କଲ୍ପାଦୌ ସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ ଵହନ୍ତ୍ଯାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍ ଆଵୃତୋ ଵାଲଖିଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ଭ୍ରମତେ ରାତ୍ର୍ଯହାନି ତୁ
କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବଡ଼ ପ୍ରଳୟକୁ ବହନ କରନ୍ତି; ଏହା ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବାବେଳେ, ଦିନ ଓ ରାତି ଭିତରେ ଏହା ଘୁରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ।
ଗ୍ରଥିତୈଃ ସ୍ଵଵଚୋଭିଶ୍ଚ ସ୍ତୂଯମାନୋ ମହର୍ଷିଭିଃ ସେଵ୍ଯତେ ଗୀତନୃତ୍ଯୈଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ଗଣୈଃ
ମହାର୍ଷିମାନେ ନିଜ ମଧୁର କଥାରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଏହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି।
ପତଂଗୈଃ ପତଗୈରଶ୍ଵୈର୍ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣୋ ଦିଵସ୍ପତିଃ ଵୀଥ୍ଯାଶ୍ରଯାଣି ଚରତି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ତଥା ଶଶୀ
ଆକାଶର ନାଥ, ପକ୍ଷୀ, ଡାଣ୍ଡାଲା ଘୋଡ଼ା ଓ ଅଶ୍ୱମାନେ ସହିତ ଘୁରୁଥିବା, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥରେ ଚଳିଥାନ୍ତି।
ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ତଥୈଵାସ୍ଯ ରଶ୍ମଯଃ ସୂର୍ଯଵତ୍ସ୍ମୃତାଃ ତ୍ରିଚକ୍ରୋଭଯତୋ ଽଶ୍ଵଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶଶିନୋ ରଥଃ
ଏହାର କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ, ଏହା ବଢ଼ିବା ଓ କମିବା ଦେଖାଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥରେ ତିନିଟି ଚକ୍ର ଓ ଦୁଇପଟେ ଘୋଡ଼ା ଥାଏ।
ଅପାଂ ଗର୍ଭସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ରଥଃ ସାଶ୍ଵଃ ସସାରଥିଃ ସହାରୈସ୍ତୈସ୍ତ୍ରିଭିଶ୍ଚକ୍ରୈର୍ ଯୁକ୍ତଃ ଶୁକ୍ଲୈର୍ହଯୋତ୍ତମୈଃ
ପାଣିର ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ସହିତ, ତିନିଟି ଧଳା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଜିତ।
ଦଶଭିସ୍ତୁରଗୈର୍ଦିଵ୍ଯୈର୍ ଅସଙ୍ଗୈସ୍ ତନ୍ମନୋଜଵୈଃ ସକୃଦ୍ଯୁକ୍ତେ ରଥେ ତସ୍ମିନ୍ ଵହନ୍ତସ୍ତ୍ଵାଯୁଗକ୍ଷଯମ୍
ଦଶଟି ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା, ଯେଉଁମାନେ ଅଲଗା ଓ ମନର ତୁଳନାରେ ତୀବ୍ର, ଏକଥର ରଥକୁ ଯୋଗାଯିବା ପରେ, କେବେ ଥକିନାହାନ୍ତି।
ସଂଗୃହୀତା ରଥେ ତସ୍ମିଞ୍ ଛ୍ଵେତଶ୍ଚକ୍ଷୁଃଶ୍ରଵାଶ୍ଚ ଵୈ ଅଶ୍ଵାସ୍ତମେକଵର୍ଣାସ୍ତେ ଵହନ୍ତେ ଶଙ୍ଖଵର୍ଚସଃ
ସେଇ ରଥରେ ଏକଠି ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ୱେତ ଓ ଚକ୍ଷୁଃଶ୍ରବା; ସମସ୍ତେ ଏକ ରଙ୍ଗର ଓ ଶଂଖର ପ୍ରଭା ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଅଜଶ୍ଚ ତ୍ରିପଥଶ୍ଚୈଵ ଵୃଷୋ ଵାଜୀ ନରୋ ହଯଃ ଅଂଶୁମାନ୍ ସପ୍ତଧାତୁଶ୍ଚ ହଂସୋ ଵ୍ଯୋମମୃଗସ୍ତଥା
ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି: ଅଜ, ତ୍ରିପଥ, ବୃଷ, ବାଜୀ, ନର, ହୟ, ଅଂଶୁମାନ, ସପ୍ତଧାତୁ, ହଂସ ଓ ବ୍ୟୋମମୃଗ।
ଇତ୍ଯେତେ ନାମଭିଶ୍ଚୈଵ ଦଶ ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ହଯାଃ ଏଵଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସଂ ଦେଵଂ ଵହନ୍ତି ସ୍ମାଯୁଗକ୍ଷଯମ୍
ଏହି ଦଶଟି ଘୋଡ଼ା, ନିଜ ନାମରେ, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ କେବେ ଥକିନାହିଁ ଭାବରେ ବହନ କରନ୍ତି।
ଦେଵୈଃ ପରିଵୃତଃ ସୋମଃ ପିତୃଭିଃ ସହ ଗଚ୍ଛତି ସୋମସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷାଦୌ ଭାସ୍କରେ ପରତଃ ସ୍ଥିତେ
ଦେବମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା ସୋମ, ପିତୃମାନେ ସହିତ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୂରେ ରହିଲେ, ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।
ଆପୂର୍ଯତେ ପରୋ ଭାଗଃ ସୋମସ୍ଯ ତୁ ଅହଃକ୍ରମାତ୍ ତତଃ ପୀତକ୍ଷଯଂ ସୋମଂ ଯୁପଗଦ୍ଵ୍ଯାପଯନ୍ ରଵିଃ
ସୋମଙ୍କର ଉପର ଅଂଶ ଦିନକ୍ରମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ନିକଟକୁ ଆସି, ସୋମଙ୍କୁ କ୍ଷୟ କରାଏ।
ପୀତଂ ପଞ୍ଚଦଶାହଂ ଚ ରଶ୍ମିନୈକେନ ଭାସ୍କରଃ ଆପୂରଯନ୍ଦଦୌ ତେନ ଭାଗଂ ଭାଗମହଃକ୍ରମାତ୍
ପନ୍ଦର ଦିନ ଧରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣରେ ସୋମଙ୍କୁ ପିଇଥାଏ, ପରେ ପୁଣି ଦିନକ୍ରମେ ଅଂଶେ ଅଂଶେ ପୂରଣ କରିଥାଏ।
ସୁଷୁମ୍ନାପ୍ଯଯମାନସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲେ ଵର୍ଧନ୍ତି ଵୈ କଲାଃ ତସ୍ମାଦ୍ଧ୍ରସନ୍ତି ଵୈ କୃଷ୍ଣେ ଶୁକ୍ଲେ ହ୍ଯାପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ଚ
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ସୁଷୁମ୍ଣା ଶୋଷି ନେଲେ, କଳାମାନେ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି; ତେଣୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କମିଯାନ୍ତି, ଶୁକ୍ଳରେ ପୁଣି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେଵଂ ସୂର୍ଯଵୀର୍ଯେଣ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାପ୍ଯାଯତେ ତନୁଃ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯେତ ଶୁକ୍ଲଃ ସମ୍ପୂର୍ଣମଣ୍ଡଲଃ
ଏଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେହ ପୁଣି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ଧଳା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖାଯାଏ।
ଏଵମାପ୍ଯାଯତେ ସୋମଃ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେଷ୍ଵହଃକ୍ରମାତ୍ ତତୋ ଦ୍ଵିତୀଯାପ୍ରଭୃତି ବହୁଲସ୍ଯ ଚତୁର୍ଦଶୀ
ଏଭଳି, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ସୋମ ଦିନକ୍ରମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବହୁଳା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
ଅପାଂ ସାରମଯସ୍ଯେନ୍ଦୋ ରସମାତ୍ରାତ୍ମକସ୍ଯ ଚ ପିବନ୍ତ୍ଯମ୍ବୁମଯଂ ଦେଵା ମଧୁ ସୌମ୍ଯଂ ତଥାମୃତମ୍
ପାଣିର ସାର ଓ ସୋମର ରସରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା, ମଧୁର ଓ ଶାନ୍ତ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେବମାନେ ପିଅନ୍ତି, ଯାହା ଅମରତ୍ୱ ଦେଉଛି।
ସଂଭୃତଂ ତ୍ଵର୍ଧମାସେନ ଅମୃତଂ ସୂର୍ଯତେଜସା ଭକ୍ଷାର୍ଥମାଗତଂ ସୋମଂ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାମୁପାସତେ
ଅର୍ଧମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ଅମୃତ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଦେବମାନେ ଚାହାନ୍ତି।
ଏକରାତ୍ରଂ ସୁରାଃ ସାର୍ଧଂ ପିତୃଭିରୃଷିଭିଶ୍ଚ ଵୈ ସୋମସ୍ଯ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷାଦୌ ଭାସ୍କରାଭିମୁଖସ୍ଯ ଵୈ
ଏକ ରାତି ଧରି, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ଦେବମାନେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ, ସୋମ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁହାଁ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ପାନ କରନ୍ତି।
ପ୍ରକ୍ଷୀଯତେ ପରେ ହ୍ଯାତ୍ମା ପୀଯମାନକଲାକ୍ରମାତ୍ ତ୍ରଯଶ୍ଚ ତ୍ରିଂଶତା ସାର୍ଧଂ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତାନି ତୁ
ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କର ଆତ୍ମା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବାରେ କମିଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ମୋଟେ ତିନିଶେ ତିରିଶି ଓ ତିନି ମିଶି ତିନିଶେ ତିରିଶିଟି ଅଛି।
ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଦେଵାଃ ସୋମଂ ପିବନ୍ତି ଵୈ ଇତ୍ଯେଵଂ ପୀଯମାନସ୍ଯ କୃଷ୍ଣେ ଵର୍ଧନ୍ତି ତାଃ କଲାଃ
ଦେବତାମାନେ ତିରିଶି ହଜାର ଥର ସୋମ ପାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ପାନ କରାଯିବା ସମୟରେ ତାହାର କଳା ଅଂଶ ବଢ଼ିଯାଏ।
କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଚ ତାଃ ଶୁକ୍ଲାଃ କୃଷ୍ଣା ହ୍ଯାପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ଚ ଏଵଂ ଦିନକ୍ରମାତ୍ପୀତେ ଦେଵୈଶ୍ଚାପି ନିଶାକରେ
ଏହି ଶୁଭ୍ର କଳାଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୟ ପାଏ, ଏବଂ କଳା ଅଂଶ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏଭଳି ଦିନ ଚଳାଚଳ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେବତାମାନେ ରାତିର ମଧୁ ପାନ କରନ୍ତି।
ପୀତ୍ଵାର୍ଧମାସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ସୁରାଶ୍ଚ ତେ ପିତରଶ୍ଚୋପତିଷ୍ଠନ୍ତି ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ନିଶାକରମ୍
ଅର୍ଧମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାନ କରି, ଦେବତାମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତତଃ ପଞ୍ଚଦଶେ ଭାଗେ କିଂଚିଚ୍ଛେଷେ ନିଶାକରେ ତତୋ ଽପରାହ୍ଣେ ପିତରୋ ଜଘନ୍ଯଦିଵସେ ପୁନଃ
ତାପରେ ପନ୍ଦରତମ ଅଂଶରେ, ରାତିର ମାନ୍ୟରେ କିଛି ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ; ପରଦିନ, ପିତୃମାନେ ପୁଣି ଶେଷ ଦିନରେ ଭାଗ ନେଇଥାନ୍ତି।
ପିବନ୍ତି ଦ୍ଵିକଲଂ କାଲଂ ଶିଷ୍ଟାସ୍ତାସ୍ତୁ କଲାସ୍ତୁ ଯାଃ ଵିନିଃସୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵମାଵାସ୍ଯାଂ ଗଭସ୍ତିଭ୍ଯସ୍ତଦାମୃତମ୍
ସେମାନେ ଦୁଇ କଳା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ କଳାଗୁଡ଼ିକ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ କିରଣରୁ ଅମୃତ ଭାବେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଅର୍ଧମାସସମାପ୍ତୌ ତୁ ପୀତ୍ଵା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ଽମୃତମ୍ ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ଯେ ସ୍ମୃତାଃ
ଅର୍ଧମାସ ଶେଷରେ, ପାନ କରି ସେମାନେ ଅମୃତ ସହିତ ଯାଆନ୍ତି—ଯେଉଁମାନେ ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
କାଵ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ତୁ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପିତରଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ ସଂଵତ୍ସରାଶ୍ଚ ଯେ କାଵ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏବଂ ଯେଉଁ ପିତୃମାନେ କାବ୍ୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ; ଏବଂ ଯେଉଁ କାବ୍ୟମାନେ ପାଞ୍ଚବର୍ଷର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ସୌମ୍ଯାଃ ସୁତପସୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦସ୍ତଥା ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାସ୍ ତ୍ରଯଶ୍ଚୈଵ ପିତୃସର୍ଗସ୍ଥିତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ସୌମ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ବୀ ଭାବେ ଜଣାଯିବେ, ସେପରି ସୌମ୍ୟ ବର୍ହିଷଦମାନେ ମଧ୍ୟ; ତିନି ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ପିତୃବଂଶରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ପିତୃଭିଃ ପୀଯମାନାଯାଂ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ଵୈ କଲାମ୍ ଯାଵଚ୍ଚ କ୍ଷୀଯତେ ତସ୍ମାଦ୍ ଭାଗଃ ପଞ୍ଚଦଶସ୍ତୁ ସଃ
ପିତୃମାନେ ପନ୍ଦରତମ ଦିନରେ କଳା ପାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା କ୍ଷୟ ପାଏ, ସେଇ ଅଂଶ ପନ୍ଦରତମ ଅଂଶ।
ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ତଥା ତସ୍ଯ ଅନ୍ତରା ପୂର୍ଯତେ ପରଃ ଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯୌ ଵୈ ପକ୍ଷାଦୌ ଷୋଡଶ୍ଯାଂ ଶଶିନଃ ମୃତୌ ଏଵଂ ସୂର୍ଯନିମିତ୍ତେ ତେ କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧୀ ନିଶାକରେ
ଏଭଳି ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ପୂରଣ ହୁଏ; ପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ବଢ଼ିବା-କମିବା ହୁଏ, ଏବଂ ଷୋଳଶ ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କାରଣରେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।
ତାରାଗ୍ରହାଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତୁ ରଥଂ ପୁନଃ ଅଥ ତେଜୋମଯଃ ଶୁଭ୍ରଃ ସୋମପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ରଥଃ
ମୁଁ ଏବେ ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ରଥ ବିବରଣା କରିବି, ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ରଥ ମଧ୍ୟ; ତାପରେ, ସୋମପୁତ୍ରଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥ।