ଅଗ୍ନେର୍ଦଶଗୁଣୋ ଵାଯୁର୍ ଧାରଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିରାସ୍ଥିତଃ ତିର୍ଯକ୍ଚ ମଣ୍ଡଲୋ ଵାଯୁର୍ ଭୂତାନ୍ଯାଵେଷ୍ଟ୍ଯ ଧାରଯନ୍
ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼ ବାୟୁ ଆଲୋକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରେ; ବାୟୁ ଗୋଲାକାର ଓ ତିର୍ୟକ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଘେରି ଧାରଣ କରେ।
ଦଶାଧିକଂ ତଥାକାଶଂ ଵାଯୋର୍ଭୂତାନ୍ଯଧାରଯତ୍ ଭୂତାଦିର୍ଧାରଯନ୍ଵ୍ଯୋମ ତସ୍ମାଦ୍ଦଶଗୁଣସ୍ତୁ ଵୈ
ବାୟୁଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼ ଆକାଶ ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରେ; ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରେ, ଏହିପରି ଦଶଗୁଣା ବଡ଼।
ଭୂତାଦିତୋ ଦଶଗୁଣଂ ମହଦ୍ଭୂତାନ୍ଯଧାରଯତ୍ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ହ୍ଯନନ୍ତେନ ଅଵ୍ଯକ୍ତେନ ତୁ ଧାର୍ଯତେ
ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼ ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରେ; ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଅନନ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ ହୁଏ।
ଆଧାରାଧେଯଭାଵେନ ଵିକାରାସ୍ତେ ଵିକାରିଣାମ୍ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦଯୋ ଵିକାରାସ୍ତେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାଃ ପରସ୍ପରମ୍
ଆଧାର ଓ ଆଧେୟ ଭାବରେ ଏହି ବିକାରଗୁଡ଼ିକ ବିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ବିକାର, ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ସୀମିତ।
ପରସ୍ପରାଧିକାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍ ଏଵଂ ପରସ୍ପରୋତ୍ପନ୍ନା ଧାର୍ଯନ୍ତେ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ଅଧିକ ଓ ପରସ୍ପରେ ମିଶି ରହିଛନ୍ତି; ଏଭଳି, ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପରସ୍ପରେ ଧାରଣ ହୁଏ।
ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସ୍ତେ ଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ତସ୍ମାତ୍ତେ ସ୍ଥିରତାଂ ଗତାଃ ଆସଂସ୍ତେ ହ୍ଯଵିଶେଷାଶ୍ଚ ଵିଶେଷା ଅନ୍ଯଵେଶନାତ୍
ଯେହେତୁ ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ତା ପାଇଛନ୍ତି; ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅବିଶେଷ ଭାବରେ ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶେଷଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦଯସ୍ତୁ ଵାଯ୍ଵନ୍ତାଃ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାସ୍ତୁ ତତ୍ର ତେ ଭୂତେଭ୍ଯଃ ପରତସ୍ ତେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଲୋକଃ ସର୍ଵତଃ ସ୍ମୃତଃ
ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ଅଛି; ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତଠାରେ ଅନ୍ଧାର ଅଛି।
ତଥା ହ୍ଯାଲୋକ ଆକାଶେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନି ସର୍ଵଶଃ ପାତ୍ରେ ମହତି ପାତ୍ରାଣି ଯଥା ହ୍ଯନ୍ତର୍ଗତାନି ଚ
ଏଭଳି, ଆଲୋକ ଆକାଶରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୀମିତ; ବଡ଼ ପାତ୍ରରେ ଛୋଟ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ରହିଥିବା ପରି।
ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯୋନ୍ଯହୀନାନି ପରସ୍ପରସମାଶ୍ରଯାତ୍ ତଥା ହ୍ଯାଲୋକ ଆକାଶେ ଭେଦାସ୍ତ୍ଵନ୍ତର୍ଗତାଗତାଃ
ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଅଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ତଥାପି ପରସ୍ପର ଉପରେ ଭରସା କରନ୍ତି; ଏଭଳି, ଆଲୋକ ଆକାଶରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗ ଅଛି, କେତେକ ଭିତରେ, କେତେକ ବାହାରେ।
କୃତାନ୍ଯେତାନି ତତ୍ତ୍ଵାନି ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଧିକାନି ଚ ଯାଵଦେତାନି ତତ୍ତ୍ଵାନି ତାଵଦୁତ୍ପତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ହୋଇଛି, ପରସ୍ପର ଅଧିକ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିଥାଏ।
ଜନ୍ତୂନାମିହ ସଂସ୍କାରୋ ଭୂତେଷ୍ଵନ୍ତର୍ଗତେଷୁ ଵୈ ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାଯେହ ଭୂତାନି କାର୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏଠାରେ, ଜୀବଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ହୁଏ; ଯଦି ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ନାକାରାଯାଏ, ତେବେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି।
ତସ୍ମାତ୍ପରିମିତା ଭେଦାଃ ସ୍ମୃତାଃ କାର୍ଯାତ୍ମକାସ୍ତୁ ଵୈ ତେ କାରଣାତ୍ମକାଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଯୁର୍ଭେଦା ମହଦାଦଯଃ
ଏହିପରି, ସୀମିତ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଗଗୁଡ଼ିକ କାରଣର ରୂପରେ ଅଛି।
ଇତ୍ଯେଵଂ ସଂନିଵେଶୋ ଽଯଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାକ୍ରାନ୍ତସ୍ତୁ ଭାଗଶଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ଵୈ ମଯା
ଏଭଳି, ପୃଥିବୀର ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ଭାଗ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ମୁଁ ଯଥାସତ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାନେନ ଚୈଵ ହି ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପରିମାଣୈକଦେଶିନଃ
ସେମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ଓ ଗୋଲାକାର ରୂପ, ଏବଂ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଧାନର ବିଶ୍ୱରୂପ ଏବଂ ତାହାର ବିଶେଷ ଅଂଶର ପରିମାଣ।
ଏତାଵତ୍ସଂନିଵେଶସ୍ତୁ ମଯା ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରକାଶିତଃ ଏତାଵଦେଵ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ସଂନିଵେଶସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵ
ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଏତିକି ହିଁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ, ରାଜା।
ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଗତିମ୍ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵେତୌ ଭ୍ରାଜନ୍ତୌ ଯାଵଦେଵ ତୁ
ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଗତି ବିଷୟରେ କହିବି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଯାଏଁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି।
ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵୀପାନାଂ ଭାତି ଵିସ୍ତରଃ ଵିସ୍ତରାର୍ଧଂ ପୃଥିଵ୍ଯାସ୍ତୁ ଭଵେଦନ୍ଯତ୍ର ବାହ୍ଯତଃ
ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପଗୁଡିକର ବିସ୍ତାର ଚମକୁଛି; ଏହାର ବାହାରେ ପୃଥିବୀର ଅର୍ଦ୍ଧ ବିସ୍ତାର ଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି।
ପର୍ଯାସପରିମାଣଂ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯୌ ପ୍ରକାଶତଃ ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଯାତ୍ତୁ ବୁଧୈସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଦିଵଃ ସ୍ମୃତମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ପରିଭ୍ରମଣର ମାପ ଦେଖାନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଦିବସ୍ପରିଧି ଓ ବିସ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ହିଁ।
ତ୍ରୀଂଲ୍ଲୋକାନ୍ପ୍ରତି ସାମାନ୍ଯାତ୍ ସୂର୍ଯୋ ଯାତ୍ଯଵିଲମ୍ବତଃ ଅଚିରାତ୍ତୁ ପ୍ରକାଶେନ ଅଵନାତ୍ତୁ ରଵିଃ ସ୍ମୃତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଆଲୋକରେ ତିନି ଲୋକକୁ ବିନା ବିଳମ୍ବରେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ; ତାହାର ଆଲୋକ ଓ ଅବତରଣ ଦ୍ୱାରା ରବି ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଭୂଯୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରମାଣଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ ମହିତତ୍ଵାନ୍ମହଚ୍ଛବ୍ଦୋ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ନିଗଦ୍ଯତେ
ମୁଁ ପୁନିପୁନି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମାପ ବିଷୟରେ କହିବି; ତାଙ୍କର ମହାନତା ଦ୍ୱାରା 'ମହା' ଶବ୍ଦ ଏଠାରେ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଛି।
ଅସ୍ଯ ଭାରତଵର୍ଷସ୍ଯ ଵିଷ୍କମ୍ଭାତ୍ତୁଲ୍ଯଵିସ୍ତୃତମ୍ ମଣ୍ଡଲଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯାଥ ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ
ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ବ୍ୟାସର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ର ଏକାକା ଉତ୍ତଳ; ଏବେ ତାହାର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ।
ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ତୁ ଵିସ୍ତାରାତ୍ତ୍ରିଗୁଣଶ୍ଚାପି ପରିଣାହୋ ଽତ୍ର ମଣ୍ଡଲେ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ରର ପ୍ରସ୍ତ ନବ ହଜାର ଯୋଜନା; ଏବଂ ତାହାର ପରିଧି ତିନି ଗୁଣା ପ୍ରସ୍ତ।
ଵିଷ୍କମ୍ଭାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ଭାସ୍କରାଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ଶଶୀ ଅତଃ ପୃଥିଵ୍ଯା ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରମାଣଂ ଯୋଜନୈଃ ପୁନଃ
ବ୍ୟାସ ଓ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼; ଏବେ ମୁଁ ପୃଥିବୀର ମାପ ଯୋଜନାରେ ପୁନି କହିବି।
ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯା ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ତୁ ଇତ୍ଯେତଦିହ ସଂଖ୍ଯାତଂ ପୁରାଣେ ପରିମାଣତଃ
ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ଚକ୍ରର ବିସ୍ତାର—ଏହି ମାପ ପୁରାଣରେ ଏଠାରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି।
ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରସଂଖ୍ଯାଯ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଚାଭିମାନିଭିଃ ଅଭିମାନିନୋ ହ୍ଯତୀତା ଯେ ତୁଲ୍ଯାସ୍ତେ ସାମ୍ପ୍ରତୈସ୍ତ୍ଵିହ
ମୁଁ ଏବେ ଏହି ଗଣନା କହିବି, ଅଭିମାନୀମାନେ ଯେପରି ଗଣନା କରନ୍ତି; ପୂର୍ବର ଅଭିମାନୀମାନେ ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଭିମାନୀମାନେ ସମାନ।
ଦେଵାଦେଵୈର୍ ଅତୀତାସ୍ତୁ ରୂପୈର୍ନାମଭିରେଵ ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ସାମ୍ପ୍ରତୈର୍ଦେଵୈର୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵସୁଧାତଲମ୍
ପୂର୍ବର ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ନାମ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ ଥିଲେ; ଏହିପରି ଏବେ ଦେବମାନେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠ ଏହି ଅନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଦିଵ୍ଯସ୍ଯ ସଂନିଵେଶୋ ଵୈ ସାମ୍ପ୍ରତୈରେଵ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ଶତାର୍ଧକୋଟିଵିସ୍ତାରା ପୃଥିଵୀ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ସ୍ମୃତା
ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ; ପୃଥିବୀର ମୋଟ ବିସ୍ତାର ଏକ ଶତ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ କୋଟି ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।
ତସ୍ଯାଶ୍ଚାର୍ଧପ୍ରମାଣଂ ଚ ମେରୋଶ୍ଚୈଵୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ ମେରୋର୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରତିଦିଶଂ କୋଟିରେକା ତୁ ସା ସ୍ମୃତା
ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପ ମେରୁ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି; ମେରୁର ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଏକ କୋଟି ଭାବରେ ଗଣନା ହୁଏ।
ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣାମ୍ ଏକୋନନଵତିଂ ପୁନଃ ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ପୃଥିଵ୍ଯର୍ଧସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ
ଏପରି, ପୁନି ଏକୋନନବତି ହଜାର ଓ ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଅର୍ଦ୍ଧ ବିସ୍ତାର।
ପୃଥିଵ୍ଯା ଵିସ୍ତରଂ କୃତ୍ଯଂ ଯୋଜନୈସ୍ତଂ ନିବୋଧତ ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵିସ୍ତାରାତ୍ ସଂଖ୍ଯାତାସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦିଶମ୍
ଏବେ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚାରି ଦିଗରେ ତିନି କୋଟି ଗଣନା ହୁଏ।