ଯସ୍ତ୍ଵଯଂ ମାନଵୋ ଦ୍ଵୀପସ୍ ତିର୍ଯଗ୍ଯାମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ଯ ଏନଂ ଜଯତେ କୃତ୍ସ୍ନଂ ସ ସମ୍ରାଡିତି କୀର୍ତିତଃ
ଏହି ମାନବ ଦ୍ୱୀପକୁ 'ତିର୍ୟଗ୍ୟାମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିତ କରେ, ସେ 'ସାମ୍ରାଟ' ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଅଯଂ ଲୋକସ୍ତୁ ଵୈ ସମ୍ରାଡ୍ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଜିତାଂ ସ୍ମୃତଃ ସ୍ଵରାଡସୌ ସ୍ମୃତୋ ଲୋକଃ ପୁନର୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରାତ୍
ଏହି ଲୋକକୁ 'ସାମ୍ରାଟର ରାଜ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଜିତନ୍ତି, ସେମାନେ 'ମଧ୍ୟାକାଶ ବିଜେତା' ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ଲୋକ ବିଷୟରେ ପୁନି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି।
ସପ୍ତ ଚାସ୍ମିନ୍ମହାଵର୍ଷେ ଵିଶ୍ରୁତାଃ କୁଲପର୍ଵତାଃ ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ମଲଯଃ ସହ୍ଯଃ ଶୁକ୍ତିମାନୃକ୍ଷଵାନପି
ଏହି ବଡ଼ ଦେଶରେ ସାତଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପର୍ବତ ଅଛି: ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ, ଋକ୍ଷବାନ।
ଵିନ୍ଧ୍ଯଶ୍ଚ ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ କୁଲପର୍ଵତାଃ ତେଷାଂ ସହସ୍ରଶଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପର୍ଵତାସ୍ତୁ ସମୀପତଃ
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଛି।
ଅଭିଜ୍ଞାତାସ୍ତତଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଵିପୁଲାଶ୍ଚିତ୍ରସାନଵଃ ଅନ୍ଯେ ତେଭ୍ଯଃ ପରିଜ୍ଞାତା ହ୍ରସ୍ଵା ହ୍ରସ୍ଵୋପଜୀଵିନଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ପର୍ବତ ଭଲଭାବେ ପରିଚିତ, କିଛି ବଡ଼ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଥିବା, ଆଉ କିଛି ଛୋଟ ଓ ଛୋଟ ଗ୍ରାମମାନେ ତାହାରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ତୈର୍ଵିମିଶ୍ରା ଜାନପଦା ଆର୍ଯା ମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ ପିବନ୍ତି ବହୁଲା ନଦ୍ଯୋ ଗଙ୍ଗା ସିନ୍ଧୁଃ ସରସ୍ଵତୀ
ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ, ଆର୍ୟ ଓ ବିଦେଶୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମିଶିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅନେକ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ: ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ।
ଶତଦ୍ରୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଚ ଯମୁନା ସରଯୂସ୍ତଥା ଐରାଵତୀ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିଶାଲା ଦେଵିକା କୁହୂଃ
ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯମୁନା, ସରୟୂ, ଐରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିଶାଳା, ଦେବିକା ଓ କୁହୂ।
ଗୋମତୀ ଧୌତପାପା ଚ ବାହୁଦା ଚ ଦୃଷଦ୍ଵତୀ କୌଶିକୀ ତୁ ତୃତୀଯା ଚ ନିଶ୍ଚଲା ଗଣ୍ଡକୀ ତଥା
ଗୋମତୀ, ଧୌତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଷଦ୍ବତୀ, ତୃତୀୟ କୌଶିକୀ, ଏବଂ ଅଚଳ ଗଣ୍ଡକୀ।
ଇକ୍ଷୁର୍ଲୌହିତମ୍ ଇତ୍ଯେତା ହିମଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵନିଃସୃତାଃ ଵେଦସ୍ମୃତିର୍ ଵେତ୍ରଵତୀ ଵୃତ୍ରଘ୍ନୀ ସିନ୍ଧୁରେଵ ଚ ପର୍ଣାଶା ନର୍ମଦା ଚୈଵ କାଵେରୀ ମହତୀ ତଥା
ଇକ୍ଷୁର, ଲୌହିତ—ଏହିମାନେ ହିମାଳୟ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ବେଦସ୍ମୃତି, ବେତ୍ରବତୀ, ବୃତ୍ରଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁର, ପର୍ଣ୍ଣାଶା, ନର୍ମଦା ଓ ବଡ଼ କାବେରୀ।
ପାରା ଚ ଧନ୍ଵତୀରୂପା ଵିଦୁଷା ଵେଣୁମତ୍ଯପି ଶିପ୍ରା ହ୍ଯଵନ୍ତୀ କୁନ୍ତୀ ଚ ପାରିଯାତ୍ରାଶ୍ରିତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ପାରା, ଧନ୍ୱତୀ, ବିଦୁଷା, ବେଣୁମତୀ, ଶିପ୍ରା, ଅବନ୍ତୀ ଓ କୁନ୍ତୀ—ଏମାନେ ପାରିୟାତ୍ର ପର୍ବତ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ନଦୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ।
ଶୋଣୋ ମହାନଦଶ୍ଚୈଵ ନନ୍ଦନା ସୁକୃଶା କ୍ଷମା ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଶାର୍ଣା ଚ ଚିତ୍ରକୂଟା ତଥୈଵ ଚ ତମସା ପିପ୍ପଲୀ ଶ୍ଯେନୀ ତଥା ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲାପି ଚ
ଶୋଣ, ମହାନଦୀ, ନନ୍ଦନା, ସୁକୃଶା, କ୍ଷମା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା, ଚିତ୍ରକୂଟ, ତମସା, ପିପ୍ପଳୀ, ଶ୍ୟେନୀ ଓ ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା।
ଵିମଲା ଚଞ୍ଚଲା ଚୈଵ ତଥା ଚ ଧୂତଵାହିନୀ ଶୁକ୍ତିମନ୍ତୀ ଶୁନୀ ଲଜ୍ଜା ମୁକୁଟା ହ୍ରାଦିକାପି ଚ ଋଷ୍ଯଵନ୍ତପ୍ରସୂତାସ୍ ତା ନଦ୍ଯୋ ଽମଲଜଲାଃ ଶୁଭାଃ
ବିମଳା, ଚଞ୍ଚଳା, ଧୂତବାହିନୀ, ଶୁକ୍ତିମନ୍ତୀ, ଶୁନୀ, ଲଜ୍ଜା, ମୁକୁଟା ଓ ହ୍ରାଦିକା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁଭ୍ର ଓ ପବିତ୍ର।
ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ନିର୍ଵିନ୍ଧ୍ଯା କ୍ଷିପ୍ରା ଚ ଋଷଭା ନଦୀ ଵେଣା ଵୈତରଣୀ ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵମାଲା କୁମୁଦ୍ଵତୀ
ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, କ୍ଷିପ୍ରା, ଋଷଭା, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ବିଶ୍ୱମାଳା ଓ କୁମୁଦ୍ବତୀ।
ତୋଯା ଚୈଵ ମହାଗୌରୀ ଦୁର୍ଗମା ତୁ ଶିଲା ତଥା ଵିନ୍ଧ୍ଯପାଦପ୍ରସୂତାସ୍ ତାଃ ସର୍ଵାଃ ଶୀତଜଲାଃ ଶୁଭାଃ
ତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗମା ଓ ଶିଳା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କର ଜଳ ଶୀତଳ ଓ ଶୁଭ।
ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ କୃଷ୍ଣଵେଣୀ ଚ ଵଞ୍ଜୁଲା ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ସୁପ୍ରଯୋଗା ଵାହ୍ଯା କାଵେରୀ ଚୈଵ ତୁ ଦକ୍ଷିଣାପଥନଦ୍ଯସ୍ତାଃ ସହ୍ଯପାଦାଦ୍ଵିନିଃସୃତାଃ
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣଭେଣୀ, ବଞ୍ଜୁଳା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା, ବାହ୍ୟା ଏବଂ କାବେରୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ନଦୀମାନେ ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଅଞ୍ଚଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।
କୃତମାଲା ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ପୁଷ୍ପଜା ହ୍ଯୁତ୍ପଲାଵତୀ ମଲଯପ୍ରସୂତା ନଦ୍ଯସ୍ ତାଃ ସର୍ଵାଃ ଶୀତଜଲାଃ ଶୁଭାଃ
କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ, ପୁଷ୍ପଜା ଏବଂ ଉତ୍ପଳାବତୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ମଲୟ ପାହାଡ଼ର ଜନ୍ମ ନଦୀମାନେ ସୁଧା ଶୀତଳ ଏବଂ ଶୁଭ ଜଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତ୍ରିଭାଗା ଋଷିକୁଲ୍ଯା ଚ ଇକ୍ଷୁଦା ତ୍ରିଦିଵାଚଲା ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ତଥା ମୂଲୀ ଶରଵା ଵିମଲା ତଥା ମହେନ୍ଦ୍ରତନଯାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତାଃ ଶୁଭଗାମିନୀଃ
ତ୍ରିଭାଗା, ଋଷିକୁଳ୍ୟା, ଇକ୍ଷୁଦା, ତ୍ରିଦିବାଚଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ, ମୂଳୀ, ଶରବା, ବିମଳା ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟାମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଶୁଭ ଧାରା ନେଇ ଚାଲନ୍ତି।
କାଶିକା ସୁକୁମାରୀ ଚ ମନ୍ଦଗା ମନ୍ଦଵାହିନୀ କୃପା ଚ ପାଶିନୀ ଚୈଵ ଶୁକ୍ତିମନ୍ତାତ୍ମଜାସ୍ ତୁ ତାଃ
କାଶିକା, ସୁକୁମାରୀ, ମନ୍ଦଗା, ମନ୍ଦବାହିନୀ, କୃପା ଏବଂ ପାଶିନୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶୁକ୍ତିମନ୍ତ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟାମାନେ।
ସର୍ଵାଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵଗାଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ରଗାଃ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ମାତରଃ ସର୍ଵାଃ ସର୍ଵପାପହରାଃ ଶୁଭାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀର ଜଳ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ; ସେମାନେ ସବୁଠାରେ ବହି ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରନ୍ତି।
ତାସାଂ ନଦ୍ଯୁପନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଶତଶୋ ଽଥ ସହସ୍ରଶଃ ତାସ୍ଵିମେ କୁରୁପାଞ୍ଚାଲାଃ ଶାଲ୍ଵାଶ୍ଚୈଵ ସଜାଙ୍ଗଲାଃ
ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କର ଉପନଦୀ ଏବଂ ଛୋଟ ଝରଣା ସେଉଁଠି ଶତଶଃ ଏବଂ ସହସ୍ରଶଃ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁରୁ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶାଲ୍ବ ଏବଂ ଜାଙ୍ଗଲ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
ଶୂରସେନା ଭଦ୍ରକାରା ବାହ୍ଯାଃ ସହପଟଚ୍ଚରାଃ ମତ୍ସ୍ଯାଃ କିରାତାଃ କୁଲ୍ଯାଶ୍ଚ କୁନ୍ତଲାଃ କାଶିକୋଶଲାଃ
ଶୂରସେନ, ଭଦ୍ରକାର, ବାହ୍ୟ, ସହପଟଚ୍ଚର, ମତ୍ସ୍ୟ, କିରାତ, କୁଳ୍ୟ, କୁନ୍ତଳ, କାଶି ଏବଂ କୋଶଳ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି।
ଆଵନ୍ତାଶ୍ଚ କଲିଙ୍ଗାଶ୍ଚ ମୂକାଶ୍ଚୈଵାନ୍ଧକୈଃ ସହ ମଧ୍ଯଦେଶା ଜନପଦାଃ ପ୍ରାଯଶଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଅବନ୍ତୀ, କଳିଙ୍ଗ, ମୂକ ଏବଂ ଅନ୍ଧକଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟଦେଶର ଲୋକମାନେ ଏଠି ଗଣନା କରାଯାନ୍ତି।
ସହ୍ଯସ୍ଯାନନ୍ତରେ ଚୈତେ ତତ୍ର ଗୋଦାଵରୀ ନଦୀ ପୃଥିଵ୍ଯାମପି କୃତ୍ସ୍ନାଯାଂ ସ ପ୍ରଦେଶୋ ମନୋରମଃ
ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ ପରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଅଛି। ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଏହି ଦେଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ।
ଯତ୍ର ଗୋଵର୍ଧନୋ ନାମ ମନ୍ଦରୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ ରାମପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ସ୍ଵର୍ଗୀଯା ଵୃକ୍ଷା ଦିଵ୍ଯାସ୍ତଥୌଷଧୀଃ
ଏଠାରେ ଗୋବର୍ଧନ, ମନ୍ଦର, ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟତା ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧି ଆଣାଯାଇଛି।
ଭରଦ୍ଵାଜେନ ମୁନିନା ପ୍ରିଯାର୍ଥମଵତାରିତାଃ ତତଃ ପୁଷ୍ପଵରୋ ଦେଶସ୍ ତେନ ଜଜ୍ଞେ ମନୋରମଃ
ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଆଣିଥିଲେ; ଏହିପରି ଏହି ଦେଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ହୋଇଯାଇଛି।
ଵାହ୍ଲୀକା ଵାଟଧାନାଶ୍ଚ ଆଭୀରାଃ କାଲତୋଯକାଃ ପୁରଂଧ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ପଲ୍ଲଵାଶ୍ ଚାତ୍ତଖଣ୍ଡିକାଃ
ବାହ୍ଲିକ, ବାଟଧାନ, ଆଭୀର, କାଳତୋୟକ, ପୁରନ୍ଧ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ପଲ୍ଲବ ଏବଂ ଅଟ୍ଟଖଣ୍ଡିକ ଏଠି ବସବାସ କରନ୍ତି।
ଗାନ୍ଧାରା ଯଵନାଶ୍ଚୈଵ ସିନ୍ଧୁସୌଵୀରମଦ୍ରକାଃ ଶକା ଦ୍ରୁହ୍ଯାଃ ପୁଲିନ୍ଦାଶ୍ଚ ପାରଦାହାରମୂର୍ତିକାଃ
ଗାନ୍ଧାର, ଯବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ମଦ୍ରକ, ଶକ, ଦ୍ରୁହ୍ୟ, ପୁଲିନ୍ଦ, ପାରଦ ଏବଂ ଆରମୂର୍ତ୍ତିକ ଏଠି ମିଳନ୍ତି।
ରାମଠାଃ କଣ୍ଟକାରାଶ୍ଚ କୈକେଯା ଦଶନାମକାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋପନିଵେଶ୍ଯାଶ୍ଚ ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରକୁଲାନି ଚ
ରାମଠ, କଣ୍ଟକାର, କୈକେୟ, ଦଶନାମକ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗ୍ରାମ, ଏହିପରି ଭାବେ ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ପରିବାରମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।
ଅତ୍ରଯୋ ଽଥ ଭରଦ୍ଵାଜାଃ ପ୍ରସ୍ଥଲାଃ ସଦସେରକାଃ ଲମ୍ପକାସ୍ ତଲଗାନାଶ୍ଚ ସୈନିକାଃ ସହ ଜାଙ୍ଗଲୈଃ ଏତେ ଦେଶା ଉଦୀଚ୍ଯାସ୍ତୁ ପ୍ରାଚ୍ଯାନ୍ଦେଶାନ୍ନିବୋଧତ
ଅତ୍ରୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ପ୍ରସ୍ଥଳ, ସଦସେରକ, ଲମ୍ପକ, ତଳଗାନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସେନା ଏବଂ ଜାଙ୍ଗଲ ଲୋକମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଶର ଲୋକ। ଏବେ ପୂର୍ବ ଦେଶର ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଅଙ୍ଗା ଵଙ୍ଗା ମଦ୍ଗୁରକା ଅନ୍ତର୍ଗିରିବହିର୍ଗିରୀ ତତଃ ପ୍ଲଵଂଗମାତଂଗା ଯମକା ମଲ୍ଲଵର୍ଣକାଃ ସୁହ୍ମୋତ୍ତରାଃ ପ୍ରଵିଜଯା ମାର୍ଗଵା ଗେଯମାଲଵାଃ
ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ମଦ୍ଗୁରକ, ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ଏବଂ ବାହାରେ ଥିବା ଲୋକ, ପ୍ଲବଙ୍ଗ, ମାତଙ୍ଗ, ଯମକ, ମଲ୍ଲବର୍ଣ୍ଣକ, ସୁହ୍ମୋତ୍ତର, ପ୍ରବିଜୟ, ମାର୍ଗବ ଏବଂ ଗେୟମାଳବ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।