ତିସ୍ରସ୍ତୁ ଵୀଥଯୋ ହ୍ଯେତା ଉତ୍ତରୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରା ଚ ଫଲ୍ଗୁନ୍ଯୌ ମଘା ଚୈଵାର୍ଷଭୀ ଭଵେତ୍
ଏହି ତିନିଟି ବୀଥି ହେଉଛି, ଏହାକୁ ଉତ୍ତର ମାର୍ଗ କୁହାଯାଏ; ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଫଳ୍ଗୁନୀ, ଏବଂ ମଘା ରାଶି ରେ ଅର୍ଷଭୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପୂର୍ଵୋତ୍ତରପ୍ରୋଷ୍ଠପଦୌ ଗୋଵୀଥୀ ରେଵତୀ ସ୍ମୃତା ଶ୍ରଵଣଂ ଚ ଧନିଷ୍ଠା ଚ ଵାରୁଣଂ ଚ ଜରଦ୍ଗଵମ୍
ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦା ଓ ରେବତୀକୁ ଗୋବୀଥି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଶ୍ରବଣ ଓ ଧନିଷ୍ଠା, ଏବଂ ବାରୁଣ ଜରଦ୍ଗବ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ ତିସ୍ରୋ ମଧ୍ଯମୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ ହସ୍ତଶ୍ଚିତ୍ରା ତଥା ସ୍ଵାତୀ ହ୍ଯ୍ ଅଜଵୀଥିରିତି ସ୍ମୃତା
ଏହି ତିନିଟି ବୀଥି ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା ଓ ସ୍ୱାତିକୁ ଅଜବୀଥି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଵିଶାଖା ମୈତ୍ରଂ ଚ ମୃଗଵୀଥୀ ତଥୋଚ୍ଯତେ ମୂଲଂ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରାଷାଢେ ଵୀଥୀ ଵୈଶ୍ଵାନରୀ ଭଵେତ୍
ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବିଶାଖା ଓ ମୈତ୍ରକୁ ମୃଗବୀଥି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ମୂଳ ଓ ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର ଅଷାଢ଼କୁ ବୈଶ୍ୱାନରୀ ବୀଥି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ସ୍ମୃତାସ୍ତିସ୍ରସ୍ତୁ ଵୀଥ୍ଯସ୍ତା ମାର୍ଗେ ଵୈ ଦକ୍ଷିଣେ ପୁନଃ କାଷ୍ଠଯୋରନ୍ତରଂ ଚୈତଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ଯୋଜନୈଃ ପୁନଃ
ଏହି ତିନିଟି ବୀଥି ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବେ କାଷ୍ଠ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଯୋଜନାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ।
ଏତଚ୍ଛତସହସ୍ରାଣାମ୍ ଏକତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ଵୈ ସ୍ମୃତମ୍ ଶତାନି ତ୍ରୀଣି ଚାନ୍ଯାନି ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ଶତହଜାର ମଧ୍ୟରୁ ଏକତିସ୍ ଗଣାଯାଏ, ତିନି ଶତ ଅନ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ତେତିସ୍ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
କାଷ୍ଠଯୋରନ୍ତରଂ ହ୍ଯେତଦ୍ ଯୋଜନାନାଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ କାଷ୍ଠଯୋର୍ଲେଖଯୋଶ୍ଚୈଵ ଅଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ
କାଷ୍ଠ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଯୋଜନାରେ ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଅୟନରେ କାଷ୍ଠ ଲେଖା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରସଂଖ୍ଯାଯ ଯୋଜନୈସ୍ତୁ ନିବୋଧତ ଏକୈକମନ୍ତରଂ ତଦ୍ଵଦ୍ ଯୁକ୍ତାନ୍ଯେତାନି ସପ୍ତଭିଃ
ଏବେ ମୁଁ ଗଣନା ପାଇଁ ଯୋଜନାରେ ଦୂରତା କୁହିବି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ ସପ୍ତଟି ଯୋଜନାରେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
ସହସ୍ରେଣାତିରିକ୍ତା ଚ ତତୋ ଽନ୍ଯା ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ ଲେଖଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋଶ୍ଚୈଵ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଯୋଶ୍ଚରନ୍
ଏକ ହଜାର ଉପରେ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପଚିଶଟି ଅଛି; କାଷ୍ଠ ଲେଖା ମଧ୍ୟରେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଲେଖା ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ।
ଅଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସ ପର୍ଯେତି ମଣ୍ଡଲାନ୍ଯୁତ୍ତରାଯଣେ ବାହ୍ଯତୋ ଦକ୍ଷିଣେନୈଵ ସତତଂ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍
ଉତ୍ତରାୟଣରେ ସେ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ମଣ୍ଡଳ ଦେଖିବାକୁ ଯାଏ, ଦକ୍ଷିଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ସଦା ବାହ୍ୟ ଦିଗରେ ଚଳାଏ।
ଚରନ୍ନସାଵୁଦୀଚ୍ଯାଂ ଚ ହ୍ଯ୍ ଅଶୀତ୍ଯା ମଣ୍ଡଲାଞ୍ଛତମ୍ ଅଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସ ପର୍ଯେତି କ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ
ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚଳିବା ସମୟରେ ସେ ଏକ ଶତ ଏବଂ ଅଠିଆଁ ମଣ୍ଡଳ ଦେଖିବାକୁ ଯାଏ; ଅଭ୍ୟନ୍ତର ମଣ୍ଡଳ ଦେଖି ଏହି ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଏ।
ପ୍ରମାଣଂ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯାପି ଯୋଜନାନାଂ ନିବୋଧତ ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶ ଚାଷ୍ଟୌ ତଥା ସ୍ମୃତମ୍
ଏବେ ମଣ୍ଡଳର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ; ଦଶ ହଜାର ଓ ଅଠ ହଜାର ଯୋଜନା ଗଣାଯାଏ।
ଅଧିକାନ୍ଯଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଦ୍ ଯୋଜନାନି ତୁ ଵୈ ପୁନଃ ଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯୈଵ ତିର୍ଯକ୍ସ ତୁ ଵିଧୀଯତେ
ଏଠାରେ ଅଠାଁ ପଚିଶଟି ଯୋଜନା ଅଧିକ ଯୋଡ଼ାଯାଏ; ମଣ୍ଡଳର ବ୍ୟାସ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
ଅହସ୍ତୁ ଚରତେ ନାଭେଃ ସୂର୍ଯୋ ଵୈ ମଣ୍ଡଲଂ କ୍ରମାତ୍ କୁଲାଲଚକ୍ରପର୍ଯନ୍ତୋ ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରୋ ରଵିସ୍ତଥା
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାଭିରୁ ଦୀରେ ଦୀରେ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଏ; କୁମ୍ଭାର ଚକା ଭଳି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହିପରି ଘୁଞ୍ଚିବା।
ଦକ୍ଷିଣେ ଚକ୍ରଵତ୍ସୂର୍ଯସ୍ ତଥା ଶୀଘ୍ରଂ ନିଵର୍ତତେ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଂ ଭୂମିଂ ତୁ କାଲେନାଲ୍ପେନ ଗଚ୍ଛତି
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକା ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଘୁଞ୍ଚିବା, ତେଣୁ ସେ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଅଧିକ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ସୂର୍ଯୋ ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ ଶୀଘ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତୈର୍ଦକ୍ଷିଣାଯନେ ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଧମୃକ୍ଷାଣାଂ ମଧ୍ଯେ ଚରତି ମଣ୍ଡଲମ୍
ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ରେ ଶୀଘ୍ର ଚଳାଏ, ଏବଂ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ମଣ୍ଡଳ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ମୁହୂର୍ତୈସ୍ତାନି ଋକ୍ଷାଣି ନକ୍ତମଷ୍ଟାଦଶୈଶ୍ଚରନ୍ କୁଲାଲଚକ୍ରମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଯଥା ମନ୍ଦଂ ପ୍ରସର୍ପତି
କେତେକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାତିରେ ସେଉଁଠି ରାଶିଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏ, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ଏକ କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପରି, ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ ।
ଉଦଗ୍ଯାନେ ତଥା ସୂର୍ଯଃ ସର୍ପତେ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମଃ ତସ୍ମାଦ୍ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ଭୂମିଂ ସୋ ଽଲ୍ପାଂ ପ୍ରସର୍ପତି
ଉତ୍ତରାୟଣରେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲେ; ଏହିଠାରୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସେ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଭୂମିକୁ ଚୁଆଏ ।
ସୂର୍ଯୋ ଽଷ୍ଟାଦଶଭିରହ୍ନୋ ମୁହୂର୍ତୈରୁଦଗାଯନେ ତ୍ରଯୋଦଶାନାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଋକ୍ଷାଣାଂ ଚରତେ ରଵିଃ ମୁହୂର୍ତୈସ୍ତାନି ଋକ୍ଷାଣି ରାତ୍ରୌ ଦ୍ଵାଦଶଭିଶ୍ଚରନ୍
ଉତ୍ତରାୟଣ ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ଅଠାରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାଶିଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏ; ତେରଟି ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳନ କରେ, ଏବଂ ରାତିରେ ଦ୍ୱାଦଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ରାଶିଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ।
ତତୋ ମନ୍ଦତରଂ ତାଭ୍ଯାଂ ଚକ୍ରଂ ତୁ ଭ୍ରମତେ ପୁନଃ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଇଵ ମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଭ୍ରମତେ ଽସୌ ଧ୍ରୁଵସ୍ତଥା
ତାପରେ, ସେଇ ଦୁଇଟିଠାରୁ ଅଧିକ ଧୀରେ ଚକ୍ର ଘୂରେ; ମାଟିର ଗୋଲା ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଘୂରେ, ସେପରି ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଚଳିତ ହୁଏ ।
ମୁହୂର୍ତୈସ୍ତ୍ରିଂଶତା ତାଵଦ୍ ଅହୋରାତ୍ରଂ ଭୁଵୋ ଭ୍ରମନ୍ ଉଭଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ
ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ପୃଥିବୀରେ ଘୂରେ; ଦୁଇ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ଘୂରେ ।
ଉତ୍ତରକ୍ରମଣେ ଽର୍କସ୍ଯ ଦିଵା ମନ୍ଦଗତିଃ ସ୍ମୃତା ତସ୍ଯୈଵ ତୁ ପୁନର୍ନକ୍ତଂ ଶୀଘ୍ରା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ଗତିଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରକୁ ଯିବାବେଳେ ଦିନରେ ତାହାର ଗତି ଧୀର ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳନ ତେଜ ହୁଏ ।
ଦକ୍ଷିଣପ୍ରକ୍ରମେ ଵାପି ଦିଵା ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଧୀଯତେ ଗତିଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ନକ୍ତଂ ମନ୍ଦା ଚାପି ଵିଧୀଯତେ
ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦିନର ଗତି ତେଜ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ରାତିରେ ତାହା ଧୀର ଭାବରେ ହୁଏ ।
ଏଵଂ ଗତିଵିଶେଷେଣ ଵିଭଜନ୍ରାତ୍ର୍ଯହାନି ତୁ ଅଜଵୀଥ୍ଯାଂ ଦକ୍ଷିଣାଯାଂ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରମ୍
ଏଭଳି ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ରାତି ଓ ଦିନ ଅଜାପଥରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଲୋକାଲୋକର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ ।
ଲୋକସଂତାନତୋ ହ୍ଯେଷ ଵୈଶ୍ଵାନରପଥାଦ୍ବହିଃ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିର୍ଯାଵତ୍ପ୍ରଭା ସୌରୀ ପୁଷ୍କରାତ୍ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଲୋକମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ଠାରୁ, ଅଗ୍ନିପଥର ବାହାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରୁ ଯେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ।
ପାର୍ଶ୍ଵେଭ୍ଯୋ ବାହ୍ଯତସ୍ ତାଵଲ୍ ଲୋକାଲୋକଶ୍ଚ ପର୍ଵତଃ ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶୋର୍ଧ୍ଵଂ ଚୋଚ୍ଛ୍ରିତୋ ଗିରିଃ
ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ବାହାର ଦିଗରେ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଅଛି; ସେଇ ପର୍ବତ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଠିଛି ।
ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ପର୍ଵତଃ ପରିମଣ୍ଡଲଃ ନକ୍ଷତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ତାରାଗଣୈଃ ସହ
ପର୍ବତଟି ଆଲୋକମୟ ଓ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଦୁହେଁ ଅଟୁଟ ଗୋଳାକାର; ଏହା ସହ ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାଳା ଅଛନ୍ତି ।
ଅଭ୍ଯନ୍ତରେ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଵୈ ଗିରେଃ ଏତାଵାନେଵ ଲୋକସ୍ତୁ ନିରାଲୋକସ୍ତତଃ ପରମ୍
ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ଭିତରେ ଲୋକମାନେ ଆଲୋକିତ; ଏଠାକୁ ଲୋକର ସୀମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାଠାରୁ ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି ।
ଲୋକ ଆଲୋକନେ ଧାତୁର୍ ନିରାଲୋକସ୍ତ୍ଵଲୋକତା ଲୋକାଲୋକୌ ତୁ ସଂଧତ୍ତେ ଯସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯଃ ପରିଭ୍ରମନ୍
ଲୋକ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ଆଲୋକ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ତାହାଠାରୁ ପରେ ଅନ୍ଧକାର; ଲୋକାଲୋକ ଦୁହିଁ ଏକାଠି ଅଛି, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଉଁଠି ଚକ୍ରପାଥରେ ଘୂରେ ।
ତସ୍ମାତ୍ସଂଧ୍ଯେତି ତାମାହୁର୍ ଉଷାଵ୍ଯୁଷ୍ଟୈର୍ଯଥାନ୍ତରମ୍ ଉଷା ରାତ୍ରିଃ ସ୍ମୃତା ଵିପ୍ରୈର୍ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଶ୍ଚାପି ଅହଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ 'ସନ୍ଧ୍ୟା' ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଯେପରି ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳା ମଧ୍ୟରେ; ଉଷାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାତି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଦିନ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି ।