ଵର୍ଷାଣି ତସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମତସ୍ତୁ ନିବୋଧତ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଯ କୁଶଲୋ ଦେଶୋ ଵାମନସ୍ଯ ମନୋନୁଗଃ
ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ନାମ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ: କ୍ରଉଞ୍ଚର ଅଞ୍ଚଳ କୁଶଳ, ବାମନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ ମନୋନୁଗ।
ମନୋନୁଗାତ୍ପରେ ଚୋଷ୍ଣାସ୍ ତୃତୀଯୋ ଽପି ସ ଉଚ୍ଯତେ ଉଷ୍ଣାତ୍ପରେ ପାଵନକଃ ପାଵନାଦନ୍ଧକାରକଃ
ମନୋନୁଗ ପରେ ଉଷ୍ଣ ନାମରେ ତୃତୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ଉଷ୍ଣ ପରେ ପାବନକ, ପାବନକ ପରେ ଅନ୍ଧକାରକ।
ଅନ୍ଧକାରକଦେଶାତ୍ତୁ ମୁନିଦେଶସ୍ତଥା ପରଃ ମୁନିଦେଶାତ୍ପରେ ଚାପି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନଃ
ଅନ୍ଧକାରକ ଅଞ୍ଚଳ ପରେ ମୁନିଦେଶ ଅଛି; ମୁନିଦେଶ ପରେ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ବନ ନାମରେ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।
ସିଦ୍ଧଚାରଣସଂକୀର୍ଣୋ ଗୌରପ୍ରାଯଃ ଶୁଚିର୍ଜନଃ ଶ୍ରୁତାସ୍ତତ୍ରୈଵ ନଦ୍ଯସ୍ତୁ ପ୍ରତିଵର୍ଷଂ ଗତାଃ ଶୁଭାଃ
ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଅଧିକାଂଶ ଧଳା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ମିଶିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ଶୁଭ ନଦୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ମାଧ୍ୟମରେ ବହିଥାନ୍ତି।
ଗୌରୀ କୁମୁଦ୍ଵତୀ ଚୈଵ ସଂଧ୍ଯା ରାତ୍ରିର୍ମନୋଜଵା ଖ୍ଯାତୀ ଚ ପୁଣ୍ଡରୀକା ଚ ଗଙ୍ଗା ସପ୍ତଵିଧା ସ୍ମୃତା
ଗୌରୀ, କୁମୁଦ୍ବତୀ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତ୍ରି, ମନୋଜବା, ଖ୍ୟାତୀ, ପୁଣ୍ଡରୀକା ଓ ଗଙ୍ଗା — ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।
ତାସାଂ ସହସ୍ରଶଶ୍ଚାନ୍ଯା ନଦ୍ଯଃ ପାର୍ଶ୍ଵସମୀପଗାଃ ଅଭିଗଚ୍ଛନ୍ତି ତା ନଦ୍ଯୋ ବହୁଲାଶ୍ଚ ବହୂଦକାଃ
ଏମାନଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ କୂଳ ଉପରେ ଅନେକ ହଜାର ନଦୀ ବହିଥାନ୍ତି; ଏହି ନଦୀମାନେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଓ ପ୍ରଚୁର ପାଣିରେ ଅଛନ୍ତି।
ତେଷାଂ ନିସର୍ଗୋ ଦେଶାନାମ୍ ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ସର୍ଵଶଃ ନ ଶକ୍ଯୋ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵକ୍ତୁମ୍ ଅପି ଵର୍ଷଶତୈରପି
ଏହି ଅଞ୍ଚଳମାନଙ୍କର ଗୁଣ ଏକାଉଁ ଏକାଉଁ ଭାବରେ ପୂରା ବର୍ଣ୍ନନା କରିବା ଶକ୍ୟ ନୁହେଁ, ଶତ ଶତ ବର୍ଷ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ।
ସର୍ଗୋ ଯଶ୍ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ତୁ ସଂହାରୋ ଯଶ୍ଚ ତେଷୁ ଵୈ ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶାଲ୍ମଲସ୍ଯ ନିବୋଧତ
ସେଠାରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶ — ଏବେ ମୁଁ ଆଉ କହିବି, ଶାଲ୍ମଳୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଶାଲ୍ମଲୋ ଦ୍ଵିଗୁଣୋ ଦ୍ଵୀପଃ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତରାତ୍ ପରିଵାର୍ଯ ସମୁଦ୍ରଂ ତୁ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦକଂ ସ୍ଥିତଃ
ଶାଲ୍ମଳୀଦ୍ୱୀପ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼; ଏହା ଦହି ଓ ପାଣିର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଛି।
ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଶ୍ ଚିରାଚ୍ଚ ମ୍ରିଯତେ ଜନଃ କୁତ ଏଵ ତୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ କ୍ଷମାତେଜୋଯୁତା ହି ତେ
ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଗ୍ରାମ ଅଛି; ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ଏଠାରେ କେବେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଭୂମି ଓ ଶକ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରଥମଃ ସୂର୍ଯସଂକାଶଃ ସୁମନା ନାମ ପର୍ଵତଃ ପୀତସ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଶ୍ଚାସୀତ୍ ତତଃ କୁମ୍ଭମଯୋ ଗିରିଃ
ପ୍ରଥମ ପାହାଡ଼ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛି, ନାମ ସୁମନା; ମଧ୍ୟରେ ପୀତ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ତାପରେ କୁମ୍ଭରେ ତିଆରି ପାହାଡ଼।
ନାମ୍ନା ସର୍ଵସୁଖୋ ନାମ ଦିଵ୍ଯୌଷଧିସମନ୍ଵିତଃ ତୃତୀଯଶ୍ଚୈଵ ସୌଵର୍ଣୋ ଭୃଙ୍ଗପତ୍ତ୍ରନିଭୋ ଗିରିଃ
ସର୍ବସୁଖ ନାମରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଔଷଧିରେ ଭରିଆ; ତୃତୀୟ ପାହାଡ଼ ସୁବର୍ଣ୍ଣର, ଭୃଙ୍ଗପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ସୁମହାନ୍ରୋହିତୋ ନାମ ଦିଵ୍ଯୋ ଗିରିଵରୋ ହି ସଃ ସୁମନାଃ କୁଶଲୋ ଦେଶଃ ସୁଖୋଦର୍କଃ ସୁଖୋଦଯଃ
ଏଠାରେ ରୋହିତ ନାମରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚୂଡ଼ା। ସେଠିର ଜମି ମନୋହର, ଚତୁର୍, ଏବଂ ସେଠି ସବୁ ଲୋକ ଖୁସି ଓ ସୁଖରେ ରହନ୍ତି।
ରୋହିତୋ ଯସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ରୋହିଣୋ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ ତତ୍ର ରତ୍ନାନ୍ଯନେକାନି ସ୍ଵଯଂ ରକ୍ଷତି ଵାସଵଃ
ତୃତୀୟ ରୋହିତ, ଯାହାକୁ ରୋହିଣ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଠି ଅନେକ ରତ୍ନ ମିଳେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ସେଗୁଡିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ପ୍ରଜାପତିମୁପାଦାଯ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଵିଦଧତ୍ସ୍ଵଯମ୍ ନ ତତ୍ର ମେଘା ଵର୍ଷନ୍ତି ଶୀତୋଷ୍ଣଂ ଚ ନ ତଦ୍ଵିଧମ୍
ପ୍ରଜାପତି ଉପସ୍ଥିତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବାରୁ ସେଠି ସବୁ କାମ ନିଜେ ଉପକ୍ରମ କରନ୍ତି। ସେଠି ମେଘ ଭି ଭାରି ନାହିଁ, ତାପ କିମ୍ବା ଶୀତ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଵାର୍ତ୍ତା ଵା ତ୍ରିଷୁ ଦ୍ଵୀପେଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ ନ ଗ୍ରହୋ ନ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଽସ୍ତି ଈର୍ଷ୍ଯାସୂଯା ଭଯଂ ତଥା
ତିନିଟି ଦ୍ବୀପରେ କୁଳ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ ନେଇ କିଛି ଚର୍ଚ୍ଚା ନାହିଁ; ସେଠି ଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଭୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଉଦ୍ଭିଦାନ୍ଯୁଦକାନ୍ଯତ୍ର ଗିରିପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ ଭୋଜନଂ ଷଡ୍ରସଂ ତତ୍ର ତେଷାଂ ସ୍ଵଯମୁପସ୍ଥିତମ୍
ସେଠି ଗଛ, ଜଳ ଓ ପାହାଡ଼ର ଝରଣା ଭରି ଅଛି; ସେଠି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଛଅ ରସର ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଅଧମୋତ୍ତମଂ ନ ତେଷ୍ଵସ୍ତି ନ ଲୋଭୋ ନ ପରିଗ୍ରହଃ ଆରୋଗ୍ଯବଲଵନ୍ତଶ୍ଚ ଏକାନ୍ତସୁଖିନୋ ନରାଃ
ସେଠି କେହି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ନୁହେଁ, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ନେବା ମନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସେଠି ଲୋକ ଶାରୀରିକ ଭଲ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖରେ ରହନ୍ତି।
ତ୍ରିଂଶଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ମାନସୀଂ ସିଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତାଃ ସୁଖମାଯୁଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ଧର୍ମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ
ତେଁମାନେ ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମନସିକ ସିଦ୍ଧିରେ ବସିଥାନ୍ତି, ଖୁସି, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ, ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଶାଲ୍ମଲାନ୍ତେଷୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଦ୍ଵୀପେଷୁ ତ୍ରିଷୁ ସର୍ଵତଃ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଃ ଶାଲ୍ମଲାନ୍ତାନାଂ ଦ୍ଵୀପାନାଂ ତୁ ଵିଧିଃ ଶୁଭଃ
ଶାଲମଳାର ଶେଷରେ, ତିନିଟି ଦ୍ବୀପରେ, ଏହି ନିୟମ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଶାଲମଳାର ଶେଷ ଦ୍ବୀପଗୁଡିକର ଶୁଭ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ପରିମଣ୍ଡଲସ୍ତୁ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଚକ୍ରଵତ୍ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ ସୁରୋଦେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ଦ୍ବୀପଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୋଲାକାର, ଚକ୍ର ପରି ଘେରାଯାଇଛି, ଏବଂ ସୁରୋଦ ନଦୀ ଦ୍ବୀପଟିକୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼ ଆକାରରେ ଘେରି ରହିଛି।
ଗୋମେଦକଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଷଷ୍ଠଂ ଦ୍ଵୀପଂ ତପୋଧନାଃ ସୁରୋଦକସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଗୋମେଦେନ ସମାଵୃତଃ
ଏବେ ମୁଁ ଗୋମେଦକ ଶଷ୍ଠ ଦ୍ବୀପ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୁନିମାନେ; ସୁରୋଦ ନଦୀ ଗୋମେଦକ ଦ୍ବୀପକୁ ଘେରି ରହିଛି।
ଶାଲ୍ମଲସ୍ଯ ତୁ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣସ୍ତସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵୀପେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୌ ପର୍ଵତୌ ଦ୍ଵୌ ସମାହିତୌ
ଶାଲମଳା ଦ୍ବୀପର ଆକାରରୁ ଏହା ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼; ସେଠି ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଦୁହିଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁଷ୍ଟିକଟ।
ପ୍ରଥମଃ ସୁମନା ନାମ ଜାତ୍ଯଞ୍ଜନମଯୋ ଗିରିଃ ଦ୍ଵିତୀଯଃ କୁମୁଦୋ ନାମ ସର୍ଵୌଷଧିସମନ୍ଵିତଃ
ପ୍ରଥମ ପାହାଡ଼ର ନାମ ସୁମନା, ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ କାଜଳରେ ତିଆରି; ଦ୍ୱିତୀୟ ପାହାଡ଼ କୁମୁଦ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଔଷଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଶାତକୌମ୍ଭମଯଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସୁମହାଚିତଃ ସମୁଦ୍ରେକ୍ଷୁରସୋଦେନ ଵୃତୋ ଗୋମେଦକଶ୍ଚ ସଃ
ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ସୁନାରେ ତିଆରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହିମାମୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ; ଗୋମେଦକ ଦ୍ବୀପଟି ମିଠା ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି।
ଷଷ୍ଠେନ ତୁ ସମୁଦ୍ରେଣ ସୁରୋଦାଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ଚ ଧାତକୀକୁମୁଦଶ୍ଚୈଵ ହଵ୍ଯପୁତ୍ରୌ ସୁଵିସ୍ତୃତୌ
ସୁରୋଦ ନଦୀରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼ ଛଅଟି ସମୁଦ୍ର ଅଛି; ଏଠି ଧାତକୀ ଓ କୁମୁଦ, ହବ୍ୟର ଦୁଇ ପୁଅ, ବିଶାଳ ଅଛନ୍ତି।
ସୌମନଂ ପ୍ରଥମଂ ଵର୍ଷଂ ଧାତକୀଖଣ୍ଡମୁଚ୍ଯତେ ଧାତକିନଃ ସ୍ମୃତଂ ତଦ୍ଵୈ ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରଥମସ୍ଯ ତୁ
ପ୍ରଥମ ଭାଗକୁ ସୌମନା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଧାତକୀ ଖଣ୍ଡ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଏହି ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଧାତକୀର ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।
ଗୋମେଦଂ ଯତ୍ସ୍ମୃତଂ ଵର୍ଷଂ ନାମ୍ନା ସର୍ଵସୁଖଂ ତୁ ତତ୍ କୁମୁଦସ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯଂ କୁମୁଦଂ ତତଃ
ଗୋମେଦ ଭାଗକୁ ସମସ୍ତ ସୁଖର ଭାଗ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ କୁମୁଦ ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ କୁମୁଦ ଭାଗ ଆସେ।
ଏତୌ ଦ୍ଵୌ ପର୍ଵତୌ ଵୃତ୍ତୌ ଶେଷୌ ସର୍ଵସମୁଚ୍ଛ୍ରିତୌ ପୂର୍ଵେଣ ତସ୍ଯ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ସୁମନାଃ ପର୍ଵତଃ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଦୁଇ ପାହାଡ଼ ଗୋଲାକାର, ଅନ୍ୟଗୁଡିକ ଉଚ୍ଚ; ଏହି ଦ୍ବୀପର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସୁମନା ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ପ୍ରାକ୍ପଶ୍ଚିମାଯତୈଃ ପାଦୈର୍ ଆସମୁଦ୍ରାଦିତି ସ୍ଥିତଃ ପଶ୍ଚାର୍ଧେ କୁମୁଦସ୍ତସ୍ଯ ଏଵମେଵ ସ୍ଥିତସ୍ତୁ ଵୈ
ଏହି ପାହାଡ଼ ପୂର୍ବ ଥିରୁ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ତଳ ଏକାଠି ରହିଛି, ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ; ପଶ୍ଚିମ ଅଂଶରେ କୁମୁଦ ପାହାଡ଼ ଏହିପରି ଭାବରେ ଅଛି।