ଉଦଗ୍ଧିମଵତଃ ଶୈଲସ୍ଯ୍-ଓତ୍ତରେ ଚୈଵ ଦକ୍ଷିଣେ ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ନାମ ସମାଖ୍ଯାତଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵୃଷ୍ଟିଵିଵୃଦ୍ଧଯେ
ସେହି ଦକ୍ଷିଣ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପୁଣ୍ଡ୍ର ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ବେଶି ବର୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ ଵର୍ଷଂ ତତ୍ତୁଷାରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ ତତୋ ହିମଵତୋ ଵାଯୁର୍ ହିମଂ ତତ୍ର ସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ସେଠାରେ ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯାହା କୁହୁଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତାପରେ ହିମାଳୟର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ହିମ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ଆନଯତ୍ଯାତ୍ମଵେଗେନ ସିଞ୍ଚଯାନୋ ମହାଗିରିମ୍ ହିମଵନ୍ତମତିକ୍ରମ୍ଯ ଵୃଷ୍ଟିଶେଷଂ ତତଃ ପରମ୍
ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚଳିତ, ସେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବର୍ଷା ଆଣି ଛିଟାଏ, ହିମାଳୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଇଭାସ୍ଯେ ଚ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଇଦଂ ଭୂତଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ଵର୍ଷଦ୍ଵଯଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵୃଷ୍ଟିଵିଵୃଦ୍ଧଯେ
ତାପରେ, ହାତୀର ମୁହଁ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବର୍ଷା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଯାହା ଅଧିକ ବର୍ଷା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ।
ମେଘାଶ୍ଚାପ୍ଯାଯନଂ ଚୈଵ ସର୍ଵମେତତ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ସୂର୍ଯ ଏଵ ତୁ ଵୃଷ୍ଟୀନାଂ ସ୍ରଷ୍ଟା ସମୁପଦିଶ୍ଯତେ
ମେଘ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପୋଷଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏକମାତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ।
ଵର୍ଷଂ ଘର୍ମଂ ହିମଂ ରାତ୍ରିଂ ସଂଧ୍ଯେ ଚୈଵ ଦିନଂ ତଥା ଶୁଭାଶୁଭଫଲାନୀହ ଧ୍ରୁଵାତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ବର୍ଷା, ତାପ, ଶୀତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା ଏବଂ ଦିନ, ଏହାସହ ଭଲ ଓ ଖରାପ ଫଳ, ସବୁ ଏଠାରେ ଧ୍ରୁବ ଠାରୁ ହୁଏ।
ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତାଶ୍ଚାପଃ ସୂର୍ଯୋ ଵୈ ଗୃହ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ସର୍ଵଭୂତଶରୀରେଷୁ ତ୍ଵ୍ ଆପୋ ହ୍ଯନୁଶ୍ରିତାଶ୍ଚ ଯାଃ
ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଣିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେହି ପାଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀରରେ ଥିବା, ଏଠାରେ ସ୍ଥିର ଅଛି।
ଦହ୍ଯମାନେଷୁ ତେଷ୍ଵେଵ ଜଙ୍ଗମସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚ ଧୂମଭୂତାସ୍ତୁ ତା ହ୍ଯାପୋ ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ତୀହ ସର୍ଵଶଃ
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ଜଳିଯାନ୍ତି, ସେହି ପାଣି ଧୂଆଁ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏଠାରୁ ବାହାରିଯାଏ।
ତେନ ଚାଭ୍ରାଣି ଜାଯନ୍ତେ ସ୍ଥାନମଭ୍ରମଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ ତେଜୋଭିଃ ସର୍ଵଲୋକେଭ୍ଯ ଆଦତ୍ତେ ରଶ୍ମିଭିର୍ଜଲମ୍
ତାହାରୁ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ମେଘ ତିଆରି ହୁଏ, ସେଠିକୁ 'ମେଘ ଅଞ୍ଚଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକରୁ ଜଳକୁ ଉଠାଇନେଇଥାଏ।
ସମୁଦ୍ରାଦ୍ଵାଯୁସଂଯୋଗାଦ୍ ଵହନ୍ତ୍ଯାପୋ ଗଭସ୍ତଯଃ ତତସ୍ତ୍ଵୃତୁଵଶାତ୍କାଲେ ପରିଵର୍ତନ୍ଦିଵାକରଃ
ସମୁଦ୍ରରୁ ବାୟୁ ସହ ଯୋଗ ହେବାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଜଳକୁ ବହନ କରେ। ପରେ ଋତୁ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରକାର ଭାବରେ ଘୂରେ।
ନିଯଚ୍ଛତ୍ଯାପୋ ମେଘେଭ୍ଯଃ ଶୁକ୍ଲାଃ ଶୁକ୍ଲୈସ୍ତୁ ରଶ୍ମିଭିଃ ଅଭ୍ରସ୍ଥାଃ ପ୍ରପତନ୍ତ୍ଯାପୋ ଵାଯୁନା ସମୁଦୀରିତାଃ
ସେ ମେଘରୁ ଜଳକୁ ଅଟକାଇ ରଖେ, ସେହି ଧଳା ମେଘକୁ ଧଳା କିରଣ ଦ୍ୱାରା। ମେଘରେ ଥିବା ଜଳ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଏ।
ତତୋ ଵର୍ଷତି ଷଣ୍ମାସାନ୍ ସର୍ଵଭୂତଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ଵାଯୁଭିଃ ସ୍ତନିତଂ ଚୈଵ ଵିଦ୍ଯୁତସ୍ତ୍ଵଗ୍ନିଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତାପରେ ଛଅ ମାସ ଧରି ବର୍ଷା ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଜନ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମେହନାଚ୍ଚ ମିହେର୍ ଧାତୋର୍ ମେଘତ୍ଵଂ ଵ୍ଯଞ୍ଜଯନ୍ତି ଚ ନ ଭ୍ରଶ୍ଯନ୍ତେ ତତୋ ହ୍ଯାପସ୍ ତସ୍ମାଦଭ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ସ୍ଥିତିଃ ସ୍ରଷ୍ଟାସୌ ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଗସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତୋ ରଵିଃ
'ମିହ' ଧାତୁରୁ 'ମେଘ' ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏହାର ସ୍ୱଭାବକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଏହିପରି ଜଳ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି, ତେଣୁ ମେଘର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ। ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ।
ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତୋ ଵାଯୁର୍ ଵୃଷ୍ଟିଂ ସଂହରତେ ପୁନଃ ଗ୍ରହନ୍ନିଵୃତ୍ତ୍ଯା ସୂର୍ଯାତ୍ତୁ ଚରତେ ଋକ୍ଷମଣ୍ଡଲମ୍
ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ ବାୟୁ ପୁଣି ବର୍ଷାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ଗ୍ରହଣ ଶେଷ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଚଳିଯାଏ।
ଚାରସ୍ଯାନ୍ତେ ଵିଶତ୍ଯର୍କଂ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତମ୍ ଅତଃ ସୂର୍ଯରଥସ୍ଯାପି ସଂନିଵେଶଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଚଳାଚଳର ଶେଷରେ, ବାୟୁ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟରଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ସ୍ଥିତେନ ତ୍ଵେକଚକ୍ରେଣ ପଞ୍ଚାରେଣ ତ୍ରିଣାଭିନା ହିରଣ୍ମଯେନାଣୁନା ଵୈ ଅଷ୍ଟଚକ୍ରୈକନେମିନା ଚକ୍ରେଣ ଭାସ୍ଵତା ସୂର୍ଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦନେନ ପ୍ରସର୍ପିଣା
ଏକ ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚଟି ଆରା, ତିନୋଟି ନାଭି, ସୁନା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୁରା, ଆଠଟି ଚକ୍ର ଏବଂ ଏକ ନେମି ସହିତ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଚଳିଯାଏ।
ଶତଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରାଯାମ ଉଚ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଗୁଣା ଚ ରଥୋପସ୍ଥାଦ୍ ଈଷାଦଣ୍ଡଃ ପ୍ରମାଣତଃ
ଏହାର ପ୍ରସ୍ତାର ଓ ଲମ୍ବ ଶତ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରଥର ତଳ ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ମାପର ଦଣ୍ଡ ଅଛି।
ସ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟୋ ରଥୋ ହ୍ଯର୍ଥଵଶେନ ତୁ ଅସଙ୍ଗଃ କାଞ୍ଚନୋ ଦିଵ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତଃ ପଵନଗୈର୍ହଯୈଃ
ଏହି ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ତିଆରି, ଅଲଗା, ସୁନାର, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ବାୟୁ ଚଳିତ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯୁକ୍ତ।
ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵାଜିରୂପୈସ୍ତୈର୍ ଯଥାଚକ୍ରଂ ସମାସ୍ଥିତୈଃ ଵାରୁଣସ୍ଯ ରଥସ୍ଯେହ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସଦୃଶଶ୍ଚ ସଃ
ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ାର ରୂପରେ ଚକ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଏହି ରଥ ବରୁଣଙ୍କ ରଥ ସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରେ।
ତେନାସୌ ଚରତି ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାସ୍ଵାନନୁଦିନଂ ଦିଵି ଅଥାଙ୍ଗାନି ତୁ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ରଥସ୍ଯ ଚ ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵୈଃ କଲ୍ପିତାନି ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରଥର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଷର ଅଂଶ ଭାବେ କ୍ରମରେ ଧାରଣ କରାଯାଇଛି।
ଅହର୍ନାଭିସ୍ତୁ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଏକଚକ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ ଅରାଃ ସଂଵତ୍ସରାସ୍ତସ୍ଯ ନେମ୍ଯଃ ଷଡୃତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାଭି ଏକ ଚକ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ତାଙ୍କର ଆରାଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷ, ନେମିଗୁଡ଼ିକ ଛଅ ଋତୁ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ରାତ୍ରିର୍ଵରୂଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ ଧ୍ଵଜ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ ଅକ୍ଷକୋଟ୍ଯୋର୍ଯୁଗାନ୍ଯସ୍ଯ ଆର୍ତଵାହାଃ କଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ରାତି ହେଉଛି ଯୋକ, ଧର୍ମ ଉପରେ ଉଠାଇଥିବା ପତାକା; ଧୁରାର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ଯୁଗ, ଏବଂ ସମୟର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଋତୁଗୁଡ଼ିକୁ ବହନ କରେ।
ତସ୍ଯ କାଷ୍ଠା ସ୍ମୃତା ଘୋଣା ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତିଃ କ୍ଷଣାସ୍ତୁ ଵୈ ନିମେଷଶ୍ଚାନୁକର୍ଷୋ ଽସ୍ଯ ଈଷା ଚାସ୍ଯ କଲା ସ୍ମୃତା
ଏହାର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସୀମା, ଦାନ୍ତର ଶାରି, ଏବଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ନିମିଷ ତାହାର ଗତି, ଦଣ୍ଡ ତାହାର ଖଣ୍ଡ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଅର୍ଥକାମାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ ସପ୍ତାଶ୍ଵରୂପାଶ୍ଛନ୍ଦାଂସି ଵହନ୍ତେ ଵାଯୁରଂହସା
ଧୁରାର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କାମ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ସାତି ଛନ୍ଦ ଘୋଡ଼ାର ରୂପରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାଏ।
ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ଚ ଜଗତ୍ଯନୁଷ୍ଟୁପ୍ତଥୈଵ ଚ ପଙ୍କ୍ତିଶ୍ଚ ବୃହତୀ ଚୈଵ ଉଷ୍ଣିଗେଵ ତୁ ସପ୍ତମମ୍
ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ ଏବଂ ଉଷ୍ଣିକ୍ — ଏହି ସାତି ଛନ୍ଦ।
ଚକ୍ରମକ୍ଷେ ନିବଦ୍ଧଂ ତୁ ଧ୍ରୁଵେ ଚାକ୍ଷଃ ସମର୍ପିତଃ ସହଚକ୍ରୋ ଭ୍ରମତ୍ଯକ୍ଷଃ ସହାକ୍ଷୋ ଭ୍ରମତି ଧ୍ରୁଵଃ
ଚକ୍ର ଧୁରାରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ଧୁରା ଧ୍ରୁବରେ ରଖାଯାଇଛି; ଧୁରା ସହିତ ଚକ୍ର ଘୂରେ, ଧୁରା ସହିତ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଘୂରେ।
ଅକ୍ଷଃ ସହୈଵ ଚକ୍ରେଣ ଭ୍ରମତେ ଽସୌ ଧ୍ରୁଵେରିତଃ ଏଵମର୍ଥଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସଂନିଵେଶୋ ରଥସ୍ଯ ତୁ
ଏହି ରଥର ଧୁରା ଓ ଚକା ଏକାସাথে ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଘୁରୁଛି; ଏଭଳି ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ରଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଛି।
ତଥା ସଂଯୋଗଭାଗେନ ସିଦ୍ଧୋ ଵୈ ଭାସ୍କରୋ ରଥଃ ତେନାସୌ ତରଣିର୍ଦେଵୋ ନଭସଃ ସର୍ପତେ ଦିଵମ୍
ଏହିପରି ଭାବରେ ଅନେକ ଅଂଶ ଯୋଗୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ ତିଆରି ହୋଇଛି; ଏହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେବତା ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ଭ୍ରମତୋ ଭ୍ରମତୋ ରଶ୍ମୀ ତୌ ଚକ୍ରଯୁଗଯୋସ୍ତୁ ଵୈ
ତାଙ୍କ ରଥର ଯୁଗ ଓ ଧୁରାର ଶିରା ଡାହାଣପଟେ ଅଛି; ଏହି ରଥ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ଚକା ଓ ଯୁଗ ଦୁଇଟିରେ ଥିବା ରଶ୍ମି ହେଉଛି।
ମଣ୍ଡଲାନି ଭ୍ରମନ୍ତେ ଽସ୍ଯ ଖେଚରସ୍ଯ ରଥସ୍ଯ ତୁ କୁଲାଲଚକ୍ରଭ୍ରମଵନ୍ ମଣ୍ଡଲଂ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍
ଏହି ଆକାଶଚାରୀ ରଥର ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକା ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁରୁଛି।