ଅହର୍ନାଭିସ୍ତୁ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଏକଚକ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ ଅରାଃ ସଂଵତ୍ସରାସ୍ତସ୍ଯ ନେମ୍ଯଃ ଷଡୃତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାଭି ଏକ ଚକ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ତାଙ୍କର ଆରାଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷ, ନେମିଗୁଡ଼ିକ ଛଅ ଋତୁ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ରାତ୍ରିର୍ଵରୂଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ ଧ୍ଵଜ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ ଅକ୍ଷକୋଟ୍ଯୋର୍ଯୁଗାନ୍ଯସ୍ଯ ଆର୍ତଵାହାଃ କଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ରାତି ହେଉଛି ଯୋକ, ଧର୍ମ ଉପରେ ଉଠାଇଥିବା ପତାକା; ଧୁରାର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ଯୁଗ, ଏବଂ ସମୟର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଋତୁଗୁଡ଼ିକୁ ବହନ କରେ।
ତସ୍ଯ କାଷ୍ଠା ସ୍ମୃତା ଘୋଣା ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତିଃ କ୍ଷଣାସ୍ତୁ ଵୈ ନିମେଷଶ୍ଚାନୁକର୍ଷୋ ଽସ୍ଯ ଈଷା ଚାସ୍ଯ କଲା ସ୍ମୃତା
ଏହାର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସୀମା, ଦାନ୍ତର ଶାରି, ଏବଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ନିମିଷ ତାହାର ଗତି, ଦଣ୍ଡ ତାହାର ଖଣ୍ଡ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଅର୍ଥକାମାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ ସପ୍ତାଶ୍ଵରୂପାଶ୍ଛନ୍ଦାଂସି ଵହନ୍ତେ ଵାଯୁରଂହସା
ଧୁରାର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କାମ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ସାତି ଛନ୍ଦ ଘୋଡ଼ାର ରୂପରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାଏ।
ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ଚ ଜଗତ୍ଯନୁଷ୍ଟୁପ୍ତଥୈଵ ଚ ପଙ୍କ୍ତିଶ୍ଚ ବୃହତୀ ଚୈଵ ଉଷ୍ଣିଗେଵ ତୁ ସପ୍ତମମ୍
ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ ଏବଂ ଉଷ୍ଣିକ୍ — ଏହି ସାତି ଛନ୍ଦ।
ଚକ୍ରମକ୍ଷେ ନିବଦ୍ଧଂ ତୁ ଧ୍ରୁଵେ ଚାକ୍ଷଃ ସମର୍ପିତଃ ସହଚକ୍ରୋ ଭ୍ରମତ୍ଯକ୍ଷଃ ସହାକ୍ଷୋ ଭ୍ରମତି ଧ୍ରୁଵଃ
ଚକ୍ର ଧୁରାରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ଧୁରା ଧ୍ରୁବରେ ରଖାଯାଇଛି; ଧୁରା ସହିତ ଚକ୍ର ଘୂରେ, ଧୁରା ସହିତ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଘୂରେ।
ଅକ୍ଷଃ ସହୈଵ ଚକ୍ରେଣ ଭ୍ରମତେ ଽସୌ ଧ୍ରୁଵେରିତଃ ଏଵମର୍ଥଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସଂନିଵେଶୋ ରଥସ୍ଯ ତୁ
ଏହି ରଥର ଧୁରା ଓ ଚକା ଏକାସাথে ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଘୁରୁଛି; ଏଭଳି ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ରଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଛି।
ତଥା ସଂଯୋଗଭାଗେନ ସିଦ୍ଧୋ ଵୈ ଭାସ୍କରୋ ରଥଃ ତେନାସୌ ତରଣିର୍ଦେଵୋ ନଭସଃ ସର୍ପତେ ଦିଵମ୍
ଏହିପରି ଭାବରେ ଅନେକ ଅଂଶ ଯୋଗୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ ତିଆରି ହୋଇଛି; ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେବତା ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ଭ୍ରମତୋ ଭ୍ରମତୋ ରଶ୍ମୀ ତୌ ଚକ୍ରଯୁଗଯୋସ୍ତୁ ଵୈ
ତାଙ୍କ ରଥର ଯୁଗ ଓ ଧୁରାର ଶିରା ଡାହାଣପଟେ ଅଛି; ଏହି ରଥ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ଚକା ଓ ଯୁଗ ଦୁଇଟିରେ ଥିବା ରଶ୍ମି ହେଉଛି।
ମଣ୍ଡଲାନି ଭ୍ରମନ୍ତେ ଽସ୍ଯ ଖେଚରସ୍ଯ ରଥସ୍ଯ ତୁ କୁଲାଲଚକ୍ରଭ୍ରମଵନ୍ ମଣ୍ଡଲଂ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍
ଏହି ଆକାଶଚାରୀ ରଥର ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକା ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁରୁଛି।
ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଵାତୋର୍ମୀ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ସଂକ୍ରମେତେ ଧ୍ରୁଵମହୋ ମଣ୍ଡଲେ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍
ତାଙ୍କ ରଥର ଯୁଗ ଓ ଧୁରାର ଶିରା ବାୟୁର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଧ୍ରୁବ ମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ଚାଲିଯାଉଛି।
ଭ୍ରମତସ୍ତସ୍ଯ ରଶ୍ମୀ ତେ ମଣ୍ଡଲେ ତୂତ୍ତରାଯଣେ ଵର୍ଧେତେ ଦକ୍ଷିଣେଷ୍ଵତ୍ର ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ
ଏହି ରଥ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ତାହାର ରଶ୍ମି ମଣ୍ଡଳରେ ବଢ଼ିଯାଏ; ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ଏଭଳି ଘୁରୁଥାଏ।
ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀସମ୍ବଦ୍ଧୌ ଦ୍ଵୌ ରଶ୍ମୀ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ଧ୍ରୁଵେଣ ପ୍ରଗୃହୀତୌ ତୌ ରଥୌ ଯୌ ଵନତୋ ରଵିମ୍
ଏହି ରଥର ଯୁଗ ଓ ଧୁରାର ଶିରାରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ଦୁଇଟି ରଶ୍ମି ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଧରି ରହାଯାଇଛି—ଏହି ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥକୁ ଟାଣୁଛି।
ଆକୃଷ୍ଯେତେ ଯଦା ତେ ତୁ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତେ ତଦା ସୋ ଽଭ୍ଯନ୍ତରେ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ
ଯେତେବେଳେ ସେହି ଦୁଇଟି ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବା ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଘୁରୁଥାଏ।
ଅଶୀତିମଣ୍ଡଲଶତଂ କାଷ୍ଠଯୋରୁଭଯୋଶ୍ଚରନ୍ ଧ୍ରୁଵେଣ ମୁଚ୍ଯମାନେନ ପୁନା ରଶ୍ମିଯୁଗେନ ଚ
ଏହି ରଥ ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅସୀ ଶତ ମଣ୍ଡଳ ଚାଲିଯାଏ; ଧ୍ରୁବ ତାରା ଛାଡ଼ିଲେ, ପୁଣି ରଶ୍ମି ଓ ଯୁଗ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯାଏ।
ତଥୈଵ ବାହ୍ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ଉଦ୍ଵେଷ୍ଟଯନ୍ଵୈ ଵେଗେନ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ଗଚ୍ଛତି
ଏହିପରି ଭାବରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହାର ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଘେରି ଏବଂ ଏହି ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏ।
ସ ରଥୋ ଽଧିଷ୍ଠିତୋ ଦେଵୈର୍ ମାସି ମାସି ଯଥାକ୍ରମମ୍ ତତୋ ଵହତ୍ଯଥାଦିତ୍ଯଂ ବହୁଭିର୍ ଋଷିଭିଃ ସହ
ଏହି ରଥ ଦେବତାମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛନ୍ତି, ପ୍ରତି ମାସ ଅନୁସାରେ ଏହି ରଥ ଅନେକ ଋଷିଙ୍କ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରେ।
ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ସର୍ପଗ୍ରାମଣିରାକ୍ଷସୈଃ ଏତେ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ମାସୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ କ୍ରମେଣ ଚ
ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସର୍ପମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—ଏମାନେ ପ୍ରତି ମାସରେ ଦୁଇ ଦୁଇଜଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ବସନ୍ତି।
ଧାତାର୍ଯମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ପୁଲହଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତୀ ଉରଗୌ ଵାସୁକିଶ୍ଚୈଵ ସଂକୀର୍ଣଶ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ
ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ—ଏମାନେ ପ୍ରଜାପତି; ଏବଂ ସର୍ପମାନେ ବାସୁକି ଓ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଦୁଇଜଣ।
ତୁମ୍ବୁରୁର୍ ନାରଦଶ୍ଚୈଵ ଗନ୍ଧର୍ଵୌ ଗାଯତାଂ ଵରୌ କୃତସ୍ଥଲାପ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ଯା ଚ ସା ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଲା
ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାୟକ; ଅପ୍ସରା କୃତସ୍ଥଳା ଓ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା ମଧ୍ୟ।
ଗ୍ରାମଣ୍ଯୌ ରଥକୃତ୍ତସ୍ଯ ରଥୌଜାଶ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ ରକ୍ଷୋ ହେତିଃ ପ୍ରହେତିଶ୍ଚ ଯାତୁଧାନାଵୁଭୌ ଋତୌ
ରଥକାରମାନଙ୍କର ଦୁଇ ପ୍ରଧାନ ଓ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ରାକ୍ଷସ ହେତି ଓ ପ୍ରହେତି, ଏହି ଦୁଇ ଋତୁକାଳରେ ଯାତୁଧାନ।
ମଧୁମାଧଵଯୋର୍ହ୍ଯେଷ ଗଣୋ ଵସତି ଭାସ୍କରେ ଵସନ୍ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ତୁ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ମିତ୍ରଶ୍ଚ ଵରୁଣଶ୍ଚ ଵୈ
ମଧୁ ଓ ମାଧବ ମାସରେ ଏହି ସମୂହ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ବସନ୍ତି; ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଦୁଇ ମାସରେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ।
ଋଷୀ ଅତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ନାଗୌ ତକ୍ଷକରମ୍ଭକୌ ମେନକା ସହଜନ୍ଯା ଚ ହାହା ହୂହୂଶ୍ଚ ଗାଯକୌ
ଋଷି ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ, ନାଗ ତକ୍ଷକ ଓ ରମ୍ଭକ, ମେନକା ଓ ସହଜନ୍ୟା, ଗାୟକ ହାହା ଓ ହୂହୂ।
ରଥଂତରଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଣ୍ଯୌ ରଥକୃଚ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ ପୁରୁଷାଦୋ ଵଧଶ୍ଚୈଵ ଯାତୁଧାନୌ ତୁ ତୌ ସ୍ମୃତୌ
ରଥଅନ୍ତର ଓ ଦୁଇ ରଥକାର ପ୍ରଧାନ; ପୁରୁଷାଦ ଓ ବଧ, ଏହି ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ଏତେ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ମାସଯୋଃ ଶୁଚିଶୁକ୍ରଯୋଃ ତତଃ ସୂର୍ଯେ ପୁନଶ୍ଚାନ୍ଯା ନିଵସନ୍ତି ସ୍ମ ଦେଵତାଃ
ଏହିମାନେ ଶୁଚି ଓ ଶୁକ୍ର ନାମକ ଦୁଇଟି ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଥାନ୍ତି; ପରେ ଆଉ କିଛି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚୈଵ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗିରା ଭୃଗୁରେଵ ଚ ଏଲାପତ୍ତ୍ରସ୍ତଥା ସର୍ପଃ ଶଙ୍ଖପାଲଶ୍ଚ ପନ୍ନଗଃ
ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ୱାନ୍, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ଏଳାପତ୍ର, ସର୍ପ ଶଂଖପାଳ ଓ ପନ୍ନଗ ଏଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵାଵସୁସୁଷେଣୌ ଚ ପ୍ରାତଶ୍ଚୈଵ ରଥଶ୍ଚ ହି ପ୍ରମ୍ଲୋଚେତ୍ଯପ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ନିମ୍ରୋଚନ୍ତୀ ଚ ତେ ଉଭେ
ବିଶ୍ୱାବସୁ, ସୁଷେଣ, ପ୍ରାତ, ରଥ, ଏହିମାନେ ଓ ଅପ୍ସରା ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଓ ନିମ୍ରୋଚନ୍ତୀ, ଦୁହିଁଜଣେ ଏଠାରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ଯାତୁଧାନସ୍ତଥା ହେତିର୍ ଵ୍ଯାଘ୍ରଶ୍ଚୈଵ ତୁ ତାଵୁଭୌ ନଭସ୍ଯନଭସୋରେତୈର୍ ଵସନ୍ତଶ୍ଚ ଦିଵାକରେ
ଯାତୁଧାନ, ହେତି, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ତାଉ, ନଭସ୍ୟ ଓ ନଭସ, ଏହିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ମାସୌ ଦ୍ଵୌ ଦେଵତାଃ ସୂର୍ଯେ ଵସନ୍ତି ଚ ଶରଦୃତୌ ପର୍ଜନ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ପୂଷା ଚ ଭରଦ୍ଵାଜଃ ସଗୌତମଃ
ଶରଦ୍ ଋତୁର ଦୁଇଟି ମାସରେ ପର୍ଜନ୍ୟ, ପୂଷା, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ ଦେବତାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି।
ଚିତ୍ରସେନଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵସ୍ ତଥା ଵା ସୁରୁଚିଶ୍ଚ ଯଃ ଵିଶ୍ଵାଚୀ ଚ ଘୃତାଚୀ ଚ ଉଭେ ତେ ପୁଣ୍ଯଲକ୍ଷଣେ
ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେନ, ସୁରୁଚି, ବିଶ୍ୱାଚୀ ଓ ଘୃତାଚୀ, ଦୁହିଁଜଣେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଏଠାରେ ବସନ୍ତି।