ସୋମକସ୍ଯ ଶୁଭଂ ଵର୍ଷଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ କୁସୁମୋତ୍କରମ୍ ତଦେଵାସିତମ୍ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵର୍ଷଂ ସୋମକସଂଜ୍ଞିତମ୍
ସୋମକ ଅଞ୍ଚଳଟି ଫୁଲର ଅଧିକତା ଓ ଶୁଭତାରେ ପରିଚିତ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆସିତ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଯାଉଛି; ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ 'ସୋମକ' ନାମରେ ଡାକାଯାଉଛି।
ଆମ୍ବିକେଯସ୍ଯ ମୈନାକଂ କ୍ଷେମକଂ ଚୈଵ ତତ୍କୃତମ୍ କେସରଃ ପର୍ଵତସ୍ଯାପି ମହାଦ୍ରୁମମିତି ସ୍ମୃତମ୍ ତଦେଵ ଧଵମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵର୍ଷଂ ଵିଭ୍ରାଜସଂଜ୍ଞିତମ୍
ଆମ୍ବିକାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୈନାକ ଓ କ୍ଷେମକ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପାଦିତ; କେସର ପର୍ବତକୁ ମହାଦ୍ରୁମ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଛି, ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଧବ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଡାକାଯାଉଛି; ଏହି ଅଞ୍ଚଳ 'ବିଭ୍ରାଜ' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପରିଣାହଂ ଚ ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘତ୍ଵମେଵ ଚ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପେନ ସଂଖ୍ଯାତଂ ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଵନସ୍ପତିଃ
ଦ୍ୱୀପର ଚାରିପାଖ ଓ ଲମ୍ବା-ଛୋଟ ମାପ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ଗଣନା କରାଯାଉଛି; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି।
ଶାକୋ ନାମ ମହାଵୃକ୍ଷଃ ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ଯ ମହାନୁଗାଃ ଏତେଷୁ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସହ ଚାରଣୈଃ
ଶାକ ନାମରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି, ଏହାର ଲୋକମାନେ ଏହା ସହ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡିତ; ଏଠାରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଏକସାଥିରେ ବସନ୍ତି।
ଵିହରନ୍ତି ରମନ୍ତେ ଚ ଦୃଶ୍ଯମାନାଶ୍ଚ ତୈଃ ସହ ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଶ୍ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସମନ୍ଵିତାଃ
ସେମାନେ ଏଠି ଘୁଞ୍ଚିବା ଓ ଆନନ୍ଦ କରିବା ସହିତ, ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ସହ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠି ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଜନପଦ ଅଛି।
ତେଷୁ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତୈଵ ପ୍ରତିଵର୍ଷଂ ସମୁଦ୍ରଗାଃ ଦ୍ଵିନାମ୍ନା ଚୈଵ ତାଃ ସର୍ଵା ଗଙ୍ଗାଃ ସପ୍ତଵିଧାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସେଠି ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି, ପ୍ରତି ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଉଛି; ସବୁ ଦୁଇଟି ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହି ସାତଟି ଗଙ୍ଗା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଛି।
ପ୍ରଥମା ସୁକୁମାରୀତି ଗଙ୍ଗା ଶିଵଜଲା ଶୁଭା ମୁନିତପ୍ତା ଚ ନାମ୍ନୈଷା ନଦୀ ସମ୍ପରିକୀର୍ତିତା
ପ୍ରଥମ ଗଙ୍ଗାକୁ 'ସୁକୁମାରୀ' ଭାବରେ ଡାକାଯାଉଛି, ଏହା ଶୁଭ ଓ ଶିବଙ୍କ ଜଳ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ଏହାକୁ 'ମୁନିତପ୍ତା' ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଡାକାଯାଉଛି, ଏହି ନଦୀ ଏଭଳି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ସୁକୁମାରୀ ତପଃସିଦ୍ଧା ଦ୍ଵିତୀଯା ନାମତଃ ସତୀ ନନ୍ଦା ଚ ପାଵନୀ ଚୈଵ ତୃତୀଯା ପରିକୀର୍ତିତା
ସୁକୁମାରୀ, ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧ, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାମରେ ପରିଚିତ; ନନ୍ଦା, ପବିତ୍ର କରିବାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୃତୀୟ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଶିବିକା ଚ ଚତୁର୍ଥୀ ସ୍ଯାଦ୍ ଦ୍ଵିଵିଧା ଚ ପୁନଃ ସ୍ମୃତା ଇକ୍ଷୁଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମୀ ଜ୍ଞେଯା ତଥୈଵ ଚ ପୁନଃ କୁହୂଃ
ଶିବିକା ଚତୁର୍ଥ ନଦୀ, ଦୁଇ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଛି; ଇକ୍ଷୁ ପଞ୍ଚମ ନଦୀ, ଏହିପରି କୁହୁ ମଧ୍ୟ।
ଵେଣୁକା ଚାମୃତା ଚୈଵ ଷଷ୍ଠୀ ସମ୍ପରିକୀର୍ତିତା ସୁକୃତା ଚ ଗଭସ୍ତୀ ଚ ସପ୍ତମୀ ପରିକୀର୍ତିତା
ବେଣୁକା ଓ ଅମୃତା ଷଷ୍ଠ ନଦୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସୁକୃତା ଓ ଗଭସ୍ତୀ ସପ୍ତମ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏତାଃ ସପ୍ତ ମହାଭାଗାଃ ପ୍ରତିଵର୍ଷଂ ଶିଵୋଦକାଃ ଭାଵଯନ୍ତି ଜନଂ ସର୍ଵଂ ଶାକଦ୍ଵୀପନିଵାସିନମ୍
ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ଶିବଙ୍କ ଜଳ ଧାରଣ କରି, ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
ଅଭିଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଶ୍ଚାନ୍ଯା ନଦା ନଦ୍ଯଃ ସରାଂସି ଚ ବହୂଦକପରିସ୍ରାଵା ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସଵଃ
ଅନ୍ୟ ନଦୀ, ଝରଣା ଓ ହ୍ରଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠିକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସେଠି ଜଳର ଅଧିକତା ରହିଥାଏ।
ତାସାଂ ତୁ ନାମଧେଯାନି ପରିମାଣଂ ତଥୈଵ ଚ ନ ଶକ୍ଯଂ ପରିସଂଖ୍ଯାତୁଂ ପୁଣ୍ଯାସ୍ତାଃ ସରିଦୁତ୍ତମାଃ
ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ନଦୀମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ମାପ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଗଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ତାଃ ପିବନ୍ତି ସଦା ହୃଷ୍ଟା ନଦୀର୍ଜନପଦାସ୍ତୁ ତେ ଏତେ ଶାନ୍ତଭଯାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରମୋଦା ଯେ ଚ ଵୈ ଶିଵାଃ
ସେଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ରହି, ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କୁ ପିଇନ୍ତି; ସେମାନେ ଶାନ୍ତ, ଭୟହୀନ ଓ ଶିବମୟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଆନନ୍ଦାଶ୍ଚ ସୁଖାଶ୍ଚୈଵ କ୍ଷେମକାଶ୍ଚ ନଵୈଃ ସହ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରଯୁତା ଦେଶାସ୍ତେ ସପ୍ତ ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ସେହି ସାତଟି ଦେଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଆନନ୍ଦ, ସୁଖ ଓ ନିରାପତ୍ତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନୂତନ ଦେଶ ସହିତ; ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଥା ଏଠି ଅଛି।
ଆରୋଗ୍ଯା ବଲିନଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେ ମରଣଵର୍ଜିତାଃ ଅଵସର୍ପିଣୀ ନ ତେଷ୍ଵସ୍ତି ତଥୈଵୋତ୍ସର୍ପିଣୀ ପୁନଃ
ସମସ୍ତେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ବି ଅବସର୍ପଣୀ କିମ୍ବା ଉତ୍ସର୍ପଣୀ ନାହିଁ।
ନ ତତ୍ରାସ୍ତି ଯୁଗାଵସ୍ଥା ଚତୁର୍ଯୁଗକୃତା କ୍ଵଚିତ୍ ତ୍ରେତାଯୁଗସମଃ କାଲସ୍ ତଥା ତତ୍ର ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସେଠି ଚାରି ଯୁଗ ଦ୍ୱାରା ଯୁଗର ଭାଗ ନାହିଁ; ସମୟ ତ୍ରେତାଯୁଗ ଭଳି ଚାଲିଥାଏ।
ଶାକଦ୍ଵୀପାଦିଷୁ ଜ୍ଞେଯଂ ପଞ୍ଚସ୍ଵେତେଷୁ ସର୍ଵଶଃ ଦେଶସ୍ଯ ତୁ ଵିଚାରେଣ କାଲଃ ସ୍ଵାଭାଵିକଃ ସ୍ମୃତଃ
ଶାକଦ୍ୱୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପରେ ଏହି ଦଶା ସମସ୍ତଠାରେ ବୁଝିବା ଯାଉଛି; ଦେଶର ଅନୁସାରେ ସମୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଉଛି।
ନ ତେଷୁ ସଂକରଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଵର୍ଣାଶ୍ରମକୃତଃ କ୍ଵଚିତ୍ ଧର୍ମସ୍ଯ ଚାଵ୍ଯଭୀଚାରାଦ୍ ଏକାନ୍ତସୁଖିନଃ ପ୍ରଜାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ମିଶ୍ରଣ ହୋଇନଥିଲା, ନ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ହୋଇଥିଲା; ଲୋକମାନେ ସଦା ନିର୍ବିଘ୍ନ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ।
ନ ତେଷୁ ମାଯା ଲୋଭୋ ଵା ଈର୍ଷ୍ଯାସୂଯା ଭଯଂ କୁତଃ ଵିପର୍ଯଯୋ ନ ତେଷ୍ଵସ୍ତି ତଦ୍ଵୈ ସ୍ଵାଭାଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାୟା, ଲୋଭ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଭୟ କିଛି ଥିଲାନି; ସ୍ୱଭାବର ବିପରୀତତା କିଛି ଥିଲାନି—ଏହି ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଜାତ ଅବସ୍ଥା।
କାଲୋ ନୈଵ ଚ ତେଷ୍ଵସ୍ତି ନ ଦଣ୍ଡୋ ନ ଚ ଦାଣ୍ଡିକଃ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞାସ୍ ତେ ରକ୍ଷନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ ନଥିଲା, ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡଦାତା ମଧ୍ୟ ନଥିଲା; ଧର୍ମକୁ ଜାଣି, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ପରିମଣ୍ଡଲସ୍ତୁ ସୁମହାନ୍ ଦ୍ଵୀପୋ ଵୈ କୁଶସଂଜ୍ଞକଃ ନଦୀଜଲୈଃ ପରିଵୃତଃ ପର୍ଵତଶ୍ଚାଭ୍ରସଂନିଭୈଃ
ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଗୋଳାକାର ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହାକୁ କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ; ଏହା ନଦୀ ଓ ଜଳରେ ଘିରି ଅଛି, ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ମେଘର ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଵଧାତୁଵିଚିତ୍ରୈଶ୍ଚ ମଣିଵିଦ୍ରୁମଭୂଷିତୈଃ ଅନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈ ରମ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧାତୁ, ମଣି, ପ୍ରବାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଆକୃତିର ରମ୍ୟ ଜନପଦରେ ସୁସଜ୍ଜିତ।
ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସର୍ଵତୋ ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍ ନିତ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତଃ ସର୍ଵରତ୍ନସମାଵୃତଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଥିବା ଗଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସଦା ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ଭରିଆ, ସବୁବେଳେ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଆବୃତ, ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ଘିରି ଅଛି।
ଆଵୃତଃ ପଶୁଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯାତ୍ସମାସେନ କୁଶଦ୍ଵୀପଂ ନିବୋଧତ
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଅରଣ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଆବୃତ; ଏବେ ଆପଣେ ଅନୁକ୍ରମରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ତୃତୀଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୁଶଦ୍ଵୀପଂ ଚ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ କୁଶଦ୍ଵୀପେନ କ୍ଷୀରୋଦଃ ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ
ଏବେ ମୁଁ ତୃତୀୟ, କୁଶ ଦ୍ୱୀପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି; କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କ୍ଷୀର ସାଗରରେ ଘିରି ଅଛି।
ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ ତତ୍ରାପି ପର୍ଵତାଃ ସପ୍ତ ଵିଜ୍ଞେଯା ରତ୍ନଯୋନଯଃ
ଏହା ଶାକ ଦ୍ୱୀପର ଆକାରରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼; ସେଠି ମଧ୍ୟ ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାକୁ ରତ୍ନ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।
ରତ୍ନାକରାସ୍ତଥା ନଦ୍ଯସ୍ ତେଷାଂ ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ ଦ୍ଵିନାମାନଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵେ ଶାକଦ୍ଵୀପେ ଯଥା ତଥା
ଏଠି ରତ୍ନ ଥିବା ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ମୁଁ କହିବି। ସମସ୍ତଙ୍କର ଦୁଇଟି ନାମ ଅଛି, ଯେପରି ଶାକ ଦ୍ୱୀପରେ ଥିଲା।
ପ୍ରଥମଃ ସୂର୍ଯସଂକାଶଃ କୁମୁଦୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ ଵିଦ୍ରୁମୋଚ୍ଚଯ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ଏଵ ଚ ମହୀଧରଃ
ପ୍ରଥମ ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରି ଚମକୁଥିବା, କୁମୁଦ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ମହାପାହାଡ଼କୁ ଭିଦ୍ରୁମୋଚ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵଧାତୁମଯୈଃ ଶୃଙ୍ଗୈଃ ଶିଲାଜାଲସମନ୍ଵିତୈଃ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପର୍ଵତସ୍ତତ୍ର ଉନ୍ନତୋ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ଦ୍ୱିତୀୟ ପାହାଡ଼, ଯାହା ଉନ୍ନତ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଧାତୁର ଶିଖର ଓ ପଥର ଗଠନରେ ଆବୃତ।