କଶ୍ଚ ଭ୍ରାମଯତେ ତାନି ଭ୍ରମନ୍ତି ଯଦି ଵା ସ୍ଵଯମ୍ ଏତଦ୍ଵେଦିତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମସ୍ ତତୋ ନିଗଦ ସତ୍ତମ
କିଏ ଏହାକୁ ଘୁରାଉଛି, କିମ୍ବା ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଘୂରୁଛନ୍ତି? ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ, ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଲୋକ, ଆପଣ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।
ଭୂତସଂମୋହନଂ ହ୍ଯେତଦ୍ ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧତ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମପି ଦୃଶ୍ଯଂ ତତ୍ ସଂମୋହଯତି ଵୈ ପ୍ରଜାଃ
ମୋର କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଏହି ଭ୍ରମକୁ ବୁଝ; ଯାହା ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯୋ ଽସୌ ଚତୁର୍ଦଶର୍କ୍ଷେଷୁ ଶିଶୁମାରୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ ଉତ୍ତାନପାଦପୁତ୍ରୋ ଽସୌ ମେଢୀଭୂତୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଦିଵି
ଯିଏ ଚୌଦ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁମାର ରୂପେ ଅଛନ୍ତି, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଧୃବ ଆକାଶରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଦଢ଼ ଅଛନ୍ତି,
ସୈଷ ଭ୍ରମନ୍ଭ୍ରାମଯତେ ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯୌ ଗ୍ରହୈଃ ସହ ଭ୍ରମନ୍ତମନୁସର୍ପନ୍ତି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚ ଚକ୍ରଵତ୍
ସେ ଧୃବ ଘୂରୁଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସହ ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୂରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଚଳନକୁ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଚକ୍ରର ଭଳି ଅନୁସରଣ କରେ।
ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ମନସା ଯୋ ଵୈ ଭ୍ରମତେ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣଃ ଵାତାନୀକମଯୈର୍ ବନ୍ଧୈର୍ ଧ୍ରୁଵେ ବଦ୍ଧଃ ପ୍ରସର୍ପତି
ଧୃବଙ୍କ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଚଳିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ବାୟୁର ଜଡା ଦ୍ୱାରା ଧୃବ ସହ ବନ୍ଧା ରହି ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି।
ତେଷାଂ ଭେଦଶ୍ଚ ଯୋଗଶ୍ଚ ତଥା କାଲସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯଃ ଅସ୍ତୋଦଯାସ୍ତଥୋତ୍ପାତା ଅଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ
ସେମାନଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ଏକତ୍ରତା, ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ, ଅପଶକୁନ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ—ସବୁ ଏହିପରି ହୁଏ।
ଵିଷୁଵଦ୍ଗ୍ରହଵର୍ଣଶ୍ଚ ସର୍ଵମେତଦ୍ଧ୍ରୁଵେରିତମ୍ ଜୀମୂତା ନାମ ତେ ମେଘା ଯଦେଭ୍ଯୋ ଜୀଵସମ୍ଭଵଃ
ବିଷୁବ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ—ଏସବୁ ଧୃବଙ୍କ କାରଣରୁ ହୁଏ। ଯେଉଁ ମେଘକୁ ଜୀମୂତ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ।
ଦ୍ଵିତୀଯ ଆଵହନ୍ଵାଯୁର୍ ମେଘାସ୍ତେ ତ୍ଵଭିସଂଶ୍ରିତାଃ ଇତୋ ଯୋଜନମାତ୍ରାଚ୍ଚ ଅଧ୍ଯର୍ଧଵିକୃତା ଅପି
ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆହ୍ୱାନ ବାୟୁ; ସେମାନେ ମେଘମାନେ ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠାରୁ ଏକ ଯୋଜନ ଓ ଅଧ ଦୂରରେ ସେମାନେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଗସ୍ତଥା ତେଷାଂ ଧାରାସାରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ପୁଷ୍କରାଵର୍ତକା ନାମ ଯେ ମେଘାଃ ପକ୍ଷସମ୍ଭଵାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ ଧାରାର ଭଳି ହୁଏ; ଯେଉଁ ମେଘକୁ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପଖାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଶକ୍ରେଣ ପକ୍ଷାଶ୍ଛିନ୍ନା ଵୈ ପର୍ଵତାନାଂ ମହୌଜସା କାମଗାନାଂ ସମୃଦ୍ଧାନାଂ ଭୂତାନାଂ ନାଶମିଚ୍ଛତାମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ପ୍ରବଳ, ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ମେଘମାନଙ୍କର ପଖା ବଡ଼ ଶକ୍ତିରେ କାଟିଦିଆଯାଇଥିଲା, କାରଣ ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାଶ ଚାହୁଁଥିଲେ।
ପୁଷ୍କରା ନାମ ତେ ପକ୍ଷା ବୃହନ୍ତସ୍ତୋଯଧାରିଣଃ ପୁଷ୍କରାଵର୍ତକା ନାମ କାରଣେନେହ ଶବ୍ଦିତାଃ
ତୁମର ପଖ ର ନାମ ପୁଷ୍କରା, ସେଗୁଡିକ ବଡ଼ ଏବଂ ପାଣି ବହନ କରେ। ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକା ବୋଲି ଡାକାଯାଏ।
ନାନାରୂପଧରାଶ୍ଚୈଵ ମହାଘୋରସ୍ଵରାଶ୍ଚ ତେ କଲ୍ପାନ୍ତଵୃଷ୍ଟିକର୍ତାରଃ କଲ୍ପାନ୍ତାଗ୍ନେର୍ ନିଯାମକାଃ
ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଯୁଗ ଶେଷରେ ବର୍ଷା ଆଣନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନିକୁ ରୋକନ୍ତି।
ଵାଯ୍ଵାଧାରା ଵହନ୍ତେ ଵୈ ସାମୃତାଃ କଲ୍ପସାଧକାଃ ଯାନ୍ଯସ୍ଯାଣ୍ଡସ୍ଯ ଭିନ୍ନସ୍ଯ ପ୍ରାକୃତାନ୍ଯଭଵଂସ୍ତଦା
ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ, ସେମାନେ ଅମର ଏବଂ ଯୁଗ ଚକ୍ର ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେମାନେ ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଉତ୍ପାଦ ଥିଲେ।
ଯସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ସମୁତ୍ପନ୍ନଶ୍ ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ ତାନ୍ଯେଵାଣ୍ଡକପାଲାନି ସର୍ଵେ ମେଘାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଯାହାରୁ ଚାରିମୁହଁ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଇ ଅଣ୍ଡର ଖୋଲ ଭାଗଗୁଡିକୁ ସମସ୍ତ ମେଘ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତେଷାମାପ୍ଯାଯନଂ ଧୂମଃ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଅଵିଶେଷତଃ ତେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଶ୍ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଶ୍ ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚୈଵ ଦିଗ୍ଗଜାଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ପୋଷଣ ଧୂଆଁ, କୌଣସି ଅପବାଦ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଚାରି ଦିଗର ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଗଜାନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ମେଘାନାଂ ଭୋଗିଭିଃ ସହ କୁଲମେକଂ ଦ୍ଵିଧା ଭୂତଂ ଯୋନିରେକା ଜଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହାତୀ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ମେଘମାନଙ୍କର କୁଳ, ସାପମାନଙ୍କ ସହିତ, ଏକ ପ୍ରକାରର, ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ସେମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ମୂଳ ପାଣି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଦିଗ୍ଗଜାଶ୍ଚୈଵ ହେମନ୍ତେ ଶୀତସମ୍ଭଵମ୍ ତୁଷାରଵର୍ଷଂ ଵର୍ଷନ୍ତି ଵୃଦ୍ଧା ହ୍ଯନ୍ନଵିଵୃଦ୍ଧଯେ
ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ ଏବଂ ଦିଗ୍ହାତୀମାନେ ଶୀତକାଳରେ ଶୀତ ଜନିତ ପାଳି ଏବଂ ବର୍ଷା ଦେଇ ଧାନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି।
ଷଷ୍ଠଃ ପରିଵହୋ ନାମ ଵାଯୁସ୍ତେଷାଂ ପରାଯଣଃ ଯୌ ଽସୌ ବିଭର୍ତି ଭଗଵାନ୍ ଗଙ୍ଗାମାକାଶଗୋଚରାମ୍
ଛଅଟିଏ, ପରିବହ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେହି ବାୟୁ ସେମାନଙ୍କର ଆଧାର। ଭଗବାନ ଯିଏ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ବହନ କରନ୍ତି।
ଦିଵ୍ଯାମୃତଜଲାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ତ୍ରିପଥାମିତି ଵିଶ୍ରୁତାମ୍ ତସ୍ଯା ଵିସ୍ପନ୍ଦିତଂ ତୋଯଂ ଦିଗ୍ଗଜାଃ ପୃଥୁଭିଃ କରୈଃ
ସେହି ପବିତ୍ର ଦିବ୍ୟ, ଅମୃତ ସମାନ ପାଣି, ତିନିପଥା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାହାର କମ୍ପିଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ଦିଗ୍ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶସ୍ତ ହାତରେ ଛିଟାଇଦିଅନ୍ତି।
ଶୀକରାନ୍ ସମ୍ପ୍ରମୁଞ୍ଚନ୍ତି ନୀହାର ଇତି ସ ସ୍ମୃତଃ ଦକ୍ଷିଣେନ ଗିରିର୍ଯୋ ଽସୌ ହେମକୂଟ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ସେମାନେ ଯେଉଁ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେହିଁକୁ କୁହାଯାଏ କୁହୁଡ଼। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯେଉଁ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ସେହିଁକୁ ହେମକୂଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉଦଗ୍ଧିମଵତଃ ଶୈଲସ୍ଯ୍-ଓତ୍ତରେ ଚୈଵ ଦକ୍ଷିଣେ ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ନାମ ସମାଖ୍ଯାତଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵୃଷ୍ଟିଵିଵୃଦ୍ଧଯେ
ସେହି ଦକ୍ଷିଣ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପୁଣ୍ଡ୍ର ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ବେଶି ବର୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ ଵର୍ଷଂ ତତ୍ତୁଷାରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ ତତୋ ହିମଵତୋ ଵାଯୁର୍ ହିମଂ ତତ୍ର ସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ସେଠାରେ ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯାହା କୁହୁଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତାପରେ ହିମାଳୟର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ହିମ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ଆନଯତ୍ଯାତ୍ମଵେଗେନ ସିଞ୍ଚଯାନୋ ମହାଗିରିମ୍ ହିମଵନ୍ତମତିକ୍ରମ୍ଯ ଵୃଷ୍ଟିଶେଷଂ ତତଃ ପରମ୍
ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚଳିତ, ସେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବର୍ଷା ଆଣି ଛିଟାଏ, ହିମାଳୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଇଭାସ୍ଯେ ଚ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଇଦଂ ଭୂତଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ଵର୍ଷଦ୍ଵଯଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵୃଷ୍ଟିଵିଵୃଦ୍ଧଯେ
ତାପରେ, ହାତୀର ମୁହଁ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବର୍ଷା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଯାହା ଅଧିକ ବର୍ଷା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ।
ମେଘାଶ୍ଚାପ୍ଯାଯନଂ ଚୈଵ ସର୍ଵମେତତ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ସୂର୍ଯ ଏଵ ତୁ ଵୃଷ୍ଟୀନାଂ ସ୍ରଷ୍ଟା ସମୁପଦିଶ୍ଯତେ
ମେଘ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପୋଷଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏକମାତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ।
ଵର୍ଷଂ ଘର୍ମଂ ହିମଂ ରାତ୍ରିଂ ସଂଧ୍ଯେ ଚୈଵ ଦିନଂ ତଥା ଶୁଭାଶୁଭଫଲାନୀହ ଧ୍ରୁଵାତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ବର୍ଷା, ତାପ, ଶୀତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା ଏବଂ ଦିନ, ଏହାସହ ଭଲ ଓ ଖରାପ ଫଳ, ସବୁ ଏଠାରେ ଧ୍ରୁବ ଠାରୁ ହୁଏ।
ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତାଶ୍ଚାପଃ ସୂର୍ଯୋ ଵୈ ଗୃହ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ସର୍ଵଭୂତଶରୀରେଷୁ ତ୍ଵ୍ ଆପୋ ହ୍ଯନୁଶ୍ରିତାଶ୍ଚ ଯାଃ
ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଣିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେହି ପାଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀରରେ ଥିବା, ଏଠାରେ ସ୍ଥିର ଅଛି।
ଦହ୍ଯମାନେଷୁ ତେଷ୍ଵେଵ ଜଙ୍ଗମସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚ ଧୂମଭୂତାସ୍ତୁ ତା ହ୍ଯାପୋ ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ତୀହ ସର୍ଵଶଃ
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ଜଳିଯାନ୍ତି, ସେହି ପାଣି ଧୂଆଁ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏଠାରୁ ବାହାରିଯାଏ।
ତେନ ଚାଭ୍ରାଣି ଜାଯନ୍ତେ ସ୍ଥାନମଭ୍ରମଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ ତେଜୋଭିଃ ସର୍ଵଲୋକେଭ୍ଯ ଆଦତ୍ତେ ରଶ୍ମିଭିର୍ଜଲମ୍
ତାହାରୁ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ମେଘ ତିଆରି ହୁଏ, ସେଠିକୁ 'ମେଘ ଅଞ୍ଚଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକରୁ ଜଳକୁ ଉଠାଇନେଇଥାଏ।
ସମୁଦ୍ରାଦ୍ଵାଯୁସଂଯୋଗାଦ୍ ଵହନ୍ତ୍ଯାପୋ ଗଭସ୍ତଯଃ ତତସ୍ତ୍ଵୃତୁଵଶାତ୍କାଲେ ପରିଵର୍ତନ୍ଦିଵାକରଃ
ସମୁଦ୍ରରୁ ବାୟୁ ସହ ଯୋଗ ହେବାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଜଳକୁ ବହନ କରେ। ପରେ ଋତୁ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରକାର ଭାବରେ ଘୂରେ।