ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣାମ୍ ଏକୋନାଶୀତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ସ ତୁ ଵିସ୍ତରଃ
ଏପରି, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ଏକୋନାଶୀ ହଜାର ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।
ଵିସ୍ତାରଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଚୈଵ ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତରମଣ୍ଡଲମ୍ ଗଣିତଂ ଯୋଜନାନାଂ ତୁ କୋଟ୍ଯସ୍ତ୍ଵେକାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ
ପୃଥିବୀର ଭିତର ଚକ୍ର ତିନି ଗୁଣା ବିସ୍ତାର ଅଛି; ଏହା ଏଗାର କୋଟି ଯୋଜନା ଭାବରେ ଗଣନା ହୁଏ।
ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣାଂ ସପ୍ତତ୍ରିଂଶାଧିକାସ୍ତୁ ତାଃ ଇତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତଂ ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତରମଣ୍ଡଲମ୍
ଏହିଭଳି, ଏହାର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଲକ୍ଷ ସତେଇଟି; ଏହା ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଭିତର ମଣ୍ଡଳର ହିସାବ।
ତାରକାସଂନିଵେଶସ୍ଯ ଦିଵି ଯାଵତ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍ ପର୍ଯାପ୍ତସଂନିଵେଶସ୍ଯ ଭୂମେସ୍ତାଵତ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍
ଆକାଶରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଯେତେ ଦୂର ପ୍ରସାରିତ, ପୃଥିବୀରେ ମଣ୍ଡଳ ସଂଘାଟିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେତେ ଦୂର ପ୍ରସାରିତ।
ପର୍ଯାସପରିମାଣଂ ଚ ଭୂମେସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଦିଵଃ ସ୍ମୃତମ୍ ମେରୋଃ ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ଦିଶାଯାଂ ତୁ ମାନସୋତ୍ତରମୂର୍ଧନି
ପୃଥିବୀର ଚକ୍ରର ମାପ ଆକାଶର ମାପ ସମାନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ମେରୁ ପାହାଡର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମାନସ ପର୍ବତର ଶିରେ।
ଵସ୍ତ୍ଵେକସାରା ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ ପୁଣ୍ଯା ହେମପରିଷ୍କୃତା ଦକ୍ଷିଣେନ ପୁନର୍ମେରୋର୍ ମାନସସ୍ଯ ତୁ ପୃଷ୍ଠତଃ
ମହେନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସମାନ, ଶୁଭ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ; ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏବଂ ମାନସ ପର୍ବତର ପଛରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଵୈଵସ୍ଵତୋ ନିଵସତି ଯମଃ ସଂଯମନେ ପୁରେ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ତୁ ପୁନର୍ମେରୋର୍ ମାନସସ୍ଯ ତୁ ମୂର୍ଧନି
ବୈବସ୍ବତ ଯମ ନିୟମ ପୁରୀରେ ବସନ୍ତି; ମେରୁର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମାନସ ପର୍ବତର ଶିରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ।
ସୁଷା ନାମ ପୁରୀ ରମ୍ଯା ଵରୁଣସ୍ଯାପି ଧୀମତଃ ଦିଶ୍ଯୁତ୍ତରସ୍ଯାଂ ମେରୋସ୍ତୁ ମାନସସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଧନି
ସୁଷା ନାମକ ରମ୍ୟ ପୁରୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବରୁଣଙ୍କର; ମେରୁର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମାନସ ପର୍ବତର ଶିରେ ଅଛି।
ତୁଲ୍ଯା ମହେନ୍ଦ୍ରପୁର୍ଯାପି ସୋମସ୍ଯାପି ଵିଭାଵରୀ ମାନସୋତ୍ତରପୃଷ୍ଠେ ତୁ ଲୋକପାଲାଶ୍ଚତୁର୍ଦିଶମ୍
ମହେନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସମାନ ସୋମଙ୍କର ବିଭାବରୀ ପୁରୀ; ମାନସ ପର୍ବତର ପଛରେ ଚାରି ଦିଗରେ ଲୋକପାଳ ଅଛନ୍ତି।
ସ୍ଥିତା ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାର୍ଥଂ ଲୋକସଂରକ୍ଷଣାଯ ଚ ଲୋକପାଲୋପରିଷ୍ଟାତ୍ତୁ ସର୍ଵତୋ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଚାରି ଦିଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ଯାତ୍ରାରେ ଲୋକପାଳଙ୍କ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
କାଷ୍ଠାଗତସ୍ଯ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଗତିସ୍ତତ୍ର ନିବୋଧତ ଦକ୍ଷିଣୋପକ୍ରମେ ସୂର୍ଯଃ କ୍ଷିପ୍ତେଷୁରିଵ ସର୍ପତି
ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣ ଯାତ୍ରାର ଗତିକୁ ଶୁଣ; ଦକ୍ଷିଣ ଆରମ୍ଭରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଛୁଟିଥିବା ତୀର କୁ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯାଏ।
ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚକ୍ରମାଦାଯ ସତତଂ ପରିଗଚ୍ଛତି ମଧ୍ଯଗଶ୍ଚାମରାଵତ୍ଯାଂ ଯଦା ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିର ଚକ୍ରକୁ ଧରି ସଦା ଘୂରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ; ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ଏହା ଅମରାବତୀରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଵୈଵସ୍ଵତେ ସଂଯମନେ ଉଦ୍ଯନ୍ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ସୁଷାଯାମର୍ଧରାତ୍ରସ୍ତୁ ଵିଭାଵର୍ଯାସ୍ତମ୍ ଏତି ଚ
ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ନିୟମ ପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ; ସୁଷାରେ ଅର୍ଧରାତ୍ର ଏବଂ ବିଭାବରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।
ଵୈଵସ୍ଵତେ ସଂଯମନେ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୁ ରଵିର୍ଯଦା ସୁଷାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାମ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ସ ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ନିୟମ ପୁରୀରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲେ, ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଭାଵର୍ଯାମର୍ଧରାତ୍ରଂ ମାହେନ୍ଦ୍ର୍ଯାମସ୍ତମେଵ ଚ ସୁଷାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୁ ରଵିର୍ଯଦା
ବିଭାବରୀରେ ଅର୍ଧରାତ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ରପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ; ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ପୁରୀରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଭାଵର୍ଯାଂ ସୋମପୁର୍ଯାମ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ଵିଭାଵସୁଃ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାମରାଵତ୍ଯାମ୍ ଉଦ୍ଗଚ୍ଛତି ଦିଵାକରଃ
ବିଭାବରୀ ଏବଂ ସୋମଙ୍କର ପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ; ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରକୁ ଯାଏ।
ଅର୍ଧରାତ୍ରଂ ସଂଯମନେ ଵାରୁଣ୍ଯାମସ୍ତମେତି ଚ ସ ଶୀଘ୍ରମେଵ ପର୍ଯେତି ଭାନୁରାଲାତଚକ୍ରଵତ୍
ନିୟମ ପୁରୀ କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ପୁରୀରେ ଅର୍ଧରାତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୀପର ଚକ୍ର ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଘୂରିଯାଏ।
ଭ୍ରମନ୍ଵୈ ଭ୍ରମମାଣାନି ଋକ୍ଷାଣି ଚରତେ ରଵିଃ ଏଵଂ ଚତୁର୍ଷୁ ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତେଷୁ ସର୍ପତି
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୂରିବା ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ; ଏଭଳି ଚାରିଟି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯାଏ।
ଉଦଯାସ୍ତମଯେ ଵାସାଵ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ପୁନଃ ପୁନଃ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ଚାପରାହ୍ଣେ ଚ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦେଵାଲଯୌ ତୁ ସଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଏବଂ ଅସ୍ତମୟରେ ପୁନିପୁନି ଉଠିଥାଏ; ପ୍ରଭାତ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦୁଇ ଦୁଇଟି ଦେବାଳୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ପତତ୍ଯେକଂ ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଭାଭିରେଵ ଚ ରଶ୍ମିଭିଃ ଉଦିତୋ ଵର୍ଧମାନାଭିର୍ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତପତେ ରଵିଃ
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଶ୍ମି ଏବଂ ଆଲୋକରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଉଦୟ ହେଇ ଏହା ବଢ଼ିଥାଏ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ର ତାପ ଦେଇଥାଏ।
ଅତଃ ପରଂ ହ୍ରସନ୍ତୀଭିର୍ ଗୋଭିରସ୍ତଂ ସ ଗଚ୍ଛତି ଉଦଯାସ୍ତମଯାଭ୍ଯାଂ ଚ ସ୍ମୃତେ ପୂର୍ଵାପରେ ତୁ ଵୈ
ଏହା ପରେ, ଗାଁମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଛୋଟ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସେ ଅସ୍ତମାନକୁ ଯାଉଛି; ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମାନକୁ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଯାଦୃକ୍ପୁରସ୍ତାତ୍ତପତି ଯାଦୃକ୍ପୃଷ୍ଠେ ତୁ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ଯତ୍ରୋଦଯସ୍ତୁ ଦୃଶ୍ଯେତ ତେଷାଂ ସ ଉଦଯଃ ସ୍ମୃତଃ
ଯେପରି ଆଗରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ପଛ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଯେଠି ଉଦୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସେଠି ଉଦୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପ୍ରଣାଶଂ ଗଚ୍ଛତେ ଯତ୍ର ତେଷାମସ୍ତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ସର୍ଵେଷାମୁତ୍ତରେ ମେରୁର୍ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ
ଯେଠି ଅସ୍ତମାନ ହୁଏ, ସେଠି ଅସ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମେରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଦିଗରେ ଅଛି, ଲୋକାଲୋକ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଛି।
ଵିଦୂରଭାଵାଦର୍କସ୍ଯ ଭୂମେରେଷା ଗତସ୍ଯ ଚ ଶ୍ରଯନ୍ତେ ରଶ୍ମଯୋ ଯସ୍ମାତ୍ ତେନ ରାତ୍ରୌ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଭୂମିର ଦୂରତା ଓ ଅନ୍ଧାର ଏବଂ ଯାହା ଚାଲିଯାଇଛି, ଏହି କାରଣରୁ କିରଣଗୁଡିକ ପହଞ୍ଚିପାରିନାହିଁ; ତେଣୁ ରାତିରେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଶତସହସ୍ରାଂଶୁଃ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ଏଵଂ ପୁଷ୍କରମଧ୍ଯେ ତୁ ଯଦା ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ
ଉପରେ, ଶତସହସ୍ର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଠି ଦେଖାଯାଏ; ଏପରି, ପୁଷ୍କରର ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ।
ତ୍ରିଂଶଦ୍ଭାଗଂ ଚ ମେଦିନ୍ଯା ମୁହୂର୍ତେନ ସ ଗଚ୍ଛତି ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରସ୍ଯ ଇମାଂ ସଂଖ୍ଯାଂ ନିବୋଧତ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ତିରିଶ ଭାଗ ଚାଲିଯାଏ; ଏବେ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନାର ସଂଖ୍ୟା ଜାଣିନି।
ପୂର୍ଣଂ ଶତସହସ୍ରାଣାମ୍ ଏକତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ସା ସ୍ମୃତା ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ତଥାନ୍ଯାନ୍ଯଧିକାନି ଚ
ଏହାକୁ ଏକ ଶତସହସ୍ର ଏବଂ ଏକତିରିଶ, ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ମୌହୂର୍ତିକୀ ଗତିର୍ହ୍ଯେଷା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତୁ ଵିଧୀଯତେ ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେଣ ଯଦା କାଷ୍ଠାଂ ତୁ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପ୍ରତି ଗତି, ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହି କ୍ରମରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ପରିଗଚ୍ଛତି ସୂର୍ଯୋ ଽସୌ ମାସଂ କାଷ୍ଠାମୁଦଗ୍ଦିନାତ୍ ମଧ୍ଯେନ ପୁଷ୍କରସ୍ଯାଥ ଭ୍ରମତେ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ ଚାଲିଯାଏ; ପୁଷ୍କରର ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଗତିରେ ଘୂରିବା।
ମାନସୋତ୍ତରମେରୋସ୍ତୁ ଅନ୍ତରଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ସର୍ଵତୋ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାଂ ତୁ କାଷ୍ଠାଯାଂ ତନ୍ନିବୋଧତ
ମାନସୋତ୍ତର ଓ ମେରୁ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରକୁ ତିନି ଗୁଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗର ଆକାର ଜାଣିନି।