋଗଂ ଵହନ୍ତି ଵୈ ଵାଯ ଯାଭିରଦୃଶ୍ଯାଭିଃ ପ୍ରବଦ୍ଧା ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ, ବାୟୁର ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଗ୍ରହମାନୋଁକୁ ଚଢ଼ାଇ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ପରିଭ୍ରମନ୍ତି ତଦ୍ବଦ୍ଧାଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଗ୍ରହା ଦିଵି ଯାଵତ୍ତମନୁପର୍ଯେତି ଧ୍ରୁଵଂ ଚ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣଃ
ଏଭଳି ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଆକାଶରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାରାମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଯଥା ନଦ୍ଯୁଦକେ ନୋସ୍ତୁ ଉଦକେନ ସହୋହ୍ଯତେ ତଥା ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁର୍ ଉହ୍ଯନ୍ତେ ଵାତରଂହସା ତସ୍ମାଦ୍ଯାନି ପ୍ରଗୃହ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦେଵଗୃହା ଇତି
ଯେପରି ନଦୀରେ କାଠ ଜଳ ସହିତ ଭସିଯାଏ, ସେପରି ଦେବମାନୋଁର ଗୃହ ବାୟୁର ବେଗରେ ଚଳିଥାଏ; ଏହିପରି ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବଗୃହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯାଵତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାଃ ସ୍ଯୁସ୍ ତାଵନ୍ତୋ ଽସ୍ଯ ମରୀଚଯଃ ସର୍ଵା ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧାସ୍ତା ଭ୍ରମନ୍ତ୍ଯୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ଚ
ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ ଏହାର କିରଣ; ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଘୁରୁଛନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟମାନୋଁକୁ ମଧ୍ୟ ଘୁରାଉଛନ୍ତି।
ତୈଲପୀଡଂ ଯଥା ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମତେ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ଵୈ ତଥା ଭ୍ରମନ୍ତି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵାତବଦ୍ଧାନି ସର୍ଵଶଃ
ଯେପରି ତେଲ ଲଗାଇଥିବା ଚକ୍ର ଘୁରୁଥାଏ ଓ ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଘୁରାଏ, ସେପରି ବାୟୁରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବସ୍ତୁ ଘୁରୁଛି।
ଅଲାତଚକ୍ରଵଦ୍ଯାନ୍ତି ଵାତଚକ୍ରେରିତାନି ତୁ ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଵହତେ ତାନି ପ୍ରଵହସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚକ୍ର ପରି, ବାୟୁର ଚକ୍ରରେ ଚଳିଥାଏ; ବାୟୁ ଏହାକୁ ଚଳାଏବୋଲି, ଏହାକୁ ପ୍ରବହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏଵଂ ଧ୍ରୁଵେ ନିଯୁକ୍ତୋ ଽସୌ ଭ୍ରମତେ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣଃ ଏଷ ତାରାମଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶିଶୁମାରେ ଧ୍ରୁଵୋ ଦିଵି
ଏଭଳି ଧ୍ରୁବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ତାରାମୟ ଦଳ ଘୁରୁଛି; ଏହାକୁ ଶିଶୁମାର ରାଶିରେ ଥିବା ତାରାମୟ ଧ୍ରୁବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦହ୍ନା କୁରୁତେ ପାପଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଶି ମୁଞ୍ଚତି ଶିଶୁମାରଶରୀରସ୍ଥା ଯାଵତ୍ଯସ୍ତାରକାସ୍ତୁ ତାଃ
ଦିନେ କରାଯାଇଥିବା ପାପକୁ, ରାତିରେ ଶିଶୁମାର ଶରୀରରେ ବସିଥିବା ତାରାମାନେ ଦେଖି, ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଵର୍ଷାଣି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜୀଵେତ ତାଵଦେଵାଧିକାନି ତୁ ଶିଶୁମାରାକୃତିଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରଵିଭାଗେନ ସର୍ଵଶଃ
ଯେତେ ବର୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେ ବର୍ଷ ଜୀବନ ରହିଥାଏ; ଶିଶୁମାରର ଆକୃତି ଏବଂ ତାହାର ସମସ୍ତ ଭାଗ ଜାଣିଲେ।
ଉତ୍ତାନପାଦସ୍ତସ୍ଯାଥ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସୋତ୍ତରୋ ହନୁଃ ଯଜ୍ଞୋ ଽଧରସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଧର୍ମୋ ମୂର୍ଧାନମାଶ୍ରିତଃ
ତାହାର ଉପର ହନୁ ଉତ୍ତାନପାଦ, ତଳ ହନୁ ଯଜ୍ଞ, ମୁଣ୍ଡରେ ଧର୍ମ ବସିଛନ୍ତି।
ହୃଦି ନାରାଯଣଃ ସାଧ୍ଯା ଅଶ୍ଵିନୌ ପୂର୍ଵପାଦଯୋଃ ଵରୁଣଶ୍ଚାର୍ଯମା ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମେ ତସ୍ଯ ସକ୍ଥିନୀ
ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣ, ପୂର୍ବ ପାଦରେ ସାଧ୍ୟ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀ, ପଶ୍ଚିମ ଜଂଘାରେ ବରୁଣ ଓ ଆର୍ୟମାନ୍ ଅଛନ୍ତି।
ଶିଶ୍ନେ ସଂଵତ୍ସରୋ ଜ୍ଞେଯୋ ମିତ୍ରଶ୍ଚାପାନମାଶ୍ରିତଃ ପୁଚ୍ଛେ ଽଗ୍ନିଶ୍ଚ ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ମରୀଚିଃ କଶ୍ଯପୋ ଧ୍ରୁଵଃ
ଶିଶ୍ନରେ ବର୍ଷ ଅଛି, ପିଛୁ ଦ୍ୱାରରେ ମିତ୍ର; ପୁଛରେ ଅଗ୍ନି, ମହେନ୍ଦ୍ର, ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ ଓ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି।
ଏଷ ତାରାମଯଃ ସ୍ତମ୍ଭୋ ନାସ୍ତମେତି ନ ଵୋଦଯମ୍ ନକ୍ଷତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ତାରାଗଣୈଃ ସହ
ଏହି ତାରାମୟ ଖୁଟି, ଯାହା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନି, ଉଦୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନି; ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ସହିତ।
ତନ୍ମୁଖାଭିମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଚକ୍ରଭୂତା ଦିଵି ସ୍ଥିତାଃ ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତାଶ୍ଚୈଵ ଧ୍ରୁଵମେଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ସେମାନେ ସବୁଏ ତାହାକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ଆକାଶରେ ଚକ୍ରର ଭଳି ଥାନ୍ତି, ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏବଂ ସେମାନେ କେବଳ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି।
ପରିଯାନ୍ତି ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମେଢୀଭୂତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ଦିଵି ଆଗ୍ନୀଧ୍ରକାଶ୍ଯପାନାଂ ତୁ ତେଷାଂ ସ ପରମୋ ଧ୍ରୁଵଃ
ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ, ଯିଏ ଏକ ମଜବୁତ ଖୁଟିର ଭଳି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ କାଶ୍ୟପ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ଧ୍ରୁବ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଏକ ଏଵ ଭ୍ରମତ୍ଯେଷ ମେରୋରନ୍ତରମୂର୍ଧନି ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚକ୍ରମାଦାଯ ଆକର୍ଷଂସ୍ତମଧୋମୁଖଃ ମେରୁମାଲୋକଯନ୍ନେଵ ପ୍ରତିଯାତି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ଏହି ଏକମାତ୍ର ଧ୍ରୁବ ମେରୁ ପର୍ବତର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱର ଶିଖର ମଧ୍ୟରେ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ରକୁ ନେଇ ଘୂରୁଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ତଳକୁ ଟାଣି, ମେରୁକୁ ଦେଖି, ପରିକ୍ରମା କରୁଛନ୍ତି।
ଯଦେତଦ୍ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତଂ ସର୍ଵମଶେଷତଃ କଥଂ ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁଃ ପୁନର୍ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵର୍ଣଯ
ଆପଣ କହିଥିବା ସବୁକିଛି ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଛି; ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହ କିପରି ଅଛି? ଆଉଥରେ ଆଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।
ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଗତିମ୍ ଯଥା ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁଃ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋସ୍ତଥା
ମୁଁ ସବୁ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଗତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହ କିପରି ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ପରି।
ଅଗ୍ନେର୍ଵ୍ଯୁଷ୍ଟୌ ରଜନ୍ଯାଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣାଵ୍ଯକ୍ତଯୋନିନା ଅଵ୍ଯାକୃତମିଦଂ ତ୍ଵାସୀନ୍ ନୈଶେନ ତମସା ଵୃତମ୍
ଅଗ୍ନିର ଉଷାକାଳରେ, ରାତିବେଳେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ମୂଳ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅବିଭକ୍ତ ବିଶ୍ୱ ରାତିର ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକା ଥିଲା।