କାଷ୍ଠାଗତସ୍ଯ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଗତିସ୍ତତ୍ର ନିବୋଧତ ଦକ୍ଷିଣୋପକ୍ରମେ ସୂର୍ଯଃ କ୍ଷିପ୍ତେଷୁରିଵ ସର୍ପତି
ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣ ଯାତ୍ରାର ଗତିକୁ ଶୁଣ; ଦକ୍ଷିଣ ଆରମ୍ଭରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଛୁଟିଥିବା ତୀର କୁ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯାଏ।
ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚକ୍ରମାଦାଯ ସତତଂ ପରିଗଚ୍ଛତି ମଧ୍ଯଗଶ୍ଚାମରାଵତ୍ଯାଂ ଯଦା ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିର ଚକ୍ରକୁ ଧରି ସଦା ଘୂରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ; ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ଏହା ଅମରାବତୀରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଵୈଵସ୍ଵତେ ସଂଯମନେ ଉଦ୍ଯନ୍ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ସୁଷାଯାମର୍ଧରାତ୍ରସ୍ତୁ ଵିଭାଵର୍ଯାସ୍ତମ୍ ଏତି ଚ
ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ନିୟମ ପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ; ସୁଷାରେ ଅର୍ଧରାତ୍ର ଏବଂ ବିଭାବରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।
ଵୈଵସ୍ଵତେ ସଂଯମନେ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୁ ରଵିର୍ଯଦା ସୁଷାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାମ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ସ ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ନିୟମ ପୁରୀରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲେ, ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଭାଵର୍ଯାମର୍ଧରାତ୍ରଂ ମାହେନ୍ଦ୍ର୍ଯାମସ୍ତମେଵ ଚ ସୁଷାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୁ ରଵିର୍ଯଦା
ବିଭାବରୀରେ ଅର୍ଧରାତ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ରପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ; ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ପୁରୀରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଭାଵର୍ଯାଂ ସୋମପୁର୍ଯାମ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ଵିଭାଵସୁଃ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାମରାଵତ୍ଯାମ୍ ଉଦ୍ଗଚ୍ଛତି ଦିଵାକରଃ
ବିଭାବରୀ ଏବଂ ସୋମଙ୍କର ପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ; ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରକୁ ଯାଏ।
ଅର୍ଧରାତ୍ରଂ ସଂଯମନେ ଵାରୁଣ୍ଯାମସ୍ତମେତି ଚ ସ ଶୀଘ୍ରମେଵ ପର୍ଯେତି ଭାନୁରାଲାତଚକ୍ରଵତ୍
ନିୟମ ପୁରୀ କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ପୁରୀରେ ଅର୍ଧରାତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୀପର ଚକ୍ର ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଘୂରିଯାଏ।
ଭ୍ରମନ୍ଵୈ ଭ୍ରମମାଣାନି ଋକ୍ଷାଣି ଚରତେ ରଵିଃ ଏଵଂ ଚତୁର୍ଷୁ ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତେଷୁ ସର୍ପତି
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୂରିବା ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ; ଏଭଳି ଚାରିଟି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯାଏ।
ଉଦଯାସ୍ତମଯେ ଵାସାଵ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ପୁନଃ ପୁନଃ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ଚାପରାହ୍ଣେ ଚ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦେଵାଲଯୌ ତୁ ସଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଏବଂ ଅସ୍ତମୟରେ ପୁନିପୁନି ଉଠିଥାଏ; ପ୍ରଭାତ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦୁଇ ଦୁଇଟି ଦେବାଳୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ପତତ୍ଯେକଂ ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଭାଭିରେଵ ଚ ରଶ୍ମିଭିଃ ଉଦିତୋ ଵର୍ଧମାନାଭିର୍ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତପତେ ରଵିଃ
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଶ୍ମି ଏବଂ ଆଲୋକରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଉଦୟ ହେଇ ଏହା ବଢ଼ିଥାଏ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ର ତାପ ଦେଇଥାଏ।
ଅତଃ ପରଂ ହ୍ରସନ୍ତୀଭିର୍ ଗୋଭିରସ୍ତଂ ସ ଗଚ୍ଛତି ଉଦଯାସ୍ତମଯାଭ୍ଯାଂ ଚ ସ୍ମୃତେ ପୂର୍ଵାପରେ ତୁ ଵୈ
ଏହା ପରେ, ଗାଁମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଛୋଟ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସେ ଅସ୍ତମାନକୁ ଯାଉଛି; ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମାନକୁ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଯାଦୃକ୍ପୁରସ୍ତାତ୍ତପତି ଯାଦୃକ୍ପୃଷ୍ଠେ ତୁ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ଯତ୍ରୋଦଯସ୍ତୁ ଦୃଶ୍ଯେତ ତେଷାଂ ସ ଉଦଯଃ ସ୍ମୃତଃ
ଯେପରି ଆଗରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ପଛ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଯେଠି ଉଦୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସେଠି ଉଦୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପ୍ରଣାଶଂ ଗଚ୍ଛତେ ଯତ୍ର ତେଷାମସ୍ତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ସର୍ଵେଷାମୁତ୍ତରେ ମେରୁର୍ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ
ଯେଠି ଅସ୍ତମାନ ହୁଏ, ସେଠି ଅସ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମେରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଦିଗରେ ଅଛି, ଲୋକାଲୋକ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଛି।
ଵିଦୂରଭାଵାଦର୍କସ୍ଯ ଭୂମେରେଷା ଗତସ୍ଯ ଚ ଶ୍ରଯନ୍ତେ ରଶ୍ମଯୋ ଯସ୍ମାତ୍ ତେନ ରାତ୍ରୌ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଭୂମିର ଦୂରତା ଓ ଅନ୍ଧାର ଏବଂ ଯାହା ଚାଲିଯାଇଛି, ଏହି କାରଣରୁ କିରଣଗୁଡିକ ପହଞ୍ଚିପାରିନାହିଁ; ତେଣୁ ରାତିରେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଶତସହସ୍ରାଂଶୁଃ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ଏଵଂ ପୁଷ୍କରମଧ୍ଯେ ତୁ ଯଦା ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ
ଉପରେ, ଶତସହସ୍ର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଠି ଦେଖାଯାଏ; ଏପରି, ପୁଷ୍କରର ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ।
ତ୍ରିଂଶଦ୍ଭାଗଂ ଚ ମେଦିନ୍ଯା ମୁହୂର୍ତେନ ସ ଗଚ୍ଛତି ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରସ୍ଯ ଇମାଂ ସଂଖ୍ଯାଂ ନିବୋଧତ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ତିରିଶ ଭାଗ ଚାଲିଯାଏ; ଏବେ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନାର ସଂଖ୍ୟା ଜାଣିନି।
ପୂର୍ଣଂ ଶତସହସ୍ରାଣାମ୍ ଏକତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ସା ସ୍ମୃତା ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ତଥାନ୍ଯାନ୍ଯଧିକାନି ଚ
ଏହାକୁ ଏକ ଶତସହସ୍ର ଏବଂ ଏକତିରିଶ, ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ମୌହୂର୍ତିକୀ ଗତିର୍ହ୍ଯେଷା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତୁ ଵିଧୀଯତେ ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେଣ ଯଦା କାଷ୍ଠାଂ ତୁ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପ୍ରତି ଗତି, ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହି କ୍ରମରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ପରିଗଚ୍ଛତି ସୂର୍ଯୋ ଽସୌ ମାସଂ କାଷ୍ଠାମୁଦଗ୍ଦିନାତ୍ ମଧ୍ଯେନ ପୁଷ୍କରସ୍ଯାଥ ଭ୍ରମତେ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ ଚାଲିଯାଏ; ପୁଷ୍କରର ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଗତିରେ ଘୂରିବା।
ମାନସୋତ୍ତରମେରୋସ୍ତୁ ଅନ୍ତରଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ସର୍ଵତୋ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାଂ ତୁ କାଷ୍ଠାଯାଂ ତନ୍ନିବୋଧତ
ମାନସୋତ୍ତର ଓ ମେରୁ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରକୁ ତିନି ଗୁଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗର ଆକାର ଜାଣିନି।
ନଵ କୋଟ୍ଯଃ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତା ଯୋଜନୈଃ ପରିମଣ୍ଡଲମ୍ ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚ
ନଉ କୋଟି ଯୋଜନାରେ ପରିଧି ଗଣାଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ଶତସହସ୍ର, ଚାଳିଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ।
ଅହୋରାତ୍ରାତ୍ପତଂଗସ୍ଯ ଗତିରେଷା ଵିଧୀଯତେ ଦକ୍ଷିଣାଦିଙ୍ନିଵୃତ୍ତୋ ଽସୌ ଵିଷୁଵସ୍ଥୋ ଯଦା ରଵିଃ
ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଗତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଫେରି ଶମତାରେ ଥିଲେ।
କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯୋତ୍ତରତୋ ଽପି ଦିଶଂ ଚରନ୍ ମଣ୍ଡଲଂ ଵିଷୁଵଚ୍ଚାପି ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ
କ୍ଷୀର ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଚାଲି, ଶମତାରେ ଯୋଜନାରେ ପରିଧି ଜାଣିନି।
ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣା ଵିଷୁଵସ୍ଯାପି ମଣ୍ଡଲମ୍ ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ଵିଂଶତ୍ଯେକାଧିକାନି ତୁ
ତିନି କୋଟି ଶମତାର ପରିଧି ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ଏବଂ ଏକ ଶତସହସ୍ର ଏବଂ କୁଡିଏ ଏକ ଅଧିକ।
ଶ୍ରାଵଣେ ଚୋତ୍ତରାଂ କାଷ୍ଠାଂ ଚିତ୍ରଭାନୁର୍ଯଦା ଭଵେତ୍ ଗୋମେଦସ୍ଯ ପରଦ୍ଵୀପେ ଉତ୍ତରାଂ ଚ ଦିଶଂ ଚରନ୍
ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଚିତ୍ରଭାନୁ ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିଲେ, ଗୋମେଦ ଦ୍ୱୀପରେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଚାଲିବା।
ଉତ୍ତରାଯାଃ ପ୍ରମାଣଂ ତୁ କାଷ୍ଠାଯା ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ତୁ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରମଧ୍ଯାନି ତାନି ଵିନ୍ଦ୍ଯାଦ୍ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଏବେ ଉତ୍ତର ଭାଗର ଆକାର ଓ ପରିଧି ଜାଣିନି; ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଭାଗକୁ କ୍ରମ କ୍ରମରେ ଜାଣିବା।
ସ୍ଥାନଂ ଜରଦ୍ଗଵଂ ମଧ୍ଯେ ତଥୈରାଵତମୁତ୍ତମମ୍ ଵୈଶ୍ଵାନରଂ ଦକ୍ଷିଣତୋ ନିର୍ଦିଷ୍ଟମିହ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଜରଦ୍ଗବ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏବଂ ଏଇରାବତ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ; ବୈଶ୍ୱାନର ଦକ୍ଷିଣରେ ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ନାଗଵୀଥ୍ଯୁତ୍ତରା ଵୀଥୀ ହ୍ଯ୍ ଅଜଵୀଥିସ୍ ତୁ ଦକ୍ଷିଣା ଉଭେ ଆଷାଢମୂଲଂ ତୁ ଅଜଵୀଥ୍ଯାଦଯସ୍ ତ୍ରଯଃ
ନାଗବୀଥି ଉତ୍ତର ଦିଗର ପଥ, ଅଜବୀଥି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର; ଉଭୟ ଏବଂ ଆଷାଢ଼ମୂଳ, ଏହି ତିନି ଅଜବୀଥିର ଆରମ୍ଭ।
ଅଭିଜିତ୍ପୂର୍ଵତଃ ସ୍ଵାତିଂ ନାଗଵୀଥ୍ଯୁତ୍ତରାସ୍ ତ୍ରଯଃ ଅଶ୍ଵିନୀ କୃତ୍ତିକା ଯାମ୍ଯା ନାଗଵୀଥ୍ଯସ୍ ତ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଅଭିଜିତ୍ର ପୂର୍ବରେ ସ୍ୱାତି ଓ ଉତ୍ତର ନାଗବୀଥିର ତିନିଟି ତାରା ଅଛି; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଶ୍ୱିନୀ ଓ କୃତ୍ତିକା, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ନାଗବୀଥିର ତିନିଟି ତାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ରୋହିଣ୍ଯାର୍ଦ୍ରା ମୃଗଶିରୋ ନାଗଵୀଥିର୍ ଇତି ସ୍ମୃତା ପୁଷ୍ଯାଶ୍ଲେଷା ପୁନର୍ଵସ୍ଵୋର୍ ଵୀଥୀ ଚୈରାଵତୀ ସ୍ମୃତା
ରୋହିଣୀ, ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ମୃଗଶିରାକୁ ନାଗବୀଥି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ପୁଷ୍ୟ, ଅଶ୍ଲେଷା ଓ ପୁନର୍ବସୁକୁ ଏଇରାବତୀ ବୀଥି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।