ଅଥାହଂ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ଵର୍ଷେ ଽସ୍ମିନ୍ଭାରତେ ପ୍ରଜାଃ ଭରଣାତ୍ପ୍ରଜନାଚ୍ଚୈଵ ମନୁର୍ଭରତ ଉଚ୍ଯତେ
ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଧାରଣ କରିବା ଓ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଙ୍କୁ 'ଭାରତ' ବୋଲାଯାଏ।
ନିରୁକ୍ତଵଚନୈଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଷଂ ତଦ୍ଭାରତଂ ସ୍ମୃତମ୍ ଯତଃ ସ୍ଵର୍ଗଶ୍ଚ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ମଧ୍ଯମଶ୍ଚାପି ହି ସ୍ମୃତଃ
ନିରୁକ୍ତ ଅର୍ଥରେ ଏହି ଭୂମିକୁ 'ଭାରତ' ବୋଲାଯାଏ, କାରଣ ଏଠି ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ମଧ୍ୟମ ଅବସ୍ଥା ଜଣାଯାଏ।
ନ ଖଲ୍ଵନ୍ଯତ୍ର ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଭୂମୌ କର୍ମଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ ଭାରତସ୍ଯାସ୍ଯ ଵର୍ଷସ୍ଯ ନଵ ଭେଦାନ୍ନିବୋଧତ
ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମର ବିଧି ଏହି ଭୂମି ଛାଡ଼ି ଆଉ କୌଣସିଠି ନାହିଁ; ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ନବ ଭେଦ ଶୁଣ।
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵୀପଃ କଶେରୁଶ୍ଚ ତାମ୍ରପର୍ଣୋ ଗଭସ୍ତିମାନ୍ ନାଗଦ୍ଵୀପସ୍ତଥା ସୌମ୍ଯୋ ଗନ୍ଧର୍ଵସ୍ତ୍ଵଥ ଵାରୁଣଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୁ, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ୍, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବାରୁଣ।
ଅଯଂ ତୁ ନଵମସ୍ତେଷାଂ ଦ୍ଵୀପଃ ସାଗରସଂଵୃତଃ ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରଂ ତୁ ଦ୍ଵୀପୋ ଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରଃ
ଏହା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନବମ ଦ୍ୱୀପ, ସାଗରରେ ଘେରାଯାଇଛି; ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତରକୁ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା।
ଆଯତସ୍ତୁ କୁମାରୀତୋ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପ୍ରଵହାଵଧିଃ ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସହସ୍ରାଣି ଦଶୈଵ ତୁ
ଏହା କୁମାରୀରୁ ଗଙ୍ଗାର ମୂଳ ସ୍ରୋତା ଯାଏଁ ପ୍ରସାରିତ, ଏବଂ ଚଉଡ଼ାରେ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଅଛି।
ଦ୍ଵୀପୋ ହ୍ଯୁପନିଵିଷ୍ଟୋ ଽଯଂ ମ୍ଲେଚ୍ଛୈରନ୍ତେଷୁ ସର୍ଵଶଃ ଯଵନାଶ୍ଚ କିରାତାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାନ୍ତେ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମେ
ଏହି ଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ସୀମାନ୍ତରେ ବିଦେଶୀ ଲୋକମାନେ ବସିଛନ୍ତି; ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଯବନ ଓ କିରାତମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯା ମଧ୍ଯେ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଭାଗଶଃ ଇଜ୍ଯାଯୁତଵଣିଜ୍ଯାଦି ଵର୍ତଯନ୍ତୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ରହୁଛନ୍ତି, ଶୂଦ୍ରମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ପୂଜା, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମରେ ନିୟୋଜିତ।
ତେଷାଂ ସ ଵ୍ଯଵହାରୋ ଽଯଂ ଵର୍ତନଂ ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ ଧର୍ମାର୍ଥକାମସଂଯୁକ୍ତୋ ଵର୍ଣାନାଂ ତୁ ସ୍ଵକର୍ମସୁ
ସେମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ଚଳାଚଳ ଓ ଜୀବିକା ଧର୍ମ, ଧନ ଓ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ।
ସଂକଲ୍ପପଞ୍ଚମାନାଂ ତୁ ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଯଥାଵିଧି ଇହ ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗାର୍ଥଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିରିହ ମାନୁଷେ
ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ଯଥାବିଧି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ମାନବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଯସ୍ତ୍ଵଯଂ ମାନଵୋ ଦ୍ଵୀପସ୍ ତିର୍ଯଗ୍ଯାମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ଯ ଏନଂ ଜଯତେ କୃତ୍ସ୍ନଂ ସ ସମ୍ରାଡିତି କୀର୍ତିତଃ
ଏହି ମାନବ ଦ୍ୱୀପକୁ 'ତିର୍ୟଗ୍ୟାମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିତ କରେ, ସେ 'ସାମ୍ରାଟ' ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଅଯଂ ଲୋକସ୍ତୁ ଵୈ ସମ୍ରାଡ୍ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଜିତାଂ ସ୍ମୃତଃ ସ୍ଵରାଡସୌ ସ୍ମୃତୋ ଲୋକଃ ପୁନର୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରାତ୍
ଏହି ଲୋକକୁ 'ସାମ୍ରାଟର ରାଜ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଜିତନ୍ତି, ସେମାନେ 'ମଧ୍ୟାକାଶ ବିଜେତା' ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ଲୋକ ବିଷୟରେ ପୁନି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି।
ସପ୍ତ ଚାସ୍ମିନ୍ମହାଵର୍ଷେ ଵିଶ୍ରୁତାଃ କୁଲପର୍ଵତାଃ ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ମଲଯଃ ସହ୍ଯଃ ଶୁକ୍ତିମାନୃକ୍ଷଵାନପି
ଏହି ବଡ଼ ଦେଶରେ ସାତଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପର୍ବତ ଅଛି: ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ, ଋକ୍ଷବାନ।
ଵିନ୍ଧ୍ଯଶ୍ଚ ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ କୁଲପର୍ଵତାଃ ତେଷାଂ ସହସ୍ରଶଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପର୍ଵତାସ୍ତୁ ସମୀପତଃ
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଛି।
ଅଭିଜ୍ଞାତାସ୍ତତଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଵିପୁଲାଶ୍ଚିତ୍ରସାନଵଃ ଅନ୍ଯେ ତେଭ୍ଯଃ ପରିଜ୍ଞାତା ହ୍ରସ୍ଵା ହ୍ରସ୍ଵୋପଜୀଵିନଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ପର୍ବତ ଭଲଭାବେ ପରିଚିତ, କିଛି ବଡ଼ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଥିବା, ଆଉ କିଛି ଛୋଟ ଓ ଛୋଟ ଗ୍ରାମମାନେ ତାହାରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ତୈର୍ଵିମିଶ୍ରା ଜାନପଦା ଆର୍ଯା ମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ ପିବନ୍ତି ବହୁଲା ନଦ୍ଯୋ ଗଙ୍ଗା ସିନ୍ଧୁଃ ସରସ୍ଵତୀ
ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ, ଆର୍ୟ ଓ ବିଦେଶୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମିଶିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅନେକ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ: ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ।
ଶତଦ୍ରୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଚ ଯମୁନା ସରଯୂସ୍ତଥା ଐରାଵତୀ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିଶାଲା ଦେଵିକା କୁହୂଃ
ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯମୁନା, ସରୟୂ, ଐରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିଶାଳା, ଦେବିକା ଓ କୁହୂ।
ଗୋମତୀ ଧୌତପାପା ଚ ବାହୁଦା ଚ ଦୃଷଦ୍ଵତୀ କୌଶିକୀ ତୁ ତୃତୀଯା ଚ ନିଶ୍ଚଲା ଗଣ୍ଡକୀ ତଥା
ଗୋମତୀ, ଧୌତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଷଦ୍ବତୀ, ତୃତୀୟ କୌଶିକୀ, ଏବଂ ଅଚଳ ଗଣ୍ଡକୀ।
ଇକ୍ଷୁର୍ଲୌହିତମ୍ ଇତ୍ଯେତା ହିମଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵନିଃସୃତାଃ ଵେଦସ୍ମୃତିର୍ ଵେତ୍ରଵତୀ ଵୃତ୍ରଘ୍ନୀ ସିନ୍ଧୁରେଵ ଚ ପର୍ଣାଶା ନର୍ମଦା ଚୈଵ କାଵେରୀ ମହତୀ ତଥା
ଇକ୍ଷୁର, ଲୌହିତ—ଏହିମାନେ ହିମାଳୟ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ବେଦସ୍ମୃତି, ବେତ୍ରବତୀ, ବୃତ୍ରଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁର, ପର୍ଣ୍ଣାଶା, ନର୍ମଦା ଓ ବଡ଼ କାବେରୀ।
ପାରା ଚ ଧନ୍ଵତୀରୂପା ଵିଦୁଷା ଵେଣୁମତ୍ଯପି ଶିପ୍ରା ହ୍ଯଵନ୍ତୀ କୁନ୍ତୀ ଚ ପାରିଯାତ୍ରାଶ୍ରିତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ପାରା, ଧନ୍ୱତୀ, ବିଦୁଷା, ବେଣୁମତୀ, ଶିପ୍ରା, ଅବନ୍ତୀ ଓ କୁନ୍ତୀ—ଏମାନେ ପାରିୟାତ୍ର ପର୍ବତ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ନଦୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ।
ଶୋଣୋ ମହାନଦଶ୍ଚୈଵ ନନ୍ଦନା ସୁକୃଶା କ୍ଷମା ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଶାର୍ଣା ଚ ଚିତ୍ରକୂଟା ତଥୈଵ ଚ ତମସା ପିପ୍ପଲୀ ଶ୍ଯେନୀ ତଥା ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲାପି ଚ
ଶୋଣ, ମହାନଦୀ, ନନ୍ଦନା, ସୁକୃଶା, କ୍ଷମା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା, ଚିତ୍ରକୂଟ, ତମସା, ପିପ୍ପଳୀ, ଶ୍ୟେନୀ ଓ ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା।
ଵିମଲା ଚଞ୍ଚଲା ଚୈଵ ତଥା ଚ ଧୂତଵାହିନୀ ଶୁକ୍ତିମନ୍ତୀ ଶୁନୀ ଲଜ୍ଜା ମୁକୁଟା ହ୍ରାଦିକାପି ଚ ଋଷ୍ଯଵନ୍ତପ୍ରସୂତାସ୍ ତା ନଦ୍ଯୋ ଽମଲଜଲାଃ ଶୁଭାଃ
ବିମଳା, ଚଞ୍ଚଳା, ଧୂତବାହିନୀ, ଶୁକ୍ତିମନ୍ତୀ, ଶୁନୀ, ଲଜ୍ଜା, ମୁକୁଟା ଓ ହ୍ରାଦିକା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁଭ୍ର ଓ ପବିତ୍ର।
ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ନିର୍ଵିନ୍ଧ୍ଯା କ୍ଷିପ୍ରା ଚ ଋଷଭା ନଦୀ ଵେଣା ଵୈତରଣୀ ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵମାଲା କୁମୁଦ୍ଵତୀ
ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, କ୍ଷିପ୍ରା, ଋଷଭା, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ବିଶ୍ୱମାଳା ଓ କୁମୁଦ୍ବତୀ।
ତୋଯା ଚୈଵ ମହାଗୌରୀ ଦୁର୍ଗମା ତୁ ଶିଲା ତଥା ଵିନ୍ଧ୍ଯପାଦପ୍ରସୂତାସ୍ ତାଃ ସର୍ଵାଃ ଶୀତଜଲାଃ ଶୁଭାଃ
ତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗମା ଓ ଶିଳା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କର ଜଳ ଶୀତଳ ଓ ଶୁଭ।
ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ କୃଷ୍ଣଵେଣୀ ଚ ଵଞ୍ଜୁଲା ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ସୁପ୍ରଯୋଗା ଵାହ୍ଯା କାଵେରୀ ଚୈଵ ତୁ ଦକ୍ଷିଣାପଥନଦ୍ଯସ୍ତାଃ ସହ୍ଯପାଦାଦ୍ଵିନିଃସୃତାଃ
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣଭେଣୀ, ବଞ୍ଜୁଳା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା, ବାହ୍ୟା ଏବଂ କାବେରୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ନଦୀମାନେ ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଅଞ୍ଚଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।
କୃତମାଲା ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ପୁଷ୍ପଜା ହ୍ଯୁତ୍ପଲାଵତୀ ମଲଯପ୍ରସୂତା ନଦ୍ଯସ୍ ତାଃ ସର୍ଵାଃ ଶୀତଜଲାଃ ଶୁଭାଃ
କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ, ପୁଷ୍ପଜା ଏବଂ ଉତ୍ପଳାବତୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ମଲୟ ପାହାଡ଼ର ଜନ୍ମ ନଦୀମାନେ ସୁଧା ଶୀତଳ ଏବଂ ଶୁଭ ଜଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତ୍ରିଭାଗା ଋଷିକୁଲ୍ଯା ଚ ଇକ୍ଷୁଦା ତ୍ରିଦିଵାଚଲା ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ତଥା ମୂଲୀ ଶରଵା ଵିମଲା ତଥା ମହେନ୍ଦ୍ରତନଯାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତାଃ ଶୁଭଗାମିନୀଃ
ତ୍ରିଭାଗା, ଋଷିକୁଳ୍ୟା, ଇକ୍ଷୁଦା, ତ୍ରିଦିବାଚଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ, ମୂଳୀ, ଶରବା, ବିମଳା ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟାମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଶୁଭ ଧାରା ନେଇ ଚାଲନ୍ତି।
କାଶିକା ସୁକୁମାରୀ ଚ ମନ୍ଦଗା ମନ୍ଦଵାହିନୀ କୃପା ଚ ପାଶିନୀ ଚୈଵ ଶୁକ୍ତିମନ୍ତାତ୍ମଜାସ୍ ତୁ ତାଃ
କାଶିକା, ସୁକୁମାରୀ, ମନ୍ଦଗା, ମନ୍ଦବାହିନୀ, କୃପା ଏବଂ ପାଶିନୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶୁକ୍ତିମନ୍ତ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟାମାନେ।
ସର୍ଵାଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵଗାଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ରଗାଃ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ମାତରଃ ସର୍ଵାଃ ସର୍ଵପାପହରାଃ ଶୁଭାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀର ଜଳ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ; ସେମାନେ ସବୁଠାରେ ବହି ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରନ୍ତି।
ତାସାଂ ନଦ୍ଯୁପନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଶତଶୋ ଽଥ ସହସ୍ରଶଃ ତାସ୍ଵିମେ କୁରୁପାଞ୍ଚାଲାଃ ଶାଲ୍ଵାଶ୍ଚୈଵ ସଜାଙ୍ଗଲାଃ
ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କର ଉପନଦୀ ଏବଂ ଛୋଟ ଝରଣା ସେଉଁଠି ଶତଶଃ ଏବଂ ସହସ୍ରଶଃ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁରୁ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶାଲ୍ବ ଏବଂ ଜାଙ୍ଗଲ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି।