ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ହିମେ ଚ ଵର୍ଷାସୁ ମୁଞ୍ଚମାନା ଯଥାକ୍ରମମ୍ ଧର୍ମଂ ହିମଂ ଚ ଵର୍ଷଂ ଚ ଯଥାକ୍ରମମହର୍ନିଶମ୍
ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶୀତ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ, ଏମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଧର୍ମ, ଶୀତଳତା ଓ ବର୍ଷାକୁ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଗଚ୍ଛତ୍ଯସାଵନୁଦିନଂ ପରିଵୃତ୍ଯ ରଶ୍ମୀନ୍ ଦେଵାନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚ ମନୁଜାଂଶ୍ଚ ସୁତର୍ପଯନ୍ଵୈ ଶୁକ୍ଲେ ଚ କୃଷ୍ଣେ ତଦହଃକ୍ରମେଣ କାଲକ୍ଷଯେ ଚୈଵ ସୁରାଃ ପିବନ୍ତି
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କର କିରଣ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଚଳନ୍ତି, ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ଓ ସମୟର ଶେଷରେ ଦେବମାନେ ଏହି ରସ ପିଉନ୍ତି।
ମାସେନ ତଚ୍ଚାମୃତମସ୍ଯ ମୃଷ୍ଟଂ ସୁଵୃଷ୍ଟଯେ ରଶ୍ମିଷୁ ରକ୍ଷିତଂ ତୁ ସର୍ଵେ ଽମୃତଂ ତତ୍ପିତରଃ ପିବନ୍ତି ଦେଵାଶ୍ଚ ସୌମ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୈଵ କାଵ୍ଯାଃ
ଏକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କିରଣରେ ରହିଥିବା ଏହି ଅମୃତ ବର୍ଷା ପାଇଁ ସଞ୍ଚିତ ରହେ, ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ଏହା ପିଉନ୍ତି; ଦେବତା, ସୌମ୍ୟ ଓ କାବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅମୃତର ଭାଗୀ।
ସୂର୍ଯେଣ ଗୋଭିର୍ହି ଵିଵର୍ଧିତାଭିର୍ ଅଦ୍ଭିଃ ପୁନଶ୍ଚୈଵ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତାଭିଃ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଭିଵୃଷ୍ଟାଭିର୍ ଅଥୌଷଧୀଭିର୍ ମର୍ତ୍ଯା ଅଥାନ୍ନେନ କ୍ଷୁଧଂ ଜଯନ୍ତି
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତୋଳିତ ଜଳ ଓ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଉତ୍ପନ୍ନ ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାଇ ଭୋକ ଦମନ କରନ୍ତି।
ତୃପ୍ତିଶ୍ଚ ତେନାର୍ଧମାସଂ ସୁରାଣାଂ ମାସଂ ସୁଧାଭିଃ ସ୍ଵଧଯା ପିତୄଣାମ୍ ଅନ୍ନେନ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯନିଶଂ ମନୁଷ୍ଯାଃ ସୂର୍ଯଃ ଶ୍ରିତଂ ତଦ୍ଧି ବିଭର୍ତି ଗୋଭିଃ
ଏହିପରି ଦେବମାନେ ଅର୍ଧମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅମୃତ ଓ ସ୍ୱଧା ଦ୍ୱାରା, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିତ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଗୋମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେଷ ଏକଚକ୍ରେଣ ସୂର୍ଯସ୍ତୂର୍ଣଂ ପ୍ରସର୍ପତି ତତ୍ର ତୈରକ୍ରମୈରଶ୍ଵୈଃ ସର୍ପତେ ଽସୌ ଦିନକ୍ଷଯେ
ଏଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଚକ୍ରରେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚଳନ୍ତି; ସେଠାରେ ଅବିରତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦିନ ଶେଷରେ ଯାଆନ୍ତି।
ହରିର୍ ହରିଦ୍ଭିର୍ ହ୍ରିଯତେ ତୁରଂଗମୈଃ ପିବତ୍ଯଥାପୋ ହରିଭିଃ ସହସ୍ରଧା ପୁନଃ ପ୍ରମୁଞ୍ଚତ୍ଯଥ ତାଶ୍ଚ ଯୋ ହରିଃ ସ ମୁହ୍ଯମାନୋ ହରିଭିସ୍ତୁରଂଗମୈଃ
ହରି, ହରିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ, ଜଳକୁ ହରିମାନେ ସହିତ ପିଉନ୍ତି, ପୁଣି ଏହି ଜଳକୁ ହଜାର ଧାରାରେ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ସେହି ହରି, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ହରି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ।
ଅହୋରାତ୍ରଂ ରଥେନାସାଵ୍ ଏକଚକ୍ରେଣ ଵୈ ଭ୍ରମନ୍ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ସପ୍ତଭିଃ ସପ୍ତଭିର୍ଦ୍ରୁତମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଚକ୍ରର ରଥରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସାତଟି ସାତଟି ଦଳ ଦ୍ୱାରା ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାତ ସମୁଦ୍ରକୁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି।
ଛନ୍ଦୋରୂପୈଶ୍ଚ ତୈରଶ୍ଵୈର୍ ଯୁତଶ୍ଚକ୍ରଂ ତତଃ ସ୍ଥିତିଃ କାମରୂପୈଃ ସକୃଦ୍ଯୁକ୍ତୈଃ କାମଗୈସ୍ତୈର୍ମନୋଜଵୈଃ
ଏହି ଛନ୍ଦ ରୂପୀ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ର ଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି; ଏହାର ନିଶ୍ଚଳତା ଇଚ୍ଛାରୂପ ଏବଂ ଏକଥର ଯୋଗାଯୋଗ କରିଥିବା ମନର ତୀବ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଅଛି।
ହରିତୈରଵ୍ଯଥୈଃ ପିଙ୍ଗୈର୍ ଈଶ୍ଵରୈର୍ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ ବାହ୍ଯତୋ ଽନନ୍ତରଂ ଚୈଵ ମଣ୍ଡଲଂ ଦିଵସକ୍ରମାତ୍
ହରିତ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ, ପିଙ୍ଗଳ ଘୋଡ଼ାମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ—ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ଦିନର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥାଏ।
କଲ୍ପାଦୌ ସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ ଵହନ୍ତ୍ଯାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍ ଆଵୃତୋ ଵାଲଖିଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ଭ୍ରମତେ ରାତ୍ର୍ଯହାନି ତୁ
କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବଡ଼ ପ୍ରଳୟକୁ ବହନ କରନ୍ତି; ଏହା ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବାବେଳେ, ଦିନ ଓ ରାତି ଭିତରେ ଏହା ଘୁରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ।
ଗ୍ରଥିତୈଃ ସ୍ଵଵଚୋଭିଶ୍ଚ ସ୍ତୂଯମାନୋ ମହର୍ଷିଭିଃ ସେଵ୍ଯତେ ଗୀତନୃତ୍ଯୈଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ଗଣୈଃ
ମହାର୍ଷିମାନେ ନିଜ ମଧୁର କଥାରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଏହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି।
ପତଂଗୈଃ ପତଗୈରଶ୍ଵୈର୍ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣୋ ଦିଵସ୍ପତିଃ ଵୀଥ୍ଯାଶ୍ରଯାଣି ଚରତି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ତଥା ଶଶୀ
ଆକାଶର ନାଥ, ପକ୍ଷୀ, ଡାଣ୍ଡାଲା ଘୋଡ଼ା ଓ ଅଶ୍ୱମାନେ ସହିତ ଘୁରୁଥିବା, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥରେ ଚଳିଥାନ୍ତି।
ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ତଥୈଵାସ୍ଯ ରଶ୍ମଯଃ ସୂର୍ଯଵତ୍ସ୍ମୃତାଃ ତ୍ରିଚକ୍ରୋଭଯତୋ ଽଶ୍ଵଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶଶିନୋ ରଥଃ
ଏହାର କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ, ଏହା ବଢ଼ିବା ଓ କମିବା ଦେଖାଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥରେ ତିନିଟି ଚକ୍ର ଓ ଦୁଇପଟେ ଘୋଡ଼ା ଥାଏ।
ଅପାଂ ଗର୍ଭସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ରଥଃ ସାଶ୍ଵଃ ସସାରଥିଃ ସହାରୈସ୍ତୈସ୍ତ୍ରିଭିଶ୍ଚକ୍ରୈର୍ ଯୁକ୍ତଃ ଶୁକ୍ଲୈର୍ହଯୋତ୍ତମୈଃ
ପାଣିର ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ସହିତ, ତିନିଟି ଧଳା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଜିତ।
ଦଶଭିସ୍ତୁରଗୈର୍ଦିଵ୍ଯୈର୍ ଅସଙ୍ଗୈସ୍ ତନ୍ମନୋଜଵୈଃ ସକୃଦ୍ଯୁକ୍ତେ ରଥେ ତସ୍ମିନ୍ ଵହନ୍ତସ୍ତ୍ଵାଯୁଗକ୍ଷଯମ୍
ଦଶଟି ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା, ଯେଉଁମାନେ ଅଲଗା ଓ ମନର ତୁଳନାରେ ତୀବ୍ର, ଏକଥର ରଥକୁ ଯୋଗାଯିବା ପରେ, କେବେ ଥକିନାହାନ୍ତି।
ସଂଗୃହୀତା ରଥେ ତସ୍ମିଞ୍ ଛ୍ଵେତଶ୍ଚକ୍ଷୁଃଶ୍ରଵାଶ୍ଚ ଵୈ ଅଶ୍ଵାସ୍ତମେକଵର୍ଣାସ୍ତେ ଵହନ୍ତେ ଶଙ୍ଖଵର୍ଚସଃ
ସେଇ ରଥରେ ଏକଠି ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ୱେତ ଓ ଚକ୍ଷୁଃଶ୍ରବା; ସମସ୍ତେ ଏକ ରଙ୍ଗର ଓ ଶଂଖର ପ୍ରଭା ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଅଜଶ୍ଚ ତ୍ରିପଥଶ୍ଚୈଵ ଵୃଷୋ ଵାଜୀ ନରୋ ହଯଃ ଅଂଶୁମାନ୍ ସପ୍ତଧାତୁଶ୍ଚ ହଂସୋ ଵ୍ଯୋମମୃଗସ୍ତଥା
ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି: ଅଜ, ତ୍ରିପଥ, ବୃଷ, ବାଜୀ, ନର, ହୟ, ଅଂଶୁମାନ, ସପ୍ତଧାତୁ, ହଂସ ଓ ବ୍ୟୋମମୃଗ।
ଇତ୍ଯେତେ ନାମଭିଶ୍ଚୈଵ ଦଶ ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ହଯାଃ ଏଵଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସଂ ଦେଵଂ ଵହନ୍ତି ସ୍ମାଯୁଗକ୍ଷଯମ୍
ଏହି ଦଶଟି ଘୋଡ଼ା, ନିଜ ନାମରେ, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ କେବେ ଥକିନାହିଁ ଭାବରେ ବହନ କରନ୍ତି।
ଦେଵୈଃ ପରିଵୃତଃ ସୋମଃ ପିତୃଭିଃ ସହ ଗଚ୍ଛତି ସୋମସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷାଦୌ ଭାସ୍କରେ ପରତଃ ସ୍ଥିତେ
ଦେବମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା ସୋମ, ପିତୃମାନେ ସହିତ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୂରେ ରହିଲେ, ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।
ଆପୂର୍ଯତେ ପରୋ ଭାଗଃ ସୋମସ୍ଯ ତୁ ଅହଃକ୍ରମାତ୍ ତତଃ ପୀତକ୍ଷଯଂ ସୋମଂ ଯୁପଗଦ୍ଵ୍ଯାପଯନ୍ ରଵିଃ
ସୋମଙ୍କର ଉପର ଅଂଶ ଦିନକ୍ରମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ନିକଟକୁ ଆସି, ସୋମଙ୍କୁ କ୍ଷୟ କରାଏ।
ପୀତଂ ପଞ୍ଚଦଶାହଂ ଚ ରଶ୍ମିନୈକେନ ଭାସ୍କରଃ ଆପୂରଯନ୍ଦଦୌ ତେନ ଭାଗଂ ଭାଗମହଃକ୍ରମାତ୍
ପନ୍ଦର ଦିନ ଧରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣରେ ସୋମଙ୍କୁ ପିଇଥାଏ, ପରେ ପୁଣି ଦିନକ୍ରମେ ଅଂଶେ ଅଂଶେ ପୂରଣ କରିଥାଏ।
ସୁଷୁମ୍ନାପ୍ଯଯମାନସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲେ ଵର୍ଧନ୍ତି ଵୈ କଲାଃ ତସ୍ମାଦ୍ଧ୍ରସନ୍ତି ଵୈ କୃଷ୍ଣେ ଶୁକ୍ଲେ ହ୍ଯାପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ଚ
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ସୁଷୁମ୍ଣା ଶୋଷି ନେଲେ, କଳାମାନେ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି; ତେଣୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କମିଯାନ୍ତି, ଶୁକ୍ଳରେ ପୁଣି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେଵଂ ସୂର୍ଯଵୀର୍ଯେଣ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାପ୍ଯାଯତେ ତନୁଃ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯେତ ଶୁକ୍ଲଃ ସମ୍ପୂର୍ଣମଣ୍ଡଲଃ
ଏଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେହ ପୁଣି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ଧଳା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖାଯାଏ।
ଏଵମାପ୍ଯାଯତେ ସୋମଃ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେଷ୍ଵହଃକ୍ରମାତ୍ ତତୋ ଦ୍ଵିତୀଯାପ୍ରଭୃତି ବହୁଲସ୍ଯ ଚତୁର୍ଦଶୀ
ଏଭଳି, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ସୋମ ଦିନକ୍ରମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବହୁଳା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
ଅପାଂ ସାରମଯସ୍ଯେନ୍ଦୋ ରସମାତ୍ରାତ୍ମକସ୍ଯ ଚ ପିବନ୍ତ୍ଯମ୍ବୁମଯଂ ଦେଵା ମଧୁ ସୌମ୍ଯଂ ତଥାମୃତମ୍
ପାଣିର ସାର ଓ ସୋମର ରସରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା, ମଧୁର ଓ ଶାନ୍ତ ଏହି ଅମୃତକୁ ଦେବମାନେ ପିଅନ୍ତି, ଯାହା ଅମରତ୍ୱ ଦେଉଛି।
ସଂଭୃତଂ ତ୍ଵର୍ଧମାସେନ ଅମୃତଂ ସୂର୍ଯତେଜସା ଭକ୍ଷାର୍ଥମାଗତଂ ସୋମଂ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାମୁପାସତେ
ଅର୍ଧମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ଅମୃତ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଦେବମାନେ ଚାହାନ୍ତି।
ଏକରାତ୍ରଂ ସୁରାଃ ସାର୍ଧଂ ପିତୃଭିରୃଷିଭିଶ୍ଚ ଵୈ ସୋମସ୍ଯ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷାଦୌ ଭାସ୍କରାଭିମୁଖସ୍ଯ ଵୈ
ଏକ ରାତି ଧରି, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ଦେବମାନେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ, ସୋମ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁହାଁ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ପାନ କରନ୍ତି।
ପ୍ରକ୍ଷୀଯତେ ପରେ ହ୍ଯାତ୍ମା ପୀଯମାନକଲାକ୍ରମାତ୍ ତ୍ରଯଶ୍ଚ ତ୍ରିଂଶତା ସାର୍ଧଂ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତାନି ତୁ
ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କର ଆତ୍ମା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବାରେ କମିଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ମୋଟେ ତିନିଶେ ତିରିଶି ଓ ତିନି ମିଶି ତିନିଶେ ତିରିଶିଟି ଅଛି।
ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଦେଵାଃ ସୋମଂ ପିବନ୍ତି ଵୈ ଇତ୍ଯେଵଂ ପୀଯମାନସ୍ଯ କୃଷ୍ଣେ ଵର୍ଧନ୍ତି ତାଃ କଲାଃ
ଦେବତାମାନେ ତିରିଶି ହଜାର ଥର ସୋମ ପାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ପାନ କରାଯିବା ସମୟରେ ତାହାର କଳା ଅଂଶ ବଢ଼ିଯାଏ।