କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଚ ତାଃ ଶୁକ୍ଲାଃ କୃଷ୍ଣା ହ୍ଯାପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ଚ ଏଵଂ ଦିନକ୍ରମାତ୍ପୀତେ ଦେଵୈଶ୍ଚାପି ନିଶାକରେ
ଏହି ଶୁଭ୍ର କଳାଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୟ ପାଏ, ଏବଂ କଳା ଅଂଶ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏଭଳି ଦିନ ଚଳାଚଳ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେବତାମାନେ ରାତିର ମଧୁ ପାନ କରନ୍ତି।
ପୀତ୍ଵାର୍ଧମାସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ସୁରାଶ୍ଚ ତେ ପିତରଶ୍ଚୋପତିଷ୍ଠନ୍ତି ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ନିଶାକରମ୍
ଅର୍ଧମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାନ କରି, ଦେବତାମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତତଃ ପଞ୍ଚଦଶେ ଭାଗେ କିଂଚିଚ୍ଛେଷେ ନିଶାକରେ ତତୋ ଽପରାହ୍ଣେ ପିତରୋ ଜଘନ୍ଯଦିଵସେ ପୁନଃ
ତାପରେ ପନ୍ଦରତମ ଅଂଶରେ, ରାତିର ମାନ୍ୟରେ କିଛି ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ; ପରଦିନ, ପିତୃମାନେ ପୁଣି ଶେଷ ଦିନରେ ଭାଗ ନେଇଥାନ୍ତି।
ପିବନ୍ତି ଦ୍ଵିକଲଂ କାଲଂ ଶିଷ୍ଟାସ୍ତାସ୍ତୁ କଲାସ୍ତୁ ଯାଃ ଵିନିଃସୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵମାଵାସ୍ଯାଂ ଗଭସ୍ତିଭ୍ଯସ୍ତଦାମୃତମ୍
ସେମାନେ ଦୁଇ କଳା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ କଳାଗୁଡ଼ିକ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ କିରଣରୁ ଅମୃତ ଭାବେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଅର୍ଧମାସସମାପ୍ତୌ ତୁ ପୀତ୍ଵା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ଽମୃତମ୍ ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ଯେ ସ୍ମୃତାଃ
ଅର୍ଧମାସ ଶେଷରେ, ପାନ କରି ସେମାନେ ଅମୃତ ସହିତ ଯାଆନ୍ତି—ଯେଉଁମାନେ ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
କାଵ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ତୁ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପିତରଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ ସଂଵତ୍ସରାଶ୍ଚ ଯେ କାଵ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏବଂ ଯେଉଁ ପିତୃମାନେ କାବ୍ୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ; ଏବଂ ଯେଉଁ କାବ୍ୟମାନେ ପାଞ୍ଚବର୍ଷର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ସୌମ୍ଯାଃ ସୁତପସୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦସ୍ତଥା ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାସ୍ ତ୍ରଯଶ୍ଚୈଵ ପିତୃସର୍ଗସ୍ଥିତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ସୌମ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ବୀ ଭାବେ ଜଣାଯିବେ, ସେପରି ସୌମ୍ୟ ବର୍ହିଷଦମାନେ ମଧ୍ୟ; ତିନି ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ପିତୃବଂଶରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ପିତୃଭିଃ ପୀଯମାନାଯାଂ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ଵୈ କଲାମ୍ ଯାଵଚ୍ଚ କ୍ଷୀଯତେ ତସ୍ମାଦ୍ ଭାଗଃ ପଞ୍ଚଦଶସ୍ତୁ ସଃ
ପିତୃମାନେ ପନ୍ଦରତମ ଦିନରେ କଳା ପାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା କ୍ଷୟ ପାଏ, ସେଇ ଅଂଶ ପନ୍ଦରତମ ଅଂଶ।
ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ତଥା ତସ୍ଯ ଅନ୍ତରା ପୂର୍ଯତେ ପରଃ ଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯୌ ଵୈ ପକ୍ଷାଦୌ ଷୋଡଶ୍ଯାଂ ଶଶିନଃ ମୃତୌ ଏଵଂ ସୂର୍ଯନିମିତ୍ତେ ତେ କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧୀ ନିଶାକରେ
ଏଭଳି ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ପୂରଣ ହୁଏ; ପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ବଢ଼ିବା-କମିବା ହୁଏ, ଏବଂ ଷୋଳଶ ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କାରଣରେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।
ତାରାଗ୍ରହାଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତୁ ରଥଂ ପୁନଃ ଅଥ ତେଜୋମଯଃ ଶୁଭ୍ରଃ ସୋମପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ରଥଃ
ମୁଁ ଏବେ ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ରଥ ବିବରଣା କରିବି, ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ରଥ ମଧ୍ୟ; ତାପରେ, ସୋମପୁତ୍ରଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥ।
ଯୁକ୍ତୋ ହଯୈଃ ପିଶଙ୍ଗସ୍ତୁ ଦଶଭିର୍ ଵାତରଂହସୈଃ ଶ୍ଵେତଃ ପିଶଙ୍ଗଃ ସାରଙ୍ଗୋ ନୀଲଃ ଶ୍ଯାମୋ ଵିଲୋହିତଃ
ଏହା ଦଶଟି ପିତଳ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ବାତାସ ଭଳି ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ: ଧଳା, ପିତଳ, ଚିତ୍ରିତ, ନୀଳ, କଳା, ଲାଲ।
ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ହରିତଶ୍ଚୈଵ ପୃଷତୋ ଵୃଷ୍ଣିରେଵ ଚ ଦଶଭିସ୍ତୁ ମହାଭାଗୈର୍ ଉତ୍ତମୈର୍ଵାତସମ୍ଭଵୈଃ
ଧଳା, ହରିତ, ଚିତ୍ରିତ ଓ ବିବିଧ ରଙ୍ଗର—ଏହି ଦଶଟି ଉତ୍ତମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, ବାତାସରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
ତତୋ ଭୌମରଥଶ୍ଚାପି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଃ କାଞ୍ଚନଃ ସ୍ମୃତଃ ଅଷ୍ଟଭିର୍ ଲୋହିତୈରଶ୍ଵୈଃ ସଧ୍ଵଜୈର୍ ଅଗ୍ନିସମ୍ଭଵୈଃ ସର୍ପତେ ଽସୌ କୁମାରୋ ଵୈ ଋଜୁଵକ୍ରାନୁଵକ୍ରଗଃ
ତାପରେ ମଙ୍ଗଳର ରଥ ଅଷ୍ଟାଂଗ ଓ ସୁନାର ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଅଠଟି ଲାଲ ଘୋଡ଼ା ଓ ପତାକା ସହିତ, ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସେ ଯୁବକ ସିଧା, ବାକା ଓ ପଛକୁ ଚାଲେ।
ଅତଶ୍ଚାଙ୍ଗିରସୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଦେଵାଚାର୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିଃ ଗୌରାଶ୍ଵେନ ତୁ ରୌକ୍ମେଣ ସ୍ଯନ୍ଦନେନ ଵିସର୍ପତି
ତାପରେ ଜ୍ଞାନୀ ଅଙ୍ଗିରସ, ଦେବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବୃହସ୍ପତି, ଧୂସର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସୁନାର ରଥରେ ଗତି କରନ୍ତି।
ଯୁକ୍ତେନାଷ୍ଟାଭିରଶ୍ଵୈଶ୍ଚ ଧ୍ଵଜୈରଗ୍ନିସମୁଦ୍ଭଵୈଃ ଅବ୍ଦଂ ଵସତି ଯୋ ରାଶୌ ସ୍ଵଦିଶଂ ତେନ ଗଚ୍ଛତି
ଅଠଟି ଘୋଡ଼ା ଓ ପତାକା ସହିତ, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହି ରଥରେ, ସେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ରାଶିରେ ରହନ୍ତି ଓ ନିଜ ଦିଗକୁ ଚାଲନ୍ତି।
ଯୁକ୍ତେନାଷ୍ଟାଭିର୍ ଅଶ୍ଵୈଶ୍ଚ ସଧ୍ଵଜୈରଗ୍ନିସଂନିଭୈଃ ରଥେନ କ୍ଷିପ୍ରଵେଗେଣ ଭାର୍ଗଵସ୍ତେନ ଗଚ୍ଛତି
ଅଠଟି ଘୋଡ଼ା ଓ ପତାକା ସହିତ, ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ, ଶୀଘ୍ର ଗତିଶୀଳ ଭାର୍ଗବ ଏହି ରଥରେ ଯାଆନ୍ତି।
ତତଃ ଶନୈଶ୍ଚରୋ ଽପ୍ଯଶ୍ଵୈଃ ସବଲୈର୍ ଵାତରଂହସୈଃ କାର୍ଷ୍ଣାଯସଂ ସମାରୁହ୍ଯ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ଯାତ୍ଯସୌ ଶନିଃ
ତାପରେ ଶନି ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ଓ ତୀବ୍ର ବାୟୁବେଗରେ ଚଳୁଥିବା କଳା ଲୋହାର ରଥରେ, ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତୁ ଯଥାଷ୍ଟାଶ୍ଵାଃ କୃଷ୍ଣା ଵୈ ଵାତରଂହସଃ ରଥଂ ତମୋମଯଂ ତସ୍ଯ ଵହନ୍ତି ସ୍ମ ସୁଦଂଶିତାଃ
ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ରଥକୁ ଆଠଟି କଳା, ବେଗବାନ୍, ତୀକ୍ଷ୍ଣଦନ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଅନ୍ଧକାରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରଥକୁ ଟାଣନ୍ତି।
ଆଦିତ୍ଯନିଲଯୋ ରାହୁଃ ସୋମଂ ଗଚ୍ଛତି ପର୍ଵସୁ ଆଦିତ୍ଯମେତି ସୋମାଚ୍ଚ ତମସୋ ଽନ୍ତେଷୁ ପର୍ଵସୁ
ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ରାହୁ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାନ୍ତି, ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଯାନ୍ତି।
ତତଃ କେତୁମତସ୍ତ୍ଵଶ୍ଵା ଅଷ୍ଟୌ ତେ ଵାତରଂହସଃ ପଲାଲଧୂମଵର୍ଣାଭାଃ କ୍ଷାମଦେହାଃ ସୁଦାରୁଣାଃ
ତାପରେ କେତୁମତଙ୍କ ପାଖରେ ଆଠଟି ବେଗବାନ୍ ଘୋଡ଼ା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଳିର ଧୂଆଁ ପରି ରଙ୍ଗର, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ଓ ଭୟଙ୍କର।
ଏତେ ଵାହା ଗ୍ରହାଣାଂ ଵୈ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ରଥୈଃ ସହ ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵେ ନିବଦ୍ଧାସ୍ତେ ନିବଦ୍ଧା ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ
ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ, ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛନ୍ତି, ବାୟୁର ଦୋରିରେ ଗଠିତ।
ଏତେ ଵୈ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣାସ୍ତେ ଯଥାଯୋଗଂ ଵହନ୍ତି ଵୈ ଵାଯ ଯାଭିରଦୃଶ୍ଯାଭିଃ ପ୍ରବଦ୍ଧା ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ, ବାୟୁର ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଗ୍ରହମାନୋଁକୁ ଚଢ଼ାଇ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ପରିଭ୍ରମନ୍ତି ତଦ୍ବଦ୍ଧାଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଗ୍ରହା ଦିଵି ଯାଵତ୍ତମନୁପର୍ଯେତି ଧ୍ରୁଵଂ ଚ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣଃ
ଏଭଳି ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଆକାଶରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାରାମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଯଥା ନଦ୍ଯୁଦକେ ନୋସ୍ତୁ ଉଦକେନ ସହୋହ୍ଯତେ ତଥା ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁର୍ ଉହ୍ଯନ୍ତେ ଵାତରଂହସା ତସ୍ମାଦ୍ଯାନି ପ୍ରଗୃହ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦେଵଗୃହା ଇତି
ଯେପରି ନଦୀରେ କାଠ ଜଳ ସହିତ ଭସିଯାଏ, ସେପରି ଦେବମାନୋଁର ଗୃହ ବାୟୁର ବେଗରେ ଚଳିଥାଏ; ଏହିପରି ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବଗୃହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯାଵତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାଃ ସ୍ଯୁସ୍ ତାଵନ୍ତୋ ଽସ୍ଯ ମରୀଚଯଃ ସର୍ଵା ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧାସ୍ତା ଭ୍ରମନ୍ତ୍ଯୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ଚ
ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ ଏହାର କିରଣ; ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଘୁରୁଛନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟମାନୋଁକୁ ମଧ୍ୟ ଘୁରାଉଛନ୍ତି।
ତୈଲପୀଡଂ ଯଥା ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମତେ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ଵୈ ତଥା ଭ୍ରମନ୍ତି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵାତବଦ୍ଧାନି ସର୍ଵଶଃ
ଯେପରି ତେଲ ଲଗାଇଥିବା ଚକ୍ର ଘୁରୁଥାଏ ଓ ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଘୁରାଏ, ସେପରି ବାୟୁରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବସ୍ତୁ ଘୁରୁଛି।
ଅଲାତଚକ୍ରଵଦ୍ଯାନ୍ତି ଵାତଚକ୍ରେରିତାନି ତୁ ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଵହତେ ତାନି ପ୍ରଵହସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚକ୍ର ପରି, ବାୟୁର ଚକ୍ରରେ ଚଳିଥାଏ; ବାୟୁ ଏହାକୁ ଚଳାଏବୋଲି, ଏହାକୁ ପ୍ରବହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏଵଂ ଧ୍ରୁଵେ ନିଯୁକ୍ତୋ ଽସୌ ଭ୍ରମତେ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣଃ ଏଷ ତାରାମଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶିଶୁମାରେ ଧ୍ରୁଵୋ ଦିଵି
ଏଭଳି ଧ୍ରୁବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ତାରାମୟ ଦଳ ଘୁରୁଛି; ଏହାକୁ ଶିଶୁମାର ରାଶିରେ ଥିବା ତାରାମୟ ଧ୍ରୁବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦହ୍ନା କୁରୁତେ ପାପଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଶି ମୁଞ୍ଚତି ଶିଶୁମାରଶରୀରସ୍ଥା ଯାଵତ୍ଯସ୍ତାରକାସ୍ତୁ ତାଃ
ଦିନେ କରାଯାଇଥିବା ପାପକୁ, ରାତିରେ ଶିଶୁମାର ଶରୀରରେ ବସିଥିବା ତାରାମାନେ ଦେଖି, ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଵର୍ଷାଣି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜୀଵେତ ତାଵଦେଵାଧିକାନି ତୁ ଶିଶୁମାରାକୃତିଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରଵିଭାଗେନ ସର୍ଵଶଃ
ଯେତେ ବର୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେ ବର୍ଷ ଜୀବନ ରହିଥାଏ; ଶିଶୁମାରର ଆକୃତି ଏବଂ ତାହାର ସମସ୍ତ ଭାଗ ଜାଣିଲେ।