ନିଯଚ୍ଛତ୍ଯାପୋ ମେଘେଭ୍ଯଃ ଶୁକ୍ଲାଃ ଶୁକ୍ଲୈସ୍ତୁ ରଶ୍ମିଭିଃ ଅଭ୍ରସ୍ଥାଃ ପ୍ରପତନ୍ତ୍ଯାପୋ ଵାଯୁନା ସମୁଦୀରିତାଃ
ସେ ମେଘରୁ ଜଳକୁ ଅଟକାଇ ରଖେ, ସେହି ଧଳା ମେଘକୁ ଧଳା କିରଣ ଦ୍ୱାରା। ମେଘରେ ଥିବା ଜଳ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଏ।
ତତୋ ଵର୍ଷତି ଷଣ୍ମାସାନ୍ ସର୍ଵଭୂତଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ଵାଯୁଭିଃ ସ୍ତନିତଂ ଚୈଵ ଵିଦ୍ଯୁତସ୍ତ୍ଵଗ୍ନିଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତାପରେ ଛଅ ମାସ ଧରି ବର୍ଷା ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଜନ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମେହନାଚ୍ଚ ମିହେର୍ ଧାତୋର୍ ମେଘତ୍ଵଂ ଵ୍ଯଞ୍ଜଯନ୍ତି ଚ ନ ଭ୍ରଶ୍ଯନ୍ତେ ତତୋ ହ୍ଯାପସ୍ ତସ୍ମାଦଭ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ସ୍ଥିତିଃ ସ୍ରଷ୍ଟାସୌ ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଗସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତୋ ରଵିଃ
'ମିହ' ଧାତୁରୁ 'ମେଘ' ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏହାର ସ୍ୱଭାବକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଏହିପରି ଜଳ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି, ତେଣୁ ମେଘର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ। ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ।
ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତୋ ଵାଯୁର୍ ଵୃଷ୍ଟିଂ ସଂହରତେ ପୁନଃ ଗ୍ରହନ୍ନିଵୃତ୍ତ୍ଯା ସୂର୍ଯାତ୍ତୁ ଚରତେ ଋକ୍ଷମଣ୍ଡଲମ୍
ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ ବାୟୁ ପୁଣି ବର୍ଷାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ଗ୍ରହଣ ଶେଷ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଚଳିଯାଏ।
ଚାରସ୍ଯାନ୍ତେ ଵିଶତ୍ଯର୍କଂ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତମ୍ ଅତଃ ସୂର୍ଯରଥସ୍ଯାପି ସଂନିଵେଶଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଚଳାଚଳର ଶେଷରେ, ବାୟୁ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟରଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ସ୍ଥିତେନ ତ୍ଵେକଚକ୍ରେଣ ପଞ୍ଚାରେଣ ତ୍ରିଣାଭିନା ହିରଣ୍ମଯେନାଣୁନା ଵୈ ଅଷ୍ଟଚକ୍ରୈକନେମିନା ଚକ୍ରେଣ ଭାସ୍ଵତା ସୂର୍ଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦନେନ ପ୍ରସର୍ପିଣା
ଏକ ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚଟି ଆରା, ତିନୋଟି ନାଭି, ସୁନା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୁରା, ଆଠଟି ଚକ୍ର ଏବଂ ଏକ ନେମି ସହିତ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଚଳିଯାଏ।
ଶତଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରାଯାମ ଉଚ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଗୁଣା ଚ ରଥୋପସ୍ଥାଦ୍ ଈଷାଦଣ୍ଡଃ ପ୍ରମାଣତଃ
ଏହାର ପ୍ରସ୍ତାର ଓ ଲମ୍ବ ଶତ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରଥର ତଳ ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ମାପର ଦଣ୍ଡ ଅଛି।
ସ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟୋ ରଥୋ ହ୍ଯର୍ଥଵଶେନ ତୁ ଅସଙ୍ଗଃ କାଞ୍ଚନୋ ଦିଵ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତଃ ପଵନଗୈର୍ହଯୈଃ
ଏହି ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ତିଆରି, ଅଲଗା, ସୁନାର, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ବାୟୁ ଚଳିତ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯୁକ୍ତ।
ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵାଜିରୂପୈସ୍ତୈର୍ ଯଥାଚକ୍ରଂ ସମାସ୍ଥିତୈଃ ଵାରୁଣସ୍ଯ ରଥସ୍ଯେହ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସଦୃଶଶ୍ଚ ସଃ
ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ାର ରୂପରେ ଚକ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଏହି ରଥ ବରୁଣଙ୍କ ରଥ ସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରେ।
ତେନାସୌ ଚରତି ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାସ୍ଵାନନୁଦିନଂ ଦିଵି ଅଥାଙ୍ଗାନି ତୁ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ରଥସ୍ଯ ଚ ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵୈଃ କଲ୍ପିତାନି ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରଥର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଷର ଅଂଶ ଭାବେ କ୍ରମରେ ଧାରଣ କରାଯାଇଛି।
ଅହର୍ନାଭିସ୍ତୁ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଏକଚକ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ ଅରାଃ ସଂଵତ୍ସରାସ୍ତସ୍ଯ ନେମ୍ଯଃ ଷଡୃତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାଭି ଏକ ଚକ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ତାଙ୍କର ଆରାଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷ, ନେମିଗୁଡ଼ିକ ଛଅ ଋତୁ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ରାତ୍ରିର୍ଵରୂଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ ଧ୍ଵଜ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ ଅକ୍ଷକୋଟ୍ଯୋର୍ଯୁଗାନ୍ଯସ୍ଯ ଆର୍ତଵାହାଃ କଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ରାତି ହେଉଛି ଯୋକ, ଧର୍ମ ଉପରେ ଉଠାଇଥିବା ପତାକା; ଧୁରାର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ଯୁଗ, ଏବଂ ସମୟର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଋତୁଗୁଡ଼ିକୁ ବହନ କରେ।
ତସ୍ଯ କାଷ୍ଠା ସ୍ମୃତା ଘୋଣା ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତିଃ କ୍ଷଣାସ୍ତୁ ଵୈ ନିମେଷଶ୍ଚାନୁକର୍ଷୋ ଽସ୍ଯ ଈଷା ଚାସ୍ଯ କଲା ସ୍ମୃତା
ଏହାର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସୀମା, ଦାନ୍ତର ଶାରି, ଏବଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ନିମିଷ ତାହାର ଗତି, ଦଣ୍ଡ ତାହାର ଖଣ୍ଡ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଅର୍ଥକାମାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ ସପ୍ତାଶ୍ଵରୂପାଶ୍ଛନ୍ଦାଂସି ଵହନ୍ତେ ଵାଯୁରଂହସା
ଧୁରାର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କାମ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ସାତି ଛନ୍ଦ ଘୋଡ଼ାର ରୂପରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାଏ।
ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ଚ ଜଗତ୍ଯନୁଷ୍ଟୁପ୍ତଥୈଵ ଚ ପଙ୍କ୍ତିଶ୍ଚ ବୃହତୀ ଚୈଵ ଉଷ୍ଣିଗେଵ ତୁ ସପ୍ତମମ୍
ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ ଏବଂ ଉଷ୍ଣିକ୍ — ଏହି ସାତି ଛନ୍ଦ।
ଚକ୍ରମକ୍ଷେ ନିବଦ୍ଧଂ ତୁ ଧ୍ରୁଵେ ଚାକ୍ଷଃ ସମର୍ପିତଃ ସହଚକ୍ରୋ ଭ୍ରମତ୍ଯକ୍ଷଃ ସହାକ୍ଷୋ ଭ୍ରମତି ଧ୍ରୁଵଃ
ଚକ୍ର ଧୁରାରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ଧୁରା ଧ୍ରୁବରେ ରଖାଯାଇଛି; ଧୁରା ସହିତ ଚକ୍ର ଘୂରେ, ଧୁରା ସହିତ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଘୂରେ।
ଅକ୍ଷଃ ସହୈଵ ଚକ୍ରେଣ ଭ୍ରମତେ ଽସୌ ଧ୍ରୁଵେରିତଃ ଏଵମର୍ଥଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସଂନିଵେଶୋ ରଥସ୍ଯ ତୁ
ଏହି ରଥର ଧୁରା ଓ ଚକା ଏକାସাথে ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଘୁରୁଛି; ଏଭଳି ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ରଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଛି।
ତଥା ସଂଯୋଗଭାଗେନ ସିଦ୍ଧୋ ଵୈ ଭାସ୍କରୋ ରଥଃ ତେନାସୌ ତରଣିର୍ଦେଵୋ ନଭସଃ ସର୍ପତେ ଦିଵମ୍
ଏହିପରି ଭାବରେ ଅନେକ ଅଂଶ ଯୋଗୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ ତିଆରି ହୋଇଛି; ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେବତା ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ଭ୍ରମତୋ ଭ୍ରମତୋ ରଶ୍ମୀ ତୌ ଚକ୍ରଯୁଗଯୋସ୍ତୁ ଵୈ
ତାଙ୍କ ରଥର ଯୁଗ ଓ ଧୁରାର ଶିରା ଡାହାଣପଟେ ଅଛି; ଏହି ରଥ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ଚକା ଓ ଯୁଗ ଦୁଇଟିରେ ଥିବା ରଶ୍ମି ହେଉଛି।
ମଣ୍ଡଲାନି ଭ୍ରମନ୍ତେ ଽସ୍ଯ ଖେଚରସ୍ଯ ରଥସ୍ଯ ତୁ କୁଲାଲଚକ୍ରଭ୍ରମଵନ୍ ମଣ୍ଡଲଂ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍
ଏହି ଆକାଶଚାରୀ ରଥର ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକା ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁରୁଛି।
ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଵାତୋର୍ମୀ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ସଂକ୍ରମେତେ ଧ୍ରୁଵମହୋ ମଣ୍ଡଲେ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍
ତାଙ୍କ ରଥର ଯୁଗ ଓ ଧୁରାର ଶିରା ବାୟୁର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଧ୍ରୁବ ମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ଚାଲିଯାଉଛି।
ଭ୍ରମତସ୍ତସ୍ଯ ରଶ୍ମୀ ତେ ମଣ୍ଡଲେ ତୂତ୍ତରାଯଣେ ଵର୍ଧେତେ ଦକ୍ଷିଣେଷ୍ଵତ୍ର ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ
ଏହି ରଥ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ତାହାର ରଶ୍ମି ମଣ୍ଡଳରେ ବଢ଼ିଯାଏ; ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ଏଭଳି ଘୁରୁଥାଏ।
ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀସମ୍ବଦ୍ଧୌ ଦ୍ଵୌ ରଶ୍ମୀ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ଧ୍ରୁଵେଣ ପ୍ରଗୃହୀତୌ ତୌ ରଥୌ ଯୌ ଵନତୋ ରଵିମ୍
ଏହି ରଥର ଯୁଗ ଓ ଧୁରାର ଶିରାରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ଦୁଇଟି ରଶ୍ମି ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଧରି ରହାଯାଇଛି—ଏହି ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥକୁ ଟାଣୁଛି।
ଆକୃଷ୍ଯେତେ ଯଦା ତେ ତୁ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତେ ତଦା ସୋ ଽଭ୍ଯନ୍ତରେ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ
ଯେତେବେଳେ ସେହି ଦୁଇଟି ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବା ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଘୁରୁଥାଏ।
ଅଶୀତିମଣ୍ଡଲଶତଂ କାଷ୍ଠଯୋରୁଭଯୋଶ୍ଚରନ୍ ଧ୍ରୁଵେଣ ମୁଚ୍ଯମାନେନ ପୁନା ରଶ୍ମିଯୁଗେନ ଚ
ଏହି ରଥ ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅସୀ ଶତ ମଣ୍ଡଳ ଚାଲିଯାଏ; ଧ୍ରୁବ ତାରା ଛାଡ଼ିଲେ, ପୁଣି ରଶ୍ମି ଓ ଯୁଗ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯାଏ।
ତଥୈଵ ବାହ୍ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ଉଦ୍ଵେଷ୍ଟଯନ୍ଵୈ ଵେଗେନ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ଗଚ୍ଛତି
ଏହିପରି ଭାବରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହାର ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଘେରି ଏବଂ ଏହି ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏ।
ସ ରଥୋ ଽଧିଷ୍ଠିତୋ ଦେଵୈର୍ ମାସି ମାସି ଯଥାକ୍ରମମ୍ ତତୋ ଵହତ୍ଯଥାଦିତ୍ଯଂ ବହୁଭିର୍ ଋଷିଭିଃ ସହ
ଏହି ରଥ ଦେବତାମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛନ୍ତି, ପ୍ରତି ମାସ ଅନୁସାରେ ଏହି ରଥ ଅନେକ ଋଷିଙ୍କ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରେ।
ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ସର୍ପଗ୍ରାମଣିରାକ୍ଷସୈଃ ଏତେ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ମାସୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ କ୍ରମେଣ ଚ
ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସର୍ପମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—ଏମାନେ ପ୍ରତି ମାସରେ ଦୁଇ ଦୁଇଜଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ବସନ୍ତି।
ଧାତାର୍ଯମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ପୁଲହଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତୀ ଉରଗୌ ଵାସୁକିଶ୍ଚୈଵ ସଂକୀର୍ଣଶ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ
ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ—ଏମାନେ ପ୍ରଜାପତି; ଏବଂ ସର୍ପମାନେ ବାସୁକି ଓ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଦୁଇଜଣ।
ତୁମ୍ବୁରୁର୍ ନାରଦଶ୍ଚୈଵ ଗନ୍ଧର୍ଵୌ ଗାଯତାଂ ଵରୌ କୃତସ୍ଥଲାପ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ଯା ଚ ସା ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଲା
ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାୟକ; ଅପ୍ସରା କୃତସ୍ଥଳା ଓ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା ମଧ୍ୟ।