ଚରନ୍ନସାଵୁଦୀଚ୍ଯାଂ ଚ ହ୍ଯ୍ ଅଶୀତ୍ଯା ମଣ୍ଡଲାଞ୍ଛତମ୍ ଅଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସ ପର୍ଯେତି କ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ
ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚଳିବା ସମୟରେ ସେ ଏକ ଶତ ଏବଂ ଅଠିଆଁ ମଣ୍ଡଳ ଦେଖିବାକୁ ଯାଏ; ଅଭ୍ୟନ୍ତର ମଣ୍ଡଳ ଦେଖି ଏହି ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଏ।
ପ୍ରମାଣଂ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯାପି ଯୋଜନାନାଂ ନିବୋଧତ ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶ ଚାଷ୍ଟୌ ତଥା ସ୍ମୃତମ୍
ଏବେ ମଣ୍ଡଳର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ; ଦଶ ହଜାର ଓ ଅଠ ହଜାର ଯୋଜନା ଗଣାଯାଏ।
ଅଧିକାନ୍ଯଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଦ୍ ଯୋଜନାନି ତୁ ଵୈ ପୁନଃ ଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯୈଵ ତିର୍ଯକ୍ସ ତୁ ଵିଧୀଯତେ
ଏଠାରେ ଅଠାଁ ପଚିଶଟି ଯୋଜନା ଅଧିକ ଯୋଡ଼ାଯାଏ; ମଣ୍ଡଳର ବ୍ୟାସ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
ଅହସ୍ତୁ ଚରତେ ନାଭେଃ ସୂର୍ଯୋ ଵୈ ମଣ୍ଡଲଂ କ୍ରମାତ୍ କୁଲାଲଚକ୍ରପର୍ଯନ୍ତୋ ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରୋ ରଵିସ୍ତଥା
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାଭିରୁ ଦୀରେ ଦୀରେ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଏ; କୁମ୍ଭାର ଚକା ଭଳି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହିପରି ଘୁଞ୍ଚିବା।
ଦକ୍ଷିଣେ ଚକ୍ରଵତ୍ସୂର୍ଯସ୍ ତଥା ଶୀଘ୍ରଂ ନିଵର୍ତତେ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଂ ଭୂମିଂ ତୁ କାଲେନାଲ୍ପେନ ଗଚ୍ଛତି
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକା ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଘୁଞ୍ଚିବା, ତେଣୁ ସେ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଅଧିକ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ସୂର୍ଯୋ ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ ଶୀଘ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତୈର୍ଦକ୍ଷିଣାଯନେ ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଧମୃକ୍ଷାଣାଂ ମଧ୍ଯେ ଚରତି ମଣ୍ଡଲମ୍
ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ରେ ଶୀଘ୍ର ଚଳାଏ, ଏବଂ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ମଣ୍ଡଳ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ମୁହୂର୍ତୈସ୍ତାନି ଋକ୍ଷାଣି ନକ୍ତମଷ୍ଟାଦଶୈଶ୍ଚରନ୍ କୁଲାଲଚକ୍ରମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଯଥା ମନ୍ଦଂ ପ୍ରସର୍ପତି
କେତେକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାତିରେ ସେଉଁଠି ରାଶିଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏ, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ଏକ କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପରି, ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ ।
ଉଦଗ୍ଯାନେ ତଥା ସୂର୍ଯଃ ସର୍ପତେ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମଃ ତସ୍ମାଦ୍ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ଭୂମିଂ ସୋ ଽଲ୍ପାଂ ପ୍ରସର୍ପତି
ଉତ୍ତରାୟଣରେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲେ; ଏହିଠାରୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସେ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଭୂମିକୁ ଚୁଆଏ ।
ସୂର୍ଯୋ ଽଷ୍ଟାଦଶଭିରହ୍ନୋ ମୁହୂର୍ତୈରୁଦଗାଯନେ ତ୍ରଯୋଦଶାନାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଋକ୍ଷାଣାଂ ଚରତେ ରଵିଃ ମୁହୂର୍ତୈସ୍ତାନି ଋକ୍ଷାଣି ରାତ୍ରୌ ଦ୍ଵାଦଶଭିଶ୍ଚରନ୍
ଉତ୍ତରାୟଣ ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ଅଠାରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାଶିଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏ; ତେରଟି ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳନ କରେ, ଏବଂ ରାତିରେ ଦ୍ୱାଦଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ରାଶିଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ।
ତତୋ ମନ୍ଦତରଂ ତାଭ୍ଯାଂ ଚକ୍ରଂ ତୁ ଭ୍ରମତେ ପୁନଃ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଇଵ ମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଭ୍ରମତେ ଽସୌ ଧ୍ରୁଵସ୍ତଥା
ତାପରେ, ସେଇ ଦୁଇଟିଠାରୁ ଅଧିକ ଧୀରେ ଚକ୍ର ଘୂରେ; ମାଟିର ଗୋଲା ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଘୂରେ, ସେପରି ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଚଳିତ ହୁଏ ।
ମୁହୂର୍ତୈସ୍ତ୍ରିଂଶତା ତାଵଦ୍ ଅହୋରାତ୍ରଂ ଭୁଵୋ ଭ୍ରମନ୍ ଉଭଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ
ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ପୃଥିବୀରେ ଘୂରେ; ଦୁଇ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ଘୂରେ ।
ଉତ୍ତରକ୍ରମଣେ ଽର୍କସ୍ଯ ଦିଵା ମନ୍ଦଗତିଃ ସ୍ମୃତା ତସ୍ଯୈଵ ତୁ ପୁନର୍ନକ୍ତଂ ଶୀଘ୍ରା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ଗତିଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରକୁ ଯିବାବେଳେ ଦିନରେ ତାହାର ଗତି ଧୀର ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳନ ତେଜ ହୁଏ ।
ଦକ୍ଷିଣପ୍ରକ୍ରମେ ଵାପି ଦିଵା ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଧୀଯତେ ଗତିଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ନକ୍ତଂ ମନ୍ଦା ଚାପି ଵିଧୀଯତେ
ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦିନର ଗତି ତେଜ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ରାତିରେ ତାହା ଧୀର ଭାବରେ ହୁଏ ।
ଏଵଂ ଗତିଵିଶେଷେଣ ଵିଭଜନ୍ରାତ୍ର୍ଯହାନି ତୁ ଅଜଵୀଥ୍ଯାଂ ଦକ୍ଷିଣାଯାଂ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରମ୍
ଏଭଳି ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ରାତି ଓ ଦିନ ଅଜାପଥରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଲୋକାଲୋକର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ ।
ଲୋକସଂତାନତୋ ହ୍ଯେଷ ଵୈଶ୍ଵାନରପଥାଦ୍ବହିଃ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିର୍ଯାଵତ୍ପ୍ରଭା ସୌରୀ ପୁଷ୍କରାତ୍ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଲୋକମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ଠାରୁ, ଅଗ୍ନିପଥର ବାହାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରୁ ଯେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ।
ପାର୍ଶ୍ଵେଭ୍ଯୋ ବାହ୍ଯତସ୍ ତାଵଲ୍ ଲୋକାଲୋକଶ୍ଚ ପର୍ଵତଃ ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶୋର୍ଧ୍ଵଂ ଚୋଚ୍ଛ୍ରିତୋ ଗିରିଃ
ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ବାହାର ଦିଗରେ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଅଛି; ସେଇ ପର୍ବତ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଠିଛି ।
ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ପର୍ଵତଃ ପରିମଣ୍ଡଲଃ ନକ୍ଷତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ତାରାଗଣୈଃ ସହ
ପର୍ବତଟି ଆଲୋକମୟ ଓ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଦୁହେଁ ଅଟୁଟ ଗୋଳାକାର; ଏହା ସହ ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାଳା ଅଛନ୍ତି ।
ଅଭ୍ଯନ୍ତରେ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଵୈ ଗିରେଃ ଏତାଵାନେଵ ଲୋକସ୍ତୁ ନିରାଲୋକସ୍ତତଃ ପରମ୍
ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ଭିତରେ ଲୋକମାନେ ଆଲୋକିତ; ଏଠାକୁ ଲୋକର ସୀମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାଠାରୁ ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି ।
ଲୋକ ଆଲୋକନେ ଧାତୁର୍ ନିରାଲୋକସ୍ତ୍ଵଲୋକତା ଲୋକାଲୋକୌ ତୁ ସଂଧତ୍ତେ ଯସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯଃ ପରିଭ୍ରମନ୍
ଲୋକ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ଆଲୋକ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ତାହାଠାରୁ ପରେ ଅନ୍ଧକାର; ଲୋକାଲୋକ ଦୁହିଁ ଏକାଠି ଅଛି, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଉଁଠି ଚକ୍ରପାଥରେ ଘୂରେ ।
ତସ୍ମାତ୍ସଂଧ୍ଯେତି ତାମାହୁର୍ ଉଷାଵ୍ଯୁଷ୍ଟୈର୍ଯଥାନ୍ତରମ୍ ଉଷା ରାତ୍ରିଃ ସ୍ମୃତା ଵିପ୍ରୈର୍ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଶ୍ଚାପି ଅହଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ 'ସନ୍ଧ୍ୟା' ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଯେପରି ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳା ମଧ୍ୟରେ; ଉଷାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାତି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଦିନ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି ।
ତ୍ରିଂଶତ୍କଲୋ ମୁହୂର୍ତସ୍ତୁ ଅହସ୍ତେ ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ ହ୍ରାସୋ ଵୃଦ୍ଧିରହର୍ଭାଗୈର୍ ଦିଵସାନାଂ ଯଥା ତୁ ଵୈ
ତିରିଶଟି କଳା ମିଶି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ; ଦିନରେ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ଅଛି; ଦିନର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ କେବେ ହ୍ରାସ କେବେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ।
ସଂଧ୍ଯାମୁହୂର୍ତମାତ୍ରାଯାଂ ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ତୁ ତେ ଋତେ ଲେଖାପ୍ରଭୃତ୍ଯଥାଦିତ୍ଯେ ତ୍ରିମୁହୂର୍ତାଗତେ ତୁ ଵୈ
ସନ୍ଧ୍ୟା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସମୟରେ ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ବ୍ୟତୀତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅତିକ୍ରମ କଲେ—
ପ୍ରାତଃ ସ୍ମୃତସ୍ତତଃ କାଲୋ ଭାଗାଂଶ୍ଚାହୁଶ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାତର୍ଗତାତ୍କାଲାନ୍ ମୁହୂର୍ତାଃ ସଂଗଵସ୍ ତ୍ରଯଃ
ତାପରେ ପ୍ରାତଃକାଳ ଆରମ୍ଭ ହେବାକୁ ମନେ କରାଯାଏ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ତାହାର ଅଟୁଟ; ପ୍ରାତଃକାଳ ଆରମ୍ଭ ହେଲାପରେ, ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ 'ସଙ୍ଗବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତସ୍ତୁ ତସ୍ମାତ୍କାଲାଦନନ୍ତରମ୍ ତସ୍ମାନ୍ମଧ୍ଯଂଦିନାତ୍କାଲାଦ୍ ଅପରାହ୍ଣ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେଠାରୁ ପରେ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ପରେ, ତାହାକୁ 'ଅପରାହ୍ଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତ୍ରଯ ଏଵ ମୁହୂର୍ତାସ୍ତୁ କାଲ ଏଷ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ ଅପରାହ୍ଣଵ୍ଯତୀତାଚ୍ଚ କାଲଃ ସାଯଂ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ସମୟକୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି ଗଣନା କରନ୍ତି; ବିକାଳ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଯେ ସମୟ ଆସେ, ସେହି ସମୟକୁ ସାଞ୍ଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦଶ ପଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତାହ୍ନୋ ମୁହୂର୍ତାସ୍ ତ୍ରଯ ଏଵ ଚ ଦଶପଞ୍ଚମୁହୂର୍ତଂ ଵୈ ଅହସ୍ତୁ ଵିଷୁଵେ ସ୍ମୃତମ୍
ଦିନଟି ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମିଶି ହୁଏ; ବିଷୁବ ଦିନରେ ଦିନଟି ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵର୍ଧତ୍ଯତୋ ହ୍ରସତ୍ଯେଵ ଅଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ ଅହସ୍ତୁ ଗ୍ରସତେ ରାତ୍ରିଂ ରାତ୍ରିସ୍ତୁ ଗ୍ରସତେ ଅହଃ
ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚାଲିଲେ, ଦିନ ବଢ଼େ କିମ୍ବା କମେ; ଦିନ ରାତିକୁ ଖାଇଯାଏ, ରାତି ଦିନକୁ ଖାଇଯାଏ।
ଶରଦ୍ଵସନ୍ତଯୋର୍ମଧ୍ଯଂ ଵିଷୁଵଂ ତୁ ଵିଧୀଯତେ ଆଲୋକାନ୍ତଃ ସ୍ମୃତୋ ଲୋକୋ ଲୋକାଚ୍ଚାଲୋକ ଉଚ୍ଯତେ
ଶରତ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବିଷୁବ ସ୍ଥିତି ରହିଛି; ଆଲୋକର ସୀମାକୁ ଲୋକର ସେଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଲୋକ ପରେ ଅନ୍ଧକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଲୋକପାଲାଃ ସ୍ଥିତାସ୍ତତ୍ର ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ମଧ୍ଯତଃ ଚତ୍ଵାରସ୍ତେ ମହାତ୍ମାନସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍
ସେଠାରେ, ଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ଚାରିଜଣ ଲୋକପାଳ ଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହନ୍ତି।
ସୁଧାମା ଚୈଵ ଵୈରାଜଃ କର୍ଦମଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ ହିରଣ୍ଯରୋମା ପର୍ଜନ୍ଯଃ କେତୁମାନ୍ରାଜସଶ୍ଚ ସଃ
ସୁଧାମା, ବୈରାଜ, କର୍ଦ୍ଦମ ପ୍ରଜାପତି, ହିରଣ୍ୟରୋମା, ପର୍ଜନ୍ୟ, କେତୁମାନ୍ ଓ ରାଜସ—ଏହିମାନେ ସେମାନେ।