ନାଭୀବନ୍ଧନସମ୍ଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ ପୂର୍ଵତଃ ଶ୍ଵେତଵର୍ଣସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ତେନ ଵୈ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନାଭି ବନ୍ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅଦୃଶ୍ୟ; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଧଳା ରଙ୍ଗ, ଏହିପରି ତାହାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁଣ ସ୍ଥାପିତ।
ପୀତଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେନାସୌ ତେନ ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵମିଷ୍ଯେତ ଭୃଙ୍ଗିପତ୍ତ୍ରୀନଭଶ୍ ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମେନ ସମନ୍ଵିତଃ ତେନାସ୍ଯ ଶୂଦ୍ରତା ସିଦ୍ଧା ମେରୋର୍ ନାମାର୍ଥକର୍ମତଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ, ଏହା ତାହାର ବୈଶ୍ୟ ଗୁଣ; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଭୃଙ୍ଗି ପତ୍ର ରଙ୍ଗ ଥିବା, ଏହା ତାହାର ଶୂଦ୍ର ଭାବକୁ ନାମ, ଅର୍ଥ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ କରେ।
ପାର୍ଶ୍ଵମୁତ୍ତରତସ୍ତସ୍ଯ ରକ୍ତଵର୍ଣଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ ତେନାସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ରଭାଵଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଇତି ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଉତ୍ତର ପଟେ ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍, ଏହିପରି ତାହାର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗୁଣ ସ୍ଥାପିତ; ଏହିପରି ଚାରି ରଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା।
ନୀଲଶ୍ଚ ଵୈଡୂର୍ଯମଯଃ ଶ୍ଵେତଃ ପୀତୋ ହିରଣ୍ମଯଃ ମଯୂରବର୍ହଵର୍ଣଶ୍ଚ ଶାତକୌମ୍ଭଃ ସ ଶୃଙ୍ଗଵାନ୍
ତାହା ନୀଳ, ବୈଡୂର୍ୟ ମଣିର ତିଆରି, ଧଳା, ହଳଦିଆ, ସୁନାର, ମୟୂର ପାଖର ରଙ୍ଗର, ଶୁଧ୍ଧ ସୁନାର ତିଆରି ଓ ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା।
ଏତେ ପର୍ଵତରାଜାନଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତାଃ ତେଷାମନ୍ତରଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ନଵସାହସ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ପର୍ବତମାନେ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ରାଜା, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବସିଥାନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତାକୁ ନଉ ହଜାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ମଧ୍ଯେ ତ୍ଵିଲାଵୃତଂ ନାମ ମହାମେରୋଃ ସମନ୍ତତଃ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଯୋଜନୈଃ ସମଃ
ମହାମେରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ନାମକ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚବିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ।
ମଧ୍ଯେ ତସ୍ଯ ମହାମେରୁର୍ ଵିଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ ଵେଦ୍ଯର୍ଧଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ମେରୋର୍ ଉତ୍ତରାର୍ଧଂ ତଥୋତ୍ତରମ୍
ସେ ଅଞ୍ଚଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହାମେରୁ ପର୍ବତ ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ । ଏହାର ଆଧା ଭାଗ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଓ ଆଧା ଉତ୍ତରକୁ ଅଛି ।
ଵର୍ଷାଣି ଯାନି ସପ୍ତାତ୍ର ତେଷାଂ ଵୈ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଯୋଜନୈର୍ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରମ୍
ଏଠାରେ ଥିବା ସାତଟି ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବତ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ।
ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରସ୍ ତେଷାମାଯାମ ଉଚ୍ଯତେ ନୀଲଶ୍ଚ ନିଷଧଶ୍ଚୈଵ ତେଷାଂ ହୀନାଶ୍ଚ ଯେ ପରେ
ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଚଉଡ଼ା ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଲମ୍ବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ନୀଳ ଓ ନିଷଧ ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ଆଉ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ଆକାରର ।
ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ହେମକୂଟଶ୍ଚ ହିମଵାଞ୍ଛୃଙ୍ଗଵାଂଶ୍ଚ ଯଃ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣେଣ ଋଷଭଃ ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ
ଶ୍ୱେତ, ହେମକୂଟ ଓ ଶିଖରସମୂହ ସହିତ ହିମବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଋଷଭ ପର୍ବତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ କୁହାଯାଏ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵାଦଶଭାଗେନ ହେମକୂଟୋ ଽପି ହୀଯତେ ହିମଵାନ୍ଵିଂଶଭାଗେନ ତସ୍ମାଦେଵ ପ୍ରହୀଯତେ ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ହେମକୂଟୋ ମହାଗିରିଃ
ହେମକୂଟ ପର୍ବତ ଏହି ମାପରୁ ଏକ-ଦ୍ୱାଦଶଂଶ କମ୍; ହିମବାନ୍ ଏହି ମାପରୁ ଏକ-ବିଂଶଂଶ କମ୍; ହେମକୂଟ ମହାପର୍ବତର ଲମ୍ବ ଅଠାସି ହଜାର ଯୋଜନ ।
ଅଶୀତିର୍ହିମଵାଞ୍ଛୈଲ ଆଯତଃ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମେ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ମଣ୍ଡଲୀଭାଵାଦ୍ ଧ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତେ
ହିମବାନ୍ ପର୍ବତ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସୀ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା; ଦ୍ୱୀପ ଗୋଳାକାର ଥିବାରୁ କେଉଁଠି କମ୍ କେଉଁଠି ବେଶି ହୋଇଥାଏ ।
ଵର୍ଷାଣାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ଯଥାଭେଦଂ ତଥୋତ୍ତରମ୍ ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଜନପଦାସ୍ ତାନି ଵର୍ଷାଣି ସପ୍ତ ଵୈ
ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପର୍ବତମାନେ ଯେପରି ଭିନ୍ନ, ଉତ୍ତର ଦିଗ ମଧ୍ୟ ସେପରି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନପଦ ଅଛି, ଏହି ସାତଟି ଅଞ୍ଚଳ ।
ପ୍ରପାତଵିଷମୈସ୍ତୈସ୍ତୁ ପର୍ଵତୈରାଵୃତାନି ତୁ ସପ୍ତ ତାନି ନଦୀଭେଦୈର୍ ଅଗମ୍ଯାନି ପରସ୍ପରମ୍
ଏହି ସାତଟି ଅଞ୍ଚଳ କଠିନ ଓ ଅସମ ପର୍ବତମାନେ ଘେରି ରହିଛି; ନଦୀମାନଙ୍କ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଏଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଯିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ଵସନ୍ତି ତେଷୁ ସତ୍ତ୍ଵାନି ନାନାଜାତୀନି ସର୍ଵଶଃ ଇମଂ ହୈମଵତଂ ଵର୍ଷଂ ଭାରତଂ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବସିଥାନ୍ତି; ଏହି ହିମପରି ଅଞ୍ଚଳ 'ଭାରତ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ହେମକୂଟଂ ପରଂ ତସ୍ମାନ୍ ନାମ୍ନା କିମ୍ପୁରୁଷଂ ସ୍ମୃତମ୍ ହେମକୂଟାଚ୍ଚ ନିଷଧଂ ହରିଵର୍ଷଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ
ହେମକୂଟ ପରେ ଯେଉଁଠାରିକୁ 'କିମ୍ପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ହେମକୂଟରୁ ନିଷଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ 'ହରିବର୍ଷ' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ।
ହରିଵର୍ଷାତ୍ପରଂ ଚାପି ମେରୋସ୍ତୁ ତଦିଲାଵୃତମ୍ ଇଲାଵୃତାତ୍ପରଂ ନୀଲଂ ରମ୍ଯକଂ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ହରିବର୍ଷ ପରେ ମେରୁପର ଇଲାବୃତ ଅଛି; ଇଲାବୃତ ପରେ ନୀଳ ପର୍ବତ, ଯାହା 'ରମ୍ୟକ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ରମ୍ଯକାଦପରଂ ଶ୍ଵେତଂ ଵିଶ୍ରୁତଂ ତଦ୍ଧିରଣ୍ଯକମ୍ ହିରଣ୍ଯକାତ୍ପରଂ ଚୈଵ ଶୃଙ୍ଗଶାକଂକୁରଂ ସ୍ମୃତମ୍
ରମ୍ୟକ ପରେ ଶ୍ୱେତ ଅଞ୍ଚଳ, ଯାହା 'ହିରଣ୍ୟକ' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା; ହିରଣ୍ୟକ ପରେ 'ଶୃଙ୍ଗଶାକଙ୍କୁର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଧନୁଃସଂସ୍ଥେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯେ ଦେଵର୍ଷେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ ଦୀର୍ଘାଣି ତସ୍ଯ ଚତ୍ଵାରି ମଧ୍ଯମଂ ତଦିଲାଵୃତମ୍
ଦେବୃଷି, ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଧନୁଷ ଆକୃତିରେ ଚାରିଟି ଲମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ।
ପୂର୍ଵତୋ ନିଷଧସ୍ଯେଦଂ ଵେଦ୍ଯର୍ଧଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ପରଂ ତ୍ଵିଲାଵୃତଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଵେଦ୍ଯର୍ଧଂ ତୁ ତଦୁତ୍ତରମ୍
ନିଷଧର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବେଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଛି; ତା'ପରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ବେଦୀର ଉତ୍ତର ଅର୍ଦ୍ଧ ।
ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମେରୁର୍ଯତ୍ର ତ୍ଵିଲାଵୃତମ୍ ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ନୀଲସ୍ଯ ନିଷଧସ୍ଯୋତ୍ତରେଣ ତୁ
ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ; ଏହା ନୀଳର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ।
ଉଦଗାଯତୋ ମହାଶୈଲୋ ମାଲ୍ଯଵାନ୍ନାମ ପର୍ଵତଃ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତା ସହସ୍ରେଣ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ସାଗରାନୁଗଃ
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ନାମକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଉଠିଛି; ଏହା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବତିସ ହଜାର ଯୋଜନ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ ।
ମାଲ୍ଯଵାନ୍ଵୈ ସହସ୍ରୈକ ଆ ନୀଲନିଷଧାଯତଃ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍ତ୍ଵେଵମପ୍ଯୁକ୍ତଃ ପର୍ଵତୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ
ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପାହାଡ଼ ନୀଳ ଓ ନିଷଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଅଛି । ଏହିପରି, ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ତେଇଶିଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ପରିମଣ୍ଡଲଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ମେରୁଃ କନକପର୍ଵତଃ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସମୋ ଵର୍ଣୈଶ୍ ଚତୁରସ୍ରଃ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ଗୋଳାକାର ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ମେରୁ ପର୍ବତ ଉଠିଛି, ଯାହା ଚାରିଟି ରଙ୍ଗରେ ଏବଂ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଆକୃତିରେ ଉଚ୍ଚ ଅଛି ।
ନାନାଵର୍ଣଃ ସ ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ପୂର୍ଵାନ୍ତେ ଶ୍ଵେତ ଉଚ୍ଯତେ ପୀତଂ ତୁ ଦକ୍ଷିଣଂ ତସ୍ଯ ଭୃଙ୍ଗିପତ୍ତ୍ରନିଭଂ ପରମ୍ ଉତ୍ତରଂ ତସ୍ଯ ରକ୍ତଂ ଵୈ ଇତି ଵର୍ଣସମନ୍ଵିତଃ
ମେରୁ ପର୍ବତର ପାର୍ଶ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଅଛି । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଏହା ଧଳା, ଦକ୍ଷିଣରେ ହଳଦିଆ, ଉତ୍ତରରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପାଖର ଭଳି କଳା ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ମେରୁସ୍ତୁ ଶୁଶୁଭେ ଦିଵ୍ଯୋ ରାଜଵତ୍ସ ତୁ ଵେଷ୍ଟିତଃ ଆଦିତ୍ଯତରୁଣାଭାସୋ ଵିଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ
ମେରୁ ପର୍ବତ ଦେବତାମୟ ଭାବରେ ରଜତ ଧ୍ୱଜରେ ଘେରାଯାଇ ରହିଛି, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଛି ।
ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁରାଶୀତିସୂଚ୍ଛ୍ରିତଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ଷୋଡଶାଧସ୍ତାଦ୍ ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିଵିସ୍ତୃତଃ
ଏହି ପର୍ବତ ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ, ଷୋଳ ହଜାର ଯୋଜନ ତଳକୁ ଯାଇଛି ଓ ଅଷ୍ଟାବିଂଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ।
ଵିସ୍ତରାଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣଶ୍ଚାସ୍ଯ ପରୀଣାହଃ ସମନ୍ତତଃ ସ ପର୍ଵତୋ ମହାଦିଵ୍ଯୋ ଦିଵ୍ଯୌଷଧିସମନ୍ଵିତଃ
ଏହାର ପରିଧି ସବୁଦିଗରେ ତାହାର ଚଉଡ଼ାର ଦୁଇଗୁଣା । ଏହି ମହାଦିବ୍ୟ ପର୍ବତ ଦେବୀୟ ଔଷଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଭୁଵନୈରାଵୃତଃ ସର୍ଵୈର୍ ଜାତରୂପପରିଷ୍କୃତୈଃ ତତ୍ର ଦେଵଗଣାଶ୍ଚୈଵ ଗନ୍ଧର୍ଵାସୁରରାକ୍ଷସାଃ ଶୈଲରାଜେ ପ୍ରମୋଦନ୍ତେ ସର୍ଵତୋ ଽପ୍ସରସାଂ ଗଣୈଃ
ଏହି ପର୍ବତ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଘେରାଯାଇଛି । ସେଠାରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମିଶି ମଜା କରନ୍ତି ।
ସ ତୁ ମେରୁଃ ପରିଵୃତୋ ଭୁଵନୈର୍ଭୂତଭାଵନୈଃ ଯସ୍ଯେମେ ଚତୁରୋ ଦେଶା ନାନାପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ମେରୁ ପର୍ବତ ଏହିପରି ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଜଗତ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ନିବାସ ସ୍ଥାନରେ ଘେରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହାର ଚାରିପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିଟି ଦିଗ ଅଛି ।