ଦଶ ତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପଗାଃ ମାଘମାସେ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଭରତର୍ଷଭ
ମାଘ ମାସରେ ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ତିନି କୋଟି ପବିତ୍ର ନଦୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଯୋଗ ଦେଇଥାଏ, ହେ ଭାରତବୀର।
ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ମହାରାଜ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍ ପୁନର୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଜମାନୋ ଵିଶେଷତଃ
ନିଜେ ଶାନ୍ତ ରୁହ, ମହାରାଜ, ଅବିରୋଧରେ ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର; ରାଜାଧିରାଜ, ତୁମେ ପୁଣିଥରେ ବିଶେଷ କରି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖିବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ମହାଭାଗୋ ମାର୍କଣ୍ଡେଯୋ ମହାତପାଃ ଯୁଧିଷ୍ଠିରସ୍ଯ ନୃପତେସ୍ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ
ଏଭଳି କହି, ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହାତପସ୍ବୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ର ସମାପ୍ଲାଵ୍ଯ ଗାତ୍ରାଣି ସଗଣୋ ନୃପଃ ଯଥୋକ୍ତେନାଥ ଵିଧିନା ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମାଗମତ୍
ତାପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ଦେହ ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିରେ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ।
ତଥା ତ୍ଵମପି ଦେଵର୍ଷେ ପ୍ରଯାଗାଭିମୁଖୋ ଭଵ ଅଭିଷେକଂ ତୁ କୃତ୍ଵାଦ୍ଯ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
ଏହିପରି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଦେବଋଷି, ପ୍ରୟାଗ ଦିଗକୁ ଯାଅ; ଆଜି ସ୍ନାନ କରି ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେବ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଥ ନନ୍ଦୀଶସ୍ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ ନାରଦୋ ଽପି ଜଗାମାଶୁ ପ୍ରଯାଗାଭିମୁଖସ୍ତଥା
ଏଭଳି କହି, ନନ୍ଦୀଶ ତାହାଁରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ନାରଦ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ପ୍ରୟାଗ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ଜପ୍ତ୍ଵା ଚ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା ଦାନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜାଗ୍ର୍ଯେଭ୍ଯୋ ଗତଃ ସ୍ଵଭଵନଂ ତଦା
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ସେ ପରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
କତି ଦ୍ଵୀପାଃ ସମୁଦ୍ରା ଵା ପର୍ଵତା ଵା କତି ପ୍ରଭୋ କିଯନ୍ତି ଚୈଵ ଵର୍ଷାଣି ତେଷୁ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ କାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, କେତେ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ଅଛି, କେତେ ପର୍ବତ ଅଛି? ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେ ଭାଗ ଅଛି ଓ କେଉଁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ?
ମହାଭୂମିପ୍ରମାଣଂ ଚ ଲୋକାଲୋକସ୍ତଥୈଵ ଚ ପର୍ଯାପ୍ତିଂ ପରିମାଣଂ ଚ ଗତିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଯୋସ୍ତଥା
ବଡ଼ ଭୂମିର ଆକାର କେତେ, ଏବଂ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେତେ ଦୂରି? ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଚଳାଚଳ, ସୀମା ଓ ମାପ କେମିତି?
ଏତଦ୍ବ୍ରଵୀହି ନଃ ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଯଥାର୍ଥଵିତ୍ ତ୍ଵଦୁକ୍ତମେତତ୍ସକଲଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍
ଆପଣ ଯେପରି ତଥ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ସେହିପରି ସମସ୍ତ କଥା ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ କଥା ସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ଦ୍ଵୀପଭେଦସହସ୍ରାଣି ସପ୍ତ ଚାନ୍ତର୍ଗତାନି ଚ ନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ କ୍ରମେଣେହ ଵକ୍ତୁଂ ଵୈ ସକଲଂ ଜଗତ୍
ହଜାର ଦ୍ୱୀପର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗ ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତଟି ଅଛି; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଏଠାରେ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ କହିପାରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ସପ୍ତୈଵ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯଗ୍ରହୈଃ ସହ ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବଳ ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ସେମାନଙ୍କର ମାପ ମାନବ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ କୁହାଯାଏ।
ଅଚିନ୍ତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵାସ୍ ତାଂସ୍ତୁ ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍ ପ୍ରକୃତିଭ୍ଯଃ ପରଂ ଯଚ୍ଚ ତଦଚିନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହେବା ନୁହେଁ; ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଠାରେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ରହିଛି।
ସପ୍ତ ଵର୍ଷାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଂ ଯଥାଵିଧମ୍ ଵିସ୍ତରଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଯଚ୍ଚ ଯୋଜନୈସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ
ମୁଁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ସାତଟି ଭାଗ, ତାହାର ବିସ୍ତାର ଓ ମଣ୍ଡଳ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ସେମାନଙ୍କର ଯୋଜନ ମାପ ଶୁଣ।
ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଶତଂ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ ନାନାଜନପଦାକୀର୍ଣଂ ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ଶୁଭୈଃ
ଦ୍ୱୀପର ପ୍ରସ୍ତ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ, ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ ଓ ଅନେକ ଶୁଭ୍ର ନଗର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ସିଦ୍ଧଚାରଣସଂକୀର୍ଣଂ ପର୍ଵତୈରୁପଶୋଭିତମ୍ ସର୍ଵଧାତୁପିନଦ୍ଧୈସ୍ତୈଃ ଶିଲାଜାଲସମୁଦ୍ଗତୈଃ
ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଭରିଥିବା, ପର୍ବତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଓ ପାହାଡ଼ ପଥରର ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ପର୍ଵତପ୍ରଭଵାଭିଶ୍ଚ ନଦୀଭିସ୍ତୁ ସମନ୍ତତଃ ପ୍ରାଗାଯତା ମହାପାର୍ଶ୍ଵାଃ ଷଡିମେ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ
ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବହୁଛନ୍ତି, ବଡ଼ ବଡ଼ କୂଳ ଥିବା; ଏହି ଛଅଟି ହେଉଛି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗର ପର୍ବତ।
ଅଵଗାହ୍ଯ ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ ହିମପ୍ରାଯଶ୍ଚ ହିମଵାନ୍ ହେମକୂଟଶ୍ଚ ହେମଵାନ୍
ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦୁଇପଟେ ସମୁଦ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ହିମବନ୍ତ, ଅଧିକ ହିମ ଥିବା, ହେମକୂଟ ଓ ହେମବାନ୍ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵତଃ ସୁମୁଖଶ୍ଚାପି ନିଷଧଃ ପର୍ଵତୋ ମହାନ୍ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ତୁ ସୌଵର୍ଣୋ ମେରୁଶ୍ଚୋଲ୍ବମଯଃ ସ୍ମୃତଃ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସ ଚତୁର୍ଦିଶମ୍
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ବଡ଼ ପର୍ବତ ନିଷଧ ଅଛି; ମେରୁ ପର୍ବତ ସୁନାର ଓ ଉଚ୍ଚ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଓ ସୁନାର ତିଆରି, ଚାରିଦିଗକୁ ଚବିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା।
ଵୃତ୍ତାକୃତିପ୍ରମାଣଶ୍ଚ ଚତୁରସ୍ରଃ ସମାହିତଃ ନାନାଵର୍ଣୈଃ ସମଃ ପାର୍ଶ୍ଵୈଃ ପ୍ରଜାପତିଗୁଣାନ୍ଵିତଃ
ତାହାର ଆକାର ଗୋଲା, କିନ୍ତୁ ଚତୁରସ୍ର ଭାବରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ, ସମସ୍ତ ପଟେ ସମାନ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଗୁଣ ଥିବା।
ନାଭୀବନ୍ଧନସମ୍ଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ ପୂର୍ଵତଃ ଶ୍ଵେତଵର୍ଣସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ତେନ ଵୈ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନାଭି ବନ୍ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅଦୃଶ୍ୟ; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଧଳା ରଙ୍ଗ, ଏହିପରି ତାହାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁଣ ସ୍ଥାପିତ।
ପୀତଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେନାସୌ ତେନ ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵମିଷ୍ଯେତ ଭୃଙ୍ଗିପତ୍ତ୍ରୀନଭଶ୍ ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମେନ ସମନ୍ଵିତଃ ତେନାସ୍ଯ ଶୂଦ୍ରତା ସିଦ୍ଧା ମେରୋର୍ ନାମାର୍ଥକର୍ମତଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ, ଏହା ତାହାର ବୈଶ୍ୟ ଗୁଣ; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଭୃଙ୍ଗି ପତ୍ର ରଙ୍ଗ ଥିବା, ଏହା ତାହାର ଶୂଦ୍ର ଭାବକୁ ନାମ, ଅର୍ଥ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ କରେ।
ପାର୍ଶ୍ଵମୁତ୍ତରତସ୍ତସ୍ଯ ରକ୍ତଵର୍ଣଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ ତେନାସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ରଭାଵଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଇତି ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଉତ୍ତର ପଟେ ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍, ଏହିପରି ତାହାର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗୁଣ ସ୍ଥାପିତ; ଏହିପରି ଚାରି ରଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା।
ନୀଲଶ୍ଚ ଵୈଡୂର୍ଯମଯଃ ଶ୍ଵେତଃ ପୀତୋ ହିରଣ୍ମଯଃ ମଯୂରବର୍ହଵର୍ଣଶ୍ଚ ଶାତକୌମ୍ଭଃ ସ ଶୃଙ୍ଗଵାନ୍
ତାହା ନୀଳ, ବୈଡୂର୍ୟ ମଣିର ତିଆରି, ଧଳା, ହଳଦିଆ, ସୁନାର, ମୟୂର ପାଖର ରଙ୍ଗର, ଶୁଧ୍ଧ ସୁନାର ତିଆରି ଓ ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା।
ଏତେ ପର୍ଵତରାଜାନଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତାଃ ତେଷାମନ୍ତରଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ନଵସାହସ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ପର୍ବତମାନେ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ରାଜା, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବସିଥାନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତାକୁ ନଉ ହଜାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ମଧ୍ଯେ ତ୍ଵିଲାଵୃତଂ ନାମ ମହାମେରୋଃ ସମନ୍ତତଃ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଯୋଜନୈଃ ସମଃ
ମହାମେରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ନାମକ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚବିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ।
ମଧ୍ଯେ ତସ୍ଯ ମହାମେରୁର୍ ଵିଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ ଵେଦ୍ଯର୍ଧଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ମେରୋର୍ ଉତ୍ତରାର୍ଧଂ ତଥୋତ୍ତରମ୍
ସେ ଅଞ୍ଚଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହାମେରୁ ପର୍ବତ ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ । ଏହାର ଆଧା ଭାଗ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଓ ଆଧା ଉତ୍ତରକୁ ଅଛି ।
ଵର୍ଷାଣି ଯାନି ସପ୍ତାତ୍ର ତେଷାଂ ଵୈ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଯୋଜନୈର୍ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରମ୍
ଏଠାରେ ଥିବା ସାତଟି ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବତ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ।
ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରସ୍ ତେଷାମାଯାମ ଉଚ୍ଯତେ ନୀଲଶ୍ଚ ନିଷଧଶ୍ଚୈଵ ତେଷାଂ ହୀନାଶ୍ଚ ଯେ ପରେ
ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଚଉଡ଼ା ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଲମ୍ବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ନୀଳ ଓ ନିଷଧ ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ଆଉ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ଆକାରର ।
ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ହେମକୂଟଶ୍ଚ ହିମଵାଞ୍ଛୃଙ୍ଗଵାଂଶ୍ଚ ଯଃ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣେଣ ଋଷଭଃ ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ
ଶ୍ୱେତ, ହେମକୂଟ ଓ ଶିଖରସମୂହ ସହିତ ହିମବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଋଷଭ ପର୍ବତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ କୁହାଯାଏ ।