କାଲୋ ନୈଵ ଚ ତେଷ୍ଵସ୍ତି ନ ଦଣ୍ଡୋ ନ ଚ ଦାଣ୍ଡିକଃ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞାସ୍ ତେ ରକ୍ଷନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ ନଥିଲା, ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡଦାତା ମଧ୍ୟ ନଥିଲା; ଧର୍ମକୁ ଜାଣି, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ପରିମଣ୍ଡଲସ୍ତୁ ସୁମହାନ୍ ଦ୍ଵୀପୋ ଵୈ କୁଶସଂଜ୍ଞକଃ ନଦୀଜଲୈଃ ପରିଵୃତଃ ପର୍ଵତଶ୍ଚାଭ୍ରସଂନିଭୈଃ
ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଗୋଳାକାର ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହାକୁ କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ; ଏହା ନଦୀ ଓ ଜଳରେ ଘିରି ଅଛି, ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ମେଘର ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଵଧାତୁଵିଚିତ୍ରୈଶ୍ଚ ମଣିଵିଦ୍ରୁମଭୂଷିତୈଃ ଅନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈ ରମ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧାତୁ, ମଣି, ପ୍ରବାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଆକୃତିର ରମ୍ୟ ଜନପଦରେ ସୁସଜ୍ଜିତ।
ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସର୍ଵତୋ ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍ ନିତ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତଃ ସର୍ଵରତ୍ନସମାଵୃତଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଥିବା ଗଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସଦା ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ଭରିଆ, ସବୁବେଳେ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଆବୃତ, ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ଘିରି ଅଛି।
ଆଵୃତଃ ପଶୁଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯାତ୍ସମାସେନ କୁଶଦ୍ଵୀପଂ ନିବୋଧତ
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଅରଣ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଆବୃତ; ଏବେ ଆପଣେ ଅନୁକ୍ରମରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ତୃତୀଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୁଶଦ୍ଵୀପଂ ଚ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ କୁଶଦ୍ଵୀପେନ କ୍ଷୀରୋଦଃ ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ
ଏବେ ମୁଁ ତୃତୀୟ, କୁଶ ଦ୍ୱୀପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି; କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କ୍ଷୀର ସାଗରରେ ଘିରି ଅଛି।
ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ ତତ୍ରାପି ପର୍ଵତାଃ ସପ୍ତ ଵିଜ୍ଞେଯା ରତ୍ନଯୋନଯଃ
ଏହା ଶାକ ଦ୍ୱୀପର ଆକାରରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼; ସେଠି ମଧ୍ୟ ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାକୁ ରତ୍ନ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।
ରତ୍ନାକରାସ୍ତଥା ନଦ୍ଯସ୍ ତେଷାଂ ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ ଦ୍ଵିନାମାନଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵେ ଶାକଦ୍ଵୀପେ ଯଥା ତଥା
ଏଠି ରତ୍ନ ଥିବା ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ମୁଁ କହିବି। ସମସ୍ତଙ୍କର ଦୁଇଟି ନାମ ଅଛି, ଯେପରି ଶାକ ଦ୍ୱୀପରେ ଥିଲା।
ପ୍ରଥମଃ ସୂର୍ଯସଂକାଶଃ କୁମୁଦୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ ଵିଦ୍ରୁମୋଚ୍ଚଯ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ଏଵ ଚ ମହୀଧରଃ
ପ୍ରଥମ ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରି ଚମକୁଥିବା, କୁମୁଦ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ମହାପାହାଡ଼କୁ ଭିଦ୍ରୁମୋଚ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵଧାତୁମଯୈଃ ଶୃଙ୍ଗୈଃ ଶିଲାଜାଲସମନ୍ଵିତୈଃ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପର୍ଵତସ୍ତତ୍ର ଉନ୍ନତୋ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ଦ୍ୱିତୀୟ ପାହାଡ଼, ଯାହା ଉନ୍ନତ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଧାତୁର ଶିଖର ଓ ପଥର ଗଠନରେ ଆବୃତ।
ହେମପର୍ଵତ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ଏଵ ଚ ମହୀଧରଃ ହରିତାଲମଯୈଃ ଶୃଙ୍ଗୈର୍ ଦ୍ଵୀପମାଵୃତ୍ଯ ସର୍ଵଶଃ
ଏହି ମହୀଧର ପାହାଡ଼କୁ ହେମପର୍ବତ ଭି କୁହାଯାଏ; ହରିତାଳ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପକୁ ଘିରି ଅଛି।
ବଲାହକସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଜାତ୍ଯଞ୍ଜନମଯୋ ଗିରିଃ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ନାମତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ ଏଵ ଚ ମହୀଧରଃ
ତୃତୀୟ ପାହାଡ଼ ବଳାହକ, ଯାହା ପ୍ରାକୃତିକ ଅଞ୍ଜନରେ ତିଆରି, ନାମରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ କୁହାଯାଏ, ଏହି ମହାପାହାଡ଼।
ଚତୁର୍ଥଃ ପର୍ଵତୋ ଦ୍ରୋଣୋ ଯତ୍ରୌଷଧ୍ଯୋ ମହାଗିରୌ ଵିଶଲ୍ଯକରଣୀ ଚୈଵ ମୃତସଂଜୀଵନୀ ତଥା
ଚତୁର୍ଥ ପାହାଡ଼ ଦ୍ରୋଣ, ଏହି ମହାପାହାଡ଼ରେ ଔଷଧି ଉଗୁଏ, ଯେଉଁଠି ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ ଓ ମୃତସଂଜୀବନୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ପୁଷ୍ପଵାନ୍ନାମ ସୈଵୋକ୍ତଃ ପର୍ଵତଃ ସୁମହାଚିତଃ କଙ୍କସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମସ୍ତେଷାଂ ପର୍ଵତୋ ନାମ ସାରଵାନ୍
ଏହି ପାହାଡ଼, ଯାହା ଅତି ଉଚ୍ଚ ଓ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୁଷ୍ପବାନ୍ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ; ପଞ୍ଚମ ପାହାଡ଼ କଙ୍କ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
କୁଶେଶଯ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୁନଃ ସ ପୃଥିଵୀଧରଃ ଦିଵ୍ଯପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୋ ଦିଵ୍ଯଵିରୁତ୍ସମନ୍ଵିତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼କୁ କୁଶେଶୟ ଭି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଭୂଧର ପାହାଡ଼ ଦିବ୍ୟ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦିବ୍ୟ ଔଷଧିରେ ଆବୃତ।
ଷଷ୍ଠସ୍ତୁ ପର୍ଵତସ୍ତତ୍ର ମହିଷୋ ମେଘସଂନିଭଃ ସ ଏଵ ତୁ ପୁନଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ହରିରିତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତଃ
ଷଷ୍ଠ ପାହାଡ଼ ମହିଷ, ଯାହା ମେଘର ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ହରି ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତସ୍ମିନ୍ସୋ ଽଗ୍ନିର୍ନିଵସତି ମହିଷୋ ନାମ ଯୋ ଽପ୍ସୁଜଃ ସପ୍ତମଃ ପର୍ଵତସ୍ତତ୍ର କକୁଦ୍ମାନ୍ସ ହି ଭାଷତେ
ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ନାମରେ ମହିଷ ରହିଛନ୍ତି, ଯିଏ ଜଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସପ୍ତମ ପାହାଡ଼। ଏହାର ଶିଖରକୁ କକୁଦ୍ମାନ୍ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ମନ୍ଦରଃ ସୈଵ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵଧାତୁମଯଃ ଶୁଭଃ ମନ୍ଦ ଇତ୍ଯେଷ ଯୋ ଧାତୁର୍ ଅପାମର୍ଥେ ପ୍ରକାଶକଃ
ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ଶୁଭ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉପାଦାନରେ ଗଠିତ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। 'ମନ୍ଦ' ଏହି ଧାତୁ ଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।
ଅପାଂ ଵିଦାରଣାଚ୍ଚୈଵ ମନ୍ଦରଃ ସ ନିଗଦ୍ଯତେ ତତ୍ର ରତ୍ନାନ୍ଯନେକାନି ସ୍ଵଯଂ ରକ୍ଷତି ଵାସଵଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ ଜଳକୁ ଭାଗ କରିଥିବାରୁ ମନ୍ଦର ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେଠାରେ ବାସବ ନିଜେ ଅନେକ ମଣି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ପ୍ରଜାପତିମୁପାଦାଯ ପ୍ରଜାଭ୍ଯୋ ଵିଦଧତ୍ସ୍ଵଯମ୍ ତେଷାମନ୍ତରଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସମୁଦାହୃତଃ
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ନେଇ, ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ନିଜେ ବଣ୍ଟନ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିତରର ସମର୍ଥନ ଦୁଇଗୁଣା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଇତ୍ଯେତେ ପର୍ଵତାଃ ସପ୍ତ କୁଶଦ୍ଵୀପେ ପ୍ରଭାଷିତାଃ ତେଷାଂ ଵର୍ଷାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସପ୍ତୈଵ ତୁ ଵିଭାଗଶଃ
ଏହିପରି ସପ୍ତ ପାହାଡ଼ କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସପ୍ତ ଭାଗ ଅଲଗା ଅଲଗା କୁହିବି।
କୁମୁଦସ୍ଯ ସ୍ମୃତଃ ଶ୍ଵେତ ଉନ୍ନତଶ୍ଚେଵ ସ ସ୍ମୃତଃ ଉନ୍ନତସ୍ଯ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଵର୍ଷଂ ଲୋହିତସଂଜ୍ଞକମ୍
କୁମୁଦ ପାହାଡ଼ର ଭାଗକୁ ଶ୍ୱେତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଉନ୍ନତ ପାହାଡ଼ର ଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ କୁହାଯାଏ। ଉନ୍ନତର ଭାଗକୁ ଲୋହିତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଵେଣୁମଣ୍ଡଲକଂ ଚୈଵ ତଥୈଵ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ବଲାହକସ୍ଯ ଜୀମୂତଃ ସ୍ଵୈରଥାକାରମିତ୍ଯପି
ବେଣୁମଣ୍ଡଳକ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ। ବଳାହକ ପାହାଡ଼ର ଭାଗକୁ ଜୀମୂତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ଆକାର ଅଛି।
ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ହରିକଂ ନାମ ଲଵଣଂ ଚ ପୁନଃ ସ୍ମୃତମ୍ କଙ୍କସ୍ଯାପି କକୁନ୍ ନାମ ଧୃତିମଚ୍ଚୈଵ ତତ୍ସ୍ମୃତମ୍
ଦ୍ରୋଣ ପାହାଡ଼ର ଭାଗକୁ ହରିକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଲବଣ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ସ୍ମୃତିରେ ଆସେ। କଙ୍କ ପାହାଡ଼ର ଭାଗକୁ କକୁନ ଭାବରେ ଏବଂ ଧୃତିମତ୍ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ମହିଷଂ ମହିଷସ୍ଯାପି ପୁନଶ୍ଚାପି ପ୍ରଭାକରମ୍ କକୁଦ୍ମିନସ୍ତୁ ତଦ୍ଵର୍ଷଂ କପିଲଂ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ମହିଷ ପାହାଡ଼ର ଭାଗକୁ ମହିଷ ଏବଂ ପୁନଃ ପ୍ରଭାକର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। କକୁଦ୍ମିନ୍ ପାହାଡ଼ର ଭାଗକୁ କପିଳ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏତାନ୍ଯପି ଵିଶିଷ୍ଟାନି ସପ୍ତ ସପ୍ତ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ଵର୍ଷାଣି ପର୍ଵତାଶ୍ଚୈଵ ନଦୀସ୍ତେଷୁ ନିବୋଧତ
ଏହି ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଭାଗ ଏବଂ ସପ୍ତ ପାହାଡ଼ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ବିଶିଷ୍ଟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନଦୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା।
ତତ୍ରାପି ନଦ୍ଯଃ ସପ୍ତୈଵ ପ୍ରତିଵର୍ଷଂ ହି ତାଃ ସ୍ମୃତାଃ ଦ୍ଵିନାମଵତ୍ଯସ୍ତାଃ ସର୍ଵାଃ ସର୍ଵାଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତି ଭାଗରେ ସପ୍ତ ନଦୀ ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଛି। ସମସ୍ତ ନଦୀ ଦୁଇଟି ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ନଦୀ ପବିତ୍ର ଜଳ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଧୂତପାପା ନଦୀ ନାମ ଯୋନିଶ୍ଚୈଵ ପୁନଃ ସ୍ମୃତା ସୀତା ଦ୍ଵିତୀଯା ଵିଜ୍ଞେଯା ସା ଚୈଵ ହି ନିଶା ସ୍ମୃତା
ଧୂତପାପା ଏକ ନଦୀର ନାମ, ଯୋନି ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଛି। ସୀତା ଦ୍ୱିତୀୟ ନଦୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହାକୁ ନିଶା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ପଵିତ୍ରା ତୃତୀଯା ଵିଜ୍ଞେଯା ଵିତୃଷ୍ଣାପି ଚ ଯା ପୁନଃ ଚତୁର୍ଥୀ ହ୍ଲାଦିନୀତ୍ଯୁକ୍ତା ଚନ୍ଦ୍ରଭା ଇତି ଚ ସ୍ମୃତା
ପବିତ୍ରା ତୃତୀୟ ନଦୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ବିତୃଷ୍ଣା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକ। ଚତୁର୍ଥ ନଦୀ ହ୍ଲାଦିନୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଭା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ଆଣାଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯୁଚ୍ଚ ପଞ୍ଚମୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଶୁକ୍ଲା ଚୈଵ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଡ୍ରା ଷଷ୍ଠୀ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ପୁନଶ୍ଚୈଵ ଵିଭାଵରୀ
ବିଦ୍ୟୁଚ୍ଚା ପଞ୍ଚମ ନଦୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଶୁକ୍ଳା ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୁଣ୍ଡ୍ରା ଷଷ୍ଠ ନଦୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହାକୁ ବିଭାବରୀ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।