ଦ୍ଵୀପଭେଦସହସ୍ରାଣି ସପ୍ତ ଚାନ୍ତର୍ଗତାନି ଚ ନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ କ୍ରମେଣେହ ଵକ୍ତୁଂ ଵୈ ସକଲଂ ଜଗତ୍
ହଜାର ଦ୍ୱୀପର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗ ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତଟି ଅଛି; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଏଠାରେ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ କହିପାରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ସପ୍ତୈଵ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯଗ୍ରହୈଃ ସହ ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବଳ ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ସେମାନଙ୍କର ମାପ ମାନବ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ କୁହାଯାଏ।
ଅଚିନ୍ତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵାସ୍ ତାଂସ୍ତୁ ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍ ପ୍ରକୃତିଭ୍ଯଃ ପରଂ ଯଚ୍ଚ ତଦଚିନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହେବା ନୁହେଁ; ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଠାରେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ରହିଛି।
ସପ୍ତ ଵର୍ଷାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଂ ଯଥାଵିଧମ୍ ଵିସ୍ତରଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଯଚ୍ଚ ଯୋଜନୈସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ
ମୁଁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ସାତଟି ଭାଗ, ତାହାର ବିସ୍ତାର ଓ ମଣ୍ଡଳ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ସେମାନଙ୍କର ଯୋଜନ ମାପ ଶୁଣ।
ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଶତଂ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ ନାନାଜନପଦାକୀର୍ଣଂ ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ଶୁଭୈଃ
ଦ୍ୱୀପର ପ୍ରସ୍ତ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ, ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ ଓ ଅନେକ ଶୁଭ୍ର ନଗର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ସିଦ୍ଧଚାରଣସଂକୀର୍ଣଂ ପର୍ଵତୈରୁପଶୋଭିତମ୍ ସର୍ଵଧାତୁପିନଦ୍ଧୈସ୍ତୈଃ ଶିଲାଜାଲସମୁଦ୍ଗତୈଃ
ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଭରିଥିବା, ପର୍ବତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଓ ପାହାଡ଼ ପଥରର ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ପର୍ଵତପ୍ରଭଵାଭିଶ୍ଚ ନଦୀଭିସ୍ତୁ ସମନ୍ତତଃ ପ୍ରାଗାଯତା ମହାପାର୍ଶ୍ଵାଃ ଷଡିମେ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ
ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବହୁଛନ୍ତି, ବଡ଼ ବଡ଼ କୂଳ ଥିବା; ଏହି ଛଅଟି ହେଉଛି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗର ପର୍ବତ।
ଅଵଗାହ୍ଯ ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ ହିମପ୍ରାଯଶ୍ଚ ହିମଵାନ୍ ହେମକୂଟଶ୍ଚ ହେମଵାନ୍
ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦୁଇପଟେ ସମୁଦ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ହିମବନ୍ତ, ଅଧିକ ହିମ ଥିବା, ହେମକୂଟ ଓ ହେମବାନ୍ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵତଃ ସୁମୁଖଶ୍ଚାପି ନିଷଧଃ ପର୍ଵତୋ ମହାନ୍ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ତୁ ସୌଵର୍ଣୋ ମେରୁଶ୍ଚୋଲ୍ବମଯଃ ସ୍ମୃତଃ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସ ଚତୁର୍ଦିଶମ୍
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ବଡ଼ ପର୍ବତ ନିଷଧ ଅଛି; ମେରୁ ପର୍ବତ ସୁନାର ଓ ଉଚ୍ଚ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଓ ସୁନାର ତିଆରି, ଚାରିଦିଗକୁ ଚବିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା।
ଵୃତ୍ତାକୃତିପ୍ରମାଣଶ୍ଚ ଚତୁରସ୍ରଃ ସମାହିତଃ ନାନାଵର୍ଣୈଃ ସମଃ ପାର୍ଶ୍ଵୈଃ ପ୍ରଜାପତିଗୁଣାନ୍ଵିତଃ
ତାହାର ଆକାର ଗୋଲା, କିନ୍ତୁ ଚତୁରସ୍ର ଭାବରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ, ସମସ୍ତ ପଟେ ସମାନ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଗୁଣ ଥିବା।
ନାଭୀବନ୍ଧନସମ୍ଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ ପୂର୍ଵତଃ ଶ୍ଵେତଵର୍ଣସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ତେନ ଵୈ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନାଭି ବନ୍ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅଦୃଶ୍ୟ; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଧଳା ରଙ୍ଗ, ଏହିପରି ତାହାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁଣ ସ୍ଥାପିତ।
ପୀତଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେନାସୌ ତେନ ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵମିଷ୍ଯେତ ଭୃଙ୍ଗିପତ୍ତ୍ରୀନଭଶ୍ ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମେନ ସମନ୍ଵିତଃ ତେନାସ୍ଯ ଶୂଦ୍ରତା ସିଦ୍ଧା ମେରୋର୍ ନାମାର୍ଥକର୍ମତଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ, ଏହା ତାହାର ବୈଶ୍ୟ ଗୁଣ; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଭୃଙ୍ଗି ପତ୍ର ରଙ୍ଗ ଥିବା, ଏହା ତାହାର ଶୂଦ୍ର ଭାବକୁ ନାମ, ଅର୍ଥ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ କରେ।
ପାର୍ଶ୍ଵମୁତ୍ତରତସ୍ତସ୍ଯ ରକ୍ତଵର୍ଣଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ ତେନାସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ରଭାଵଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଇତି ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଉତ୍ତର ପଟେ ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍, ଏହିପରି ତାହାର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗୁଣ ସ୍ଥାପିତ; ଏହିପରି ଚାରି ରଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା।
ନୀଲଶ୍ଚ ଵୈଡୂର୍ଯମଯଃ ଶ୍ଵେତଃ ପୀତୋ ହିରଣ୍ମଯଃ ମଯୂରବର୍ହଵର୍ଣଶ୍ଚ ଶାତକୌମ୍ଭଃ ସ ଶୃଙ୍ଗଵାନ୍
ତାହା ନୀଳ, ବୈଡୂର୍ୟ ମଣିର ତିଆରି, ଧଳା, ହଳଦିଆ, ସୁନାର, ମୟୂର ପାଖର ରଙ୍ଗର, ଶୁଧ୍ଧ ସୁନାର ତିଆରି ଓ ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା।
ଏତେ ପର୍ଵତରାଜାନଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତାଃ ତେଷାମନ୍ତରଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ନଵସାହସ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ପର୍ବତମାନେ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ରାଜା, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବସିଥାନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତାକୁ ନଉ ହଜାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ମଧ୍ଯେ ତ୍ଵିଲାଵୃତଂ ନାମ ମହାମେରୋଃ ସମନ୍ତତଃ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଯୋଜନୈଃ ସମଃ
ମହାମେରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ନାମକ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚବିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ।
ମଧ୍ଯେ ତସ୍ଯ ମହାମେରୁର୍ ଵିଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ ଵେଦ୍ଯର୍ଧଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ମେରୋର୍ ଉତ୍ତରାର୍ଧଂ ତଥୋତ୍ତରମ୍
ସେ ଅଞ୍ଚଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହାମେରୁ ପର୍ବତ ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ । ଏହାର ଆଧା ଭାଗ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଓ ଆଧା ଉତ୍ତରକୁ ଅଛି ।
ଵର୍ଷାଣି ଯାନି ସପ୍ତାତ୍ର ତେଷାଂ ଵୈ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଯୋଜନୈର୍ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରମ୍
ଏଠାରେ ଥିବା ସାତଟି ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବତ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ।
ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରସ୍ ତେଷାମାଯାମ ଉଚ୍ଯତେ ନୀଲଶ୍ଚ ନିଷଧଶ୍ଚୈଵ ତେଷାଂ ହୀନାଶ୍ଚ ଯେ ପରେ
ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଚଉଡ଼ା ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଲମ୍ବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ନୀଳ ଓ ନିଷଧ ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ଆଉ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ଆକାରର ।
ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ହେମକୂଟଶ୍ଚ ହିମଵାଞ୍ଛୃଙ୍ଗଵାଂଶ୍ଚ ଯଃ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣେଣ ଋଷଭଃ ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ
ଶ୍ୱେତ, ହେମକୂଟ ଓ ଶିଖରସମୂହ ସହିତ ହିମବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଋଷଭ ପର୍ବତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ କୁହାଯାଏ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵାଦଶଭାଗେନ ହେମକୂଟୋ ଽପି ହୀଯତେ ହିମଵାନ୍ଵିଂଶଭାଗେନ ତସ୍ମାଦେଵ ପ୍ରହୀଯତେ ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ହେମକୂଟୋ ମହାଗିରିଃ
ହେମକୂଟ ପର୍ବତ ଏହି ମାପରୁ ଏକ-ଦ୍ୱାଦଶଂଶ କମ୍; ହିମବାନ୍ ଏହି ମାପରୁ ଏକ-ବିଂଶଂଶ କମ୍; ହେମକୂଟ ମହାପର୍ବତର ଲମ୍ବ ଅଠାସି ହଜାର ଯୋଜନ ।
ଅଶୀତିର୍ହିମଵାଞ୍ଛୈଲ ଆଯତଃ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମେ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ମଣ୍ଡଲୀଭାଵାଦ୍ ଧ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତେ
ହିମବାନ୍ ପର୍ବତ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସୀ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା; ଦ୍ୱୀପ ଗୋଳାକାର ଥିବାରୁ କେଉଁଠି କମ୍ କେଉଁଠି ବେଶି ହୋଇଥାଏ ।
ଵର୍ଷାଣାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ଯଥାଭେଦଂ ତଥୋତ୍ତରମ୍ ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଜନପଦାସ୍ ତାନି ଵର୍ଷାଣି ସପ୍ତ ଵୈ
ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପର୍ବତମାନେ ଯେପରି ଭିନ୍ନ, ଉତ୍ତର ଦିଗ ମଧ୍ୟ ସେପରି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନପଦ ଅଛି, ଏହି ସାତଟି ଅଞ୍ଚଳ ।
ପ୍ରପାତଵିଷମୈସ୍ତୈସ୍ତୁ ପର୍ଵତୈରାଵୃତାନି ତୁ ସପ୍ତ ତାନି ନଦୀଭେଦୈର୍ ଅଗମ୍ଯାନି ପରସ୍ପରମ୍
ଏହି ସାତଟି ଅଞ୍ଚଳ କଠିନ ଓ ଅସମ ପର୍ବତମାନେ ଘେରି ରହିଛି; ନଦୀମାନଙ୍କ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଏଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଯିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ଵସନ୍ତି ତେଷୁ ସତ୍ତ୍ଵାନି ନାନାଜାତୀନି ସର୍ଵଶଃ ଇମଂ ହୈମଵତଂ ଵର୍ଷଂ ଭାରତଂ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବସିଥାନ୍ତି; ଏହି ହିମପରି ଅଞ୍ଚଳ 'ଭାରତ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ହେମକୂଟଂ ପରଂ ତସ୍ମାନ୍ ନାମ୍ନା କିମ୍ପୁରୁଷଂ ସ୍ମୃତମ୍ ହେମକୂଟାଚ୍ଚ ନିଷଧଂ ହରିଵର୍ଷଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ
ହେମକୂଟ ପରେ ଯେଉଁଠାରିକୁ 'କିମ୍ପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ହେମକୂଟରୁ ନିଷଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ 'ହରିବର୍ଷ' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ।
ହରିଵର୍ଷାତ୍ପରଂ ଚାପି ମେରୋସ୍ତୁ ତଦିଲାଵୃତମ୍ ଇଲାଵୃତାତ୍ପରଂ ନୀଲଂ ରମ୍ଯକଂ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ହରିବର୍ଷ ପରେ ମେରୁପର ଇଲାବୃତ ଅଛି; ଇଲାବୃତ ପରେ ନୀଳ ପର୍ବତ, ଯାହା 'ରମ୍ୟକ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ରମ୍ଯକାଦପରଂ ଶ୍ଵେତଂ ଵିଶ୍ରୁତଂ ତଦ୍ଧିରଣ୍ଯକମ୍ ହିରଣ୍ଯକାତ୍ପରଂ ଚୈଵ ଶୃଙ୍ଗଶାକଂକୁରଂ ସ୍ମୃତମ୍
ରମ୍ୟକ ପରେ ଶ୍ୱେତ ଅଞ୍ଚଳ, ଯାହା 'ହିରଣ୍ୟକ' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା; ହିରଣ୍ୟକ ପରେ 'ଶୃଙ୍ଗଶାକଙ୍କୁର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଧନୁଃସଂସ୍ଥେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯେ ଦେଵର୍ଷେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ ଦୀର୍ଘାଣି ତସ୍ଯ ଚତ୍ଵାରି ମଧ୍ଯମଂ ତଦିଲାଵୃତମ୍
ଦେବୃଷି, ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଧନୁଷ ଆକୃତିରେ ଚାରିଟି ଲମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ।
ପୂର୍ଵତୋ ନିଷଧସ୍ଯେଦଂ ଵେଦ୍ଯର୍ଧଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ପରଂ ତ୍ଵିଲାଵୃତଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଵେଦ୍ଯର୍ଧଂ ତୁ ତଦୁତ୍ତରମ୍
ନିଷଧର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବେଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଛି; ତା'ପରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ବେଦୀର ଉତ୍ତର ଅର୍ଦ୍ଧ ।