ଅସ୍ଯ ଭାରତଵର୍ଷସ୍ଯ ଵିଷ୍କମ୍ଭାତ୍ତୁଲ୍ଯଵିସ୍ତୃତମ୍ ମଣ୍ଡଲଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯାଥ ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ
ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ବ୍ୟାସର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ର ଏକାକା ଉତ୍ତଳ; ଏବେ ତାହାର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ।
ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ତୁ ଵିସ୍ତାରାତ୍ତ୍ରିଗୁଣଶ୍ଚାପି ପରିଣାହୋ ଽତ୍ର ମଣ୍ଡଲେ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ରର ପ୍ରସ୍ତ ନବ ହଜାର ଯୋଜନା; ଏବଂ ତାହାର ପରିଧି ତିନି ଗୁଣା ପ୍ରସ୍ତ।
ଵିଷ୍କମ୍ଭାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ଭାସ୍କରାଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ଶଶୀ ଅତଃ ପୃଥିଵ୍ଯା ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରମାଣଂ ଯୋଜନୈଃ ପୁନଃ
ବ୍ୟାସ ଓ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼; ଏବେ ମୁଁ ପୃଥିବୀର ମାପ ଯୋଜନାରେ ପୁନି କହିବି।
ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯା ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ତୁ ଇତ୍ଯେତଦିହ ସଂଖ୍ଯାତଂ ପୁରାଣେ ପରିମାଣତଃ
ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ଚକ୍ରର ବିସ୍ତାର—ଏହି ମାପ ପୁରାଣରେ ଏଠାରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି।
ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରସଂଖ୍ଯାଯ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଚାଭିମାନିଭିଃ ଅଭିମାନିନୋ ହ୍ଯତୀତା ଯେ ତୁଲ୍ଯାସ୍ତେ ସାମ୍ପ୍ରତୈସ୍ତ୍ଵିହ
ମୁଁ ଏବେ ଏହି ଗଣନା କହିବି, ଅଭିମାନୀମାନେ ଯେପରି ଗଣନା କରନ୍ତି; ପୂର୍ବର ଅଭିମାନୀମାନେ ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଭିମାନୀମାନେ ସମାନ।
ଦେଵାଦେଵୈର୍ ଅତୀତାସ୍ତୁ ରୂପୈର୍ନାମଭିରେଵ ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ସାମ୍ପ୍ରତୈର୍ଦେଵୈର୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵସୁଧାତଲମ୍
ପୂର୍ବର ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ନାମ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ ଥିଲେ; ଏହିପରି ଏବେ ଦେବମାନେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠ ଏହି ଅନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଦିଵ୍ଯସ୍ଯ ସଂନିଵେଶୋ ଵୈ ସାମ୍ପ୍ରତୈରେଵ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ଶତାର୍ଧକୋଟିଵିସ୍ତାରା ପୃଥିଵୀ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ସ୍ମୃତା
ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ; ପୃଥିବୀର ମୋଟ ବିସ୍ତାର ଏକ ଶତ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ କୋଟି ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।
ତସ୍ଯାଶ୍ଚାର୍ଧପ୍ରମାଣଂ ଚ ମେରୋଶ୍ଚୈଵୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ ମେରୋର୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରତିଦିଶଂ କୋଟିରେକା ତୁ ସା ସ୍ମୃତା
ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପ ମେରୁ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି; ମେରୁର ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଏକ କୋଟି ଭାବରେ ଗଣନା ହୁଏ।
ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣାମ୍ ଏକୋନନଵତିଂ ପୁନଃ ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ପୃଥିଵ୍ଯର୍ଧସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ
ଏପରି, ପୁନି ଏକୋନନବତି ହଜାର ଓ ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଅର୍ଦ୍ଧ ବିସ୍ତାର।
ପୃଥିଵ୍ଯା ଵିସ୍ତରଂ କୃତ୍ଯଂ ଯୋଜନୈସ୍ତଂ ନିବୋଧତ ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵିସ୍ତାରାତ୍ ସଂଖ୍ଯାତାସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦିଶମ୍
ଏବେ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚାରି ଦିଗରେ ତିନି କୋଟି ଗଣନା ହୁଏ।
ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣାମ୍ ଏକୋନାଶୀତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ସ ତୁ ଵିସ୍ତରଃ
ଏପରି, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ଏକୋନାଶୀ ହଜାର ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।
ଵିସ୍ତାରଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଚୈଵ ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତରମଣ୍ଡଲମ୍ ଗଣିତଂ ଯୋଜନାନାଂ ତୁ କୋଟ୍ଯସ୍ତ୍ଵେକାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ
ପୃଥିବୀର ଭିତର ଚକ୍ର ତିନି ଗୁଣା ବିସ୍ତାର ଅଛି; ଏହା ଏଗାର କୋଟି ଯୋଜନା ଭାବରେ ଗଣନା ହୁଏ।
ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣାଂ ସପ୍ତତ୍ରିଂଶାଧିକାସ୍ତୁ ତାଃ ଇତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତଂ ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତରମଣ୍ଡଲମ୍
ଏହିଭଳି, ଏହାର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଲକ୍ଷ ସତେଇଟି; ଏହା ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଭିତର ମଣ୍ଡଳର ହିସାବ।
ତାରକାସଂନିଵେଶସ୍ଯ ଦିଵି ଯାଵତ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍ ପର୍ଯାପ୍ତସଂନିଵେଶସ୍ଯ ଭୂମେସ୍ତାଵତ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍
ଆକାଶରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଯେତେ ଦୂର ପ୍ରସାରିତ, ପୃଥିବୀରେ ମଣ୍ଡଳ ସଂଘାଟିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେତେ ଦୂର ପ୍ରସାରିତ।
ପର୍ଯାସପରିମାଣଂ ଚ ଭୂମେସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଦିଵଃ ସ୍ମୃତମ୍ ମେରୋଃ ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ଦିଶାଯାଂ ତୁ ମାନସୋତ୍ତରମୂର୍ଧନି
ପୃଥିବୀର ଚକ୍ରର ମାପ ଆକାଶର ମାପ ସମାନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ମେରୁ ପାହାଡର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମାନସ ପର୍ବତର ଶିରେ।
ଵସ୍ତ୍ଵେକସାରା ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ ପୁଣ୍ଯା ହେମପରିଷ୍କୃତା ଦକ୍ଷିଣେନ ପୁନର୍ମେରୋର୍ ମାନସସ୍ଯ ତୁ ପୃଷ୍ଠତଃ
ମହେନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସମାନ, ଶୁଭ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ; ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏବଂ ମାନସ ପର୍ବତର ପଛରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଵୈଵସ୍ଵତୋ ନିଵସତି ଯମଃ ସଂଯମନେ ପୁରେ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ତୁ ପୁନର୍ମେରୋର୍ ମାନସସ୍ଯ ତୁ ମୂର୍ଧନି
ବୈବସ୍ବତ ଯମ ନିୟମ ପୁରୀରେ ବସନ୍ତି; ମେରୁର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମାନସ ପର୍ବତର ଶିରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ।
ସୁଷା ନାମ ପୁରୀ ରମ୍ଯା ଵରୁଣସ୍ଯାପି ଧୀମତଃ ଦିଶ୍ଯୁତ୍ତରସ୍ଯାଂ ମେରୋସ୍ତୁ ମାନସସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଧନି
ସୁଷା ନାମକ ରମ୍ୟ ପୁରୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବରୁଣଙ୍କର; ମେରୁର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମାନସ ପର୍ବତର ଶିରେ ଅଛି।
ତୁଲ୍ଯା ମହେନ୍ଦ୍ରପୁର୍ଯାପି ସୋମସ୍ଯାପି ଵିଭାଵରୀ ମାନସୋତ୍ତରପୃଷ୍ଠେ ତୁ ଲୋକପାଲାଶ୍ଚତୁର୍ଦିଶମ୍
ମହେନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସମାନ ସୋମଙ୍କର ବିଭାବରୀ ପୁରୀ; ମାନସ ପର୍ବତର ପଛରେ ଚାରି ଦିଗରେ ଲୋକପାଳ ଅଛନ୍ତି।
ସ୍ଥିତା ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାର୍ଥଂ ଲୋକସଂରକ୍ଷଣାଯ ଚ ଲୋକପାଲୋପରିଷ୍ଟାତ୍ତୁ ସର୍ଵତୋ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଚାରି ଦିଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ଯାତ୍ରାରେ ଲୋକପାଳଙ୍କ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
କାଷ୍ଠାଗତସ୍ଯ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଗତିସ୍ତତ୍ର ନିବୋଧତ ଦକ୍ଷିଣୋପକ୍ରମେ ସୂର୍ଯଃ କ୍ଷିପ୍ତେଷୁରିଵ ସର୍ପତି
ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣ ଯାତ୍ରାର ଗତିକୁ ଶୁଣ; ଦକ୍ଷିଣ ଆରମ୍ଭରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଛୁଟିଥିବା ତୀର କୁ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯାଏ।
ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚକ୍ରମାଦାଯ ସତତଂ ପରିଗଚ୍ଛତି ମଧ୍ଯଗଶ୍ଚାମରାଵତ୍ଯାଂ ଯଦା ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିର ଚକ୍ରକୁ ଧରି ସଦା ଘୂରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ; ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ଏହା ଅମରାବତୀରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଵୈଵସ୍ଵତେ ସଂଯମନେ ଉଦ୍ଯନ୍ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ସୁଷାଯାମର୍ଧରାତ୍ରସ୍ତୁ ଵିଭାଵର୍ଯାସ୍ତମ୍ ଏତି ଚ
ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ନିୟମ ପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ; ସୁଷାରେ ଅର୍ଧରାତ୍ର ଏବଂ ବିଭାବରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।
ଵୈଵସ୍ଵତେ ସଂଯମନେ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୁ ରଵିର୍ଯଦା ସୁଷାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାମ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ସ ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ନିୟମ ପୁରୀରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲେ, ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଭାଵର୍ଯାମର୍ଧରାତ୍ରଂ ମାହେନ୍ଦ୍ର୍ଯାମସ୍ତମେଵ ଚ ସୁଷାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୁ ରଵିର୍ଯଦା
ବିଭାବରୀରେ ଅର୍ଧରାତ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ରପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ; ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ପୁରୀରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଭାଵର୍ଯାଂ ସୋମପୁର୍ଯାମ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ଵିଭାଵସୁଃ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାମରାଵତ୍ଯାମ୍ ଉଦ୍ଗଚ୍ଛତି ଦିଵାକରଃ
ବିଭାବରୀ ଏବଂ ସୋମଙ୍କର ପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ; ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରକୁ ଯାଏ।
ଅର୍ଧରାତ୍ରଂ ସଂଯମନେ ଵାରୁଣ୍ଯାମସ୍ତମେତି ଚ ସ ଶୀଘ୍ରମେଵ ପର୍ଯେତି ଭାନୁରାଲାତଚକ୍ରଵତ୍
ନିୟମ ପୁରୀ କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ପୁରୀରେ ଅର୍ଧରାତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୀପର ଚକ୍ର ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଘୂରିଯାଏ।
ଭ୍ରମନ୍ଵୈ ଭ୍ରମମାଣାନି ଋକ୍ଷାଣି ଚରତେ ରଵିଃ ଏଵଂ ଚତୁର୍ଷୁ ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତେଷୁ ସର୍ପତି
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୂରିବା ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ; ଏଭଳି ଚାରିଟି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯାଏ।
ଉଦଯାସ୍ତମଯେ ଵାସାଵ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ପୁନଃ ପୁନଃ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ଚାପରାହ୍ଣେ ଚ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦେଵାଲଯୌ ତୁ ସଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଏବଂ ଅସ୍ତମୟରେ ପୁନିପୁନି ଉଠିଥାଏ; ପ୍ରଭାତ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦୁଇ ଦୁଇଟି ଦେବାଳୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ପତତ୍ଯେକଂ ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଭାଭିରେଵ ଚ ରଶ୍ମିଭିଃ ଉଦିତୋ ଵର୍ଧମାନାଭିର୍ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତପତେ ରଵିଃ
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଶ୍ମି ଏବଂ ଆଲୋକରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଉଦୟ ହେଇ ଏହା ବଢ଼ିଥାଏ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ର ତାପ ଦେଇଥାଏ।