ତସ୍ମିନ୍ସ ଵସତି ବ୍ରହ୍ମା ସାଧ୍ଯୈଃ ସାର୍ଧଂ ପ୍ରଜାପତିଃ ତତ୍ର ଦେଵା ଉପାସନ୍ତେ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶନ୍ମହର୍ଷିଭିଃ
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାପତି ସାଧ୍ୟମାନେ ସହ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ତେଁକୁ ତିରିଶି ତିନି ମହାଋଷି ସହିତ ପୂଜନ୍ତି।
ସ ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯତେ ଦେଵୋ ଦେଵୈର୍ମହର୍ଷିସତ୍ତମୈଃ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପାତ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ସେଠାରେ ଦେବ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ରତ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଦ୍ଵୀପେଷୁ ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରଜାନାଂ କ୍ରମଶସ୍ତୁ ଵୈ ଆର୍ଜଵାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ସତ୍ଯେନ ଚ ଦମେନ ଚ
ସମସ୍ତ ଦ୍ବୀପରେ ଲୋକମାନେ ନିତି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଦମ ଦ୍ୱାରା ଅନୁକ୍ରମରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଆରୋଗ୍ଯାଯୁଃପ୍ରମାଣାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ତତଃ ଦ୍ଵୀପେଷୁ ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଯଥୋକ୍ତଂ ଵର୍ଷକେଷୁ ଚ
ସମସ୍ତ ଦ୍ବୀପରେ, ଯଥା ଭୂମିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦୁଇଗୁଣ ଓ ପୁନି ଦୁଇଗୁଣ ଅଟେ।
ଗୋପାଯନ୍ତେ ପ୍ରଜାସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵୈଃ ସହଜପଣ୍ଡିତୈଃ ଭୋଜନଂ ଚାପ୍ରଯତ୍ନେନ ସଦା ସ୍ଵଯମୁପସ୍ଥିତମ୍
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱଭାବିକ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ସଦା ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ଓ କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା ମିଳିଯାଏ।
ଷଡ୍ରସଂ ତନ୍ମହାଵୀର୍ଯଂ ତତ୍ର ତେ ଭୁଞ୍ଜତେ ଜନାଃ ପରେଣ ପୁଷ୍କରସ୍ଯାଥ ଆଵୃତ୍ଯାଵସ୍ଥିତୋ ମହାନ୍
ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଛଅ ରସ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି। ପୁଷ୍କରର ପରେ, ଏହି ମହାନ ଏକଟି ପୂଷ୍କରକୁ ଘେରି ରହିଛି।
ସ୍ଵାଦୂଦକସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ସ ସମନ୍ତାଦ୍ ଅଵେଷ୍ଟଯତ୍ ସ୍ଵାଦୂଦକସ୍ଯ ପରିତଃ ଶୈଲସ୍ତୁ ପରିମଣ୍ଡଲଃ
ସେ ମିଠା ପାଣିର ସମୁଦ୍ରଟି ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହିଛି, ଏବଂ ମିଠା ପାଣିର ଚାରିପାଖରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଲାକାର ପାହାଡ଼ ରହିଛି।
ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ଲୋକାଲୋକଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ଆଲୋକସ୍ତତ୍ର ଚାର୍ଵାକ୍ଚ ନିରାଲୋକସ୍ତତଃ ପରମ୍
ଏହାକୁ ଲୋକାଲୋକ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର ଦୁଇଟି ଅଛି; ଏଠାରେ ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର ଅଛି, ଏବଂ ଏହା ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ଧାର ଅଛି।
ଲୋକଵିସ୍ତାରମାତ୍ରଂ ତୁ ପୃଥିଵ୍ଯର୍ଧଂ ତୁ ବାହ୍ଯତଃ ପ୍ରତିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ସମନ୍ତାତ୍ତୁ ଉଦକେନାଵୃତଂ ମହତ୍
ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର କେବଳ ଲୋକର ଅର୍ଧାଂଶ, ଏହା ବାହାରୁ ସୀମିତ ଅଛି, ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ ବଡ଼ ପାଣିର ଅବରଣ ରହିଛି।
ଭୂମେର୍ଦଶଗୁଣାଶ୍ଚାପଃ ସମନ୍ତାତ୍ପାଲଯନ୍ତି ଗାମ୍ ଅଦ୍ଭ୍ଯୋ ଦଶଗୁଣଶ୍ଚାଗ୍ନିଃ ସର୍ଵତୋ ଧାରଯତ୍ଯ୍ ଅପଃ
ପୃଥିବୀଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼ ପାଣି ଚାରିପାଖରେ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ପାଣିଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତଠାରେ ପାଣିକୁ ଧାରଣ କରେ।
ଅଗ୍ନେର୍ଦଶଗୁଣୋ ଵାଯୁର୍ ଧାରଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିରାସ୍ଥିତଃ ତିର୍ଯକ୍ଚ ମଣ୍ଡଲୋ ଵାଯୁର୍ ଭୂତାନ୍ଯାଵେଷ୍ଟ୍ଯ ଧାରଯନ୍
ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼ ବାୟୁ ଆଲୋକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରେ; ବାୟୁ ଗୋଲାକାର ଓ ତିର୍ୟକ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଘେରି ଧାରଣ କରେ।
ଦଶାଧିକଂ ତଥାକାଶଂ ଵାଯୋର୍ଭୂତାନ୍ଯଧାରଯତ୍ ଭୂତାଦିର୍ଧାରଯନ୍ଵ୍ଯୋମ ତସ୍ମାଦ୍ଦଶଗୁଣସ୍ତୁ ଵୈ
ବାୟୁଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼ ଆକାଶ ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରେ; ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରେ, ଏହିପରି ଦଶଗୁଣା ବଡ଼।
ଭୂତାଦିତୋ ଦଶଗୁଣଂ ମହଦ୍ଭୂତାନ୍ଯଧାରଯତ୍ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ହ୍ଯନନ୍ତେନ ଅଵ୍ଯକ୍ତେନ ତୁ ଧାର୍ଯତେ
ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼ ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରେ; ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଅନନ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ ହୁଏ।
ଆଧାରାଧେଯଭାଵେନ ଵିକାରାସ୍ତେ ଵିକାରିଣାମ୍ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦଯୋ ଵିକାରାସ୍ତେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାଃ ପରସ୍ପରମ୍
ଆଧାର ଓ ଆଧେୟ ଭାବରେ ଏହି ବିକାରଗୁଡ଼ିକ ବିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ବିକାର, ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ସୀମିତ।
ପରସ୍ପରାଧିକାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍ ଏଵଂ ପରସ୍ପରୋତ୍ପନ୍ନା ଧାର୍ଯନ୍ତେ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ଅଧିକ ଓ ପରସ୍ପରେ ମିଶି ରହିଛନ୍ତି; ଏଭଳି, ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପରସ୍ପରେ ଧାରଣ ହୁଏ।
ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସ୍ତେ ଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ତସ୍ମାତ୍ତେ ସ୍ଥିରତାଂ ଗତାଃ ଆସଂସ୍ତେ ହ୍ଯଵିଶେଷାଶ୍ଚ ଵିଶେଷା ଅନ୍ଯଵେଶନାତ୍
ଯେହେତୁ ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ତା ପାଇଛନ୍ତି; ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅବିଶେଷ ଭାବରେ ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶେଷଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦଯସ୍ତୁ ଵାଯ୍ଵନ୍ତାଃ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାସ୍ତୁ ତତ୍ର ତେ ଭୂତେଭ୍ଯଃ ପରତସ୍ ତେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଲୋକଃ ସର୍ଵତଃ ସ୍ମୃତଃ
ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ଅଛି; ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତଠାରେ ଅନ୍ଧାର ଅଛି।
ତଥା ହ୍ଯାଲୋକ ଆକାଶେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନି ସର୍ଵଶଃ ପାତ୍ରେ ମହତି ପାତ୍ରାଣି ଯଥା ହ୍ଯନ୍ତର୍ଗତାନି ଚ
ଏଭଳି, ଆଲୋକ ଆକାଶରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୀମିତ; ବଡ଼ ପାତ୍ରରେ ଛୋଟ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ରହିଥିବା ପରି।
ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯୋନ୍ଯହୀନାନି ପରସ୍ପରସମାଶ୍ରଯାତ୍ ତଥା ହ୍ଯାଲୋକ ଆକାଶେ ଭେଦାସ୍ତ୍ଵନ୍ତର୍ଗତାଗତାଃ
ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଅଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ତଥାପି ପରସ୍ପର ଉପରେ ଭରସା କରନ୍ତି; ଏଭଳି, ଆଲୋକ ଆକାଶରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗ ଅଛି, କେତେକ ଭିତରେ, କେତେକ ବାହାରେ।
କୃତାନ୍ଯେତାନି ତତ୍ତ୍ଵାନି ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଧିକାନି ଚ ଯାଵଦେତାନି ତତ୍ତ୍ଵାନି ତାଵଦୁତ୍ପତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ହୋଇଛି, ପରସ୍ପର ଅଧିକ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିଥାଏ।
ଜନ୍ତୂନାମିହ ସଂସ୍କାରୋ ଭୂତେଷ୍ଵନ୍ତର୍ଗତେଷୁ ଵୈ ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାଯେହ ଭୂତାନି କାର୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏଠାରେ, ଜୀବଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ହୁଏ; ଯଦି ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ନାକାରାଯାଏ, ତେବେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି।
ତସ୍ମାତ୍ପରିମିତା ଭେଦାଃ ସ୍ମୃତାଃ କାର୍ଯାତ୍ମକାସ୍ତୁ ଵୈ ତେ କାରଣାତ୍ମକାଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଯୁର୍ଭେଦା ମହଦାଦଯଃ
ଏହିପରି, ସୀମିତ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଗଗୁଡ଼ିକ କାରଣର ରୂପରେ ଅଛି।
ଇତ୍ଯେଵଂ ସଂନିଵେଶୋ ଽଯଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାକ୍ରାନ୍ତସ୍ତୁ ଭାଗଶଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ଵୈ ମଯା
ଏଭଳି, ପୃଥିବୀର ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ଭାଗ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ମୁଁ ଯଥାସତ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାନେନ ଚୈଵ ହି ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପରିମାଣୈକଦେଶିନଃ
ସେମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ଓ ଗୋଲାକାର ରୂପ, ଏବଂ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଧାନର ବିଶ୍ୱରୂପ ଏବଂ ତାହାର ବିଶେଷ ଅଂଶର ପରିମାଣ।
ଏତାଵତ୍ସଂନିଵେଶସ୍ତୁ ମଯା ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରକାଶିତଃ ଏତାଵଦେଵ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ସଂନିଵେଶସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵ
ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଏତିକି ହିଁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ, ରାଜା।
ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଗତିମ୍ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵେତୌ ଭ୍ରାଜନ୍ତୌ ଯାଵଦେଵ ତୁ
ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଗତି ବିଷୟରେ କହିବି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଯାଏଁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି।
ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵୀପାନାଂ ଭାତି ଵିସ୍ତରଃ ଵିସ୍ତରାର୍ଧଂ ପୃଥିଵ୍ଯାସ୍ତୁ ଭଵେଦନ୍ଯତ୍ର ବାହ୍ଯତଃ
ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପଗୁଡିକର ବିସ୍ତାର ଚମକୁଛି; ଏହାର ବାହାରେ ପୃଥିବୀର ଅର୍ଦ୍ଧ ବିସ୍ତାର ଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି।
ପର୍ଯାସପରିମାଣଂ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯୌ ପ୍ରକାଶତଃ ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଯାତ୍ତୁ ବୁଧୈସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଦିଵଃ ସ୍ମୃତମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ପରିଭ୍ରମଣର ମାପ ଦେଖାନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଦିବସ୍ପରିଧି ଓ ବିସ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ହିଁ।
ତ୍ରୀଂଲ୍ଲୋକାନ୍ପ୍ରତି ସାମାନ୍ଯାତ୍ ସୂର୍ଯୋ ଯାତ୍ଯଵିଲମ୍ବତଃ ଅଚିରାତ୍ତୁ ପ୍ରକାଶେନ ଅଵନାତ୍ତୁ ରଵିଃ ସ୍ମୃତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଆଲୋକରେ ତିନି ଲୋକକୁ ବିନା ବିଳମ୍ବରେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ; ତାହାର ଆଲୋକ ଓ ଅବତରଣ ଦ୍ୱାରା ରବି ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଭୂଯୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରମାଣଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ ମହିତତ୍ଵାନ୍ମହଚ୍ଛବ୍ଦୋ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ନିଗଦ୍ଯତେ
ମୁଁ ପୁନିପୁନି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମାପ ବିଷୟରେ କହିବି; ତାଙ୍କର ମହାନତା ଦ୍ୱାରା 'ମହା' ଶବ୍ଦ ଏଠାରେ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଛି।