ଯସ୍ତ୍ଵିଦଂ କଲ୍ଯ ଉତ୍ଥାଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପଠତେ ନରଃ ପ୍ରଯାଗଂ ସ୍ମରତେ ନିତ୍ଯଂ ସ ଯାତି ପରମଂ ପଦମ୍ ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ରୁଦ୍ରଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି ଏହି ମହିମା ପଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ମମ ଵାକ୍ଯଂ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମହାରାଜ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ ନିତ୍ଯଂ ଜପସ୍ଵ ଜୁହ୍ଵସ୍ଵ ପ୍ରଯାଗେ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ମୋର କଥା ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ମହାରାଜ, ମୁଁ କହୁଛି—ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରୟାଗରେ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କର ଏବଂ ହବନ କର, ଚିନ୍ତା ଛାଡି ଶାନ୍ତ ହୁଅ।
ପ୍ରଯାଗଂ ସ୍ମର ଵୈ ନିତ୍ଯଂ ସହାସ୍ମାଭିର୍ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଆମ ସହିତ ପ୍ରୟାଗକୁ ସଦା ସ୍ମରଣ କର; ରାଜାଧିରାଜ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପ୍ରଯାଗମନୁଗଚ୍ଛେଦ୍ଵା ଵସତେ ଵାପି ଯୋ ନରଃ ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ରୁଦ୍ରଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଆନ୍ତି କିମ୍ବା ସେଠାରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ପ୍ରତିଗ୍ରହାଦୁପାଵୃତ୍ତଃ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ ଅହଂକାରନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ ଦାନ ନେବାରୁ ବିରତ ରହେ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ନିୟମିତ ରହେ, ପବିତ୍ର ଓ ଅହଂକାର ଛାଡିଦେଇଛି, ସେ ତୀର୍ଥ ଫଳ ପାଏ।
ଅକୋପନଶ୍ଚ ସତ୍ଯଶ୍ଚ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଦୃଢଵ୍ରତଃ ଆତ୍ମୋପମଶ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ମନେ କରେ, ସେ ତୀର୍ଥ ଫଳ ପାଏ।
ଋଷିଭିଃ କ୍ରତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵୈଶ୍ଚାପି ଯଥାକ୍ରମମ୍ ନ ହି ଶକ୍ଯା ଦରିଦ୍ରେଣ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ମହୀପତେ
ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଯଥାନୁକ୍ରମେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ରାଜା, ଗରିବ ଲୋକମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ବହୂପକରଣା ଯଜ୍ଞା ନାନାସମ୍ଭାରଵିସ୍ତରାଃ ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ପାର୍ଥିଵୈରେତୈଃ ସମୃଦ୍ଧୈର୍ଵୈ ନରୈଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ପାତ୍ରପାଣି ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଦରକାର; ଏହିଠିକି ବଡ଼ ଧନୀ ଲୋକମାନେ କେବେ କେବେ କରିପାରନ୍ତି।
ଯୋ ଦରିଦ୍ରୈରପି ଵିଧିଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ନରେଶ୍ଵର ତୁଲ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଫଲୈଃ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ ତନ୍ନିବୋଧ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
କିନ୍ତୁ ରାଜା, ଏମିତି ଏକ ବିଧି ଅଛି ଯାହା ଗରିବ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି; ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହା ଯଜ୍ଞ ଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ଋଷୀଣାଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ଭରତସତ୍ତମ ତୀର୍ଥାନୁଗମନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞେଭ୍ଯୋ ଽପି ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଏହା ହେଉଛି ଋଷିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଦଶ ତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପଗାଃ ମାଘମାସେ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଭରତର୍ଷଭ
ମାଘ ମାସରେ ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ତିନି କୋଟି ପବିତ୍ର ନଦୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଯୋଗ ଦେଇଥାଏ, ହେ ଭାରତବୀର।
ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ମହାରାଜ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍ ପୁନର୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଜମାନୋ ଵିଶେଷତଃ
ନିଜେ ଶାନ୍ତ ରୁହ, ମହାରାଜ, ଅବିରୋଧରେ ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର; ରାଜାଧିରାଜ, ତୁମେ ପୁଣିଥରେ ବିଶେଷ କରି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖିବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ମହାଭାଗୋ ମାର୍କଣ୍ଡେଯୋ ମହାତପାଃ ଯୁଧିଷ୍ଠିରସ୍ଯ ନୃପତେସ୍ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ
ଏଭଳି କହି, ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହାତପସ୍ବୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ର ସମାପ୍ଲାଵ୍ଯ ଗାତ୍ରାଣି ସଗଣୋ ନୃପଃ ଯଥୋକ୍ତେନାଥ ଵିଧିନା ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମାଗମତ୍
ତାପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ଦେହ ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିରେ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ।
ତଥା ତ୍ଵମପି ଦେଵର୍ଷେ ପ୍ରଯାଗାଭିମୁଖୋ ଭଵ ଅଭିଷେକଂ ତୁ କୃତ୍ଵାଦ୍ଯ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
ଏହିପରି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଦେବଋଷି, ପ୍ରୟାଗ ଦିଗକୁ ଯାଅ; ଆଜି ସ୍ନାନ କରି ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେବ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଥ ନନ୍ଦୀଶସ୍ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ ନାରଦୋ ଽପି ଜଗାମାଶୁ ପ୍ରଯାଗାଭିମୁଖସ୍ତଥା
ଏଭଳି କହି, ନନ୍ଦୀଶ ତାହାଁରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ନାରଦ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ପ୍ରୟାଗ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ଜପ୍ତ୍ଵା ଚ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା ଦାନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜାଗ୍ର୍ଯେଭ୍ଯୋ ଗତଃ ସ୍ଵଭଵନଂ ତଦା
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ସେ ପରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
କତି ଦ୍ଵୀପାଃ ସମୁଦ୍ରା ଵା ପର୍ଵତା ଵା କତି ପ୍ରଭୋ କିଯନ୍ତି ଚୈଵ ଵର୍ଷାଣି ତେଷୁ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ କାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, କେତେ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ଅଛି, କେତେ ପର୍ବତ ଅଛି? ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେ ଭାଗ ଅଛି ଓ କେଉଁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ?
ମହାଭୂମିପ୍ରମାଣଂ ଚ ଲୋକାଲୋକସ୍ତଥୈଵ ଚ ପର୍ଯାପ୍ତିଂ ପରିମାଣଂ ଚ ଗତିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଯୋସ୍ତଥା
ବଡ଼ ଭୂମିର ଆକାର କେତେ, ଏବଂ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେତେ ଦୂରି? ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଚଳାଚଳ, ସୀମା ଓ ମାପ କେମିତି?
ଏତଦ୍ବ୍ରଵୀହି ନଃ ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଯଥାର୍ଥଵିତ୍ ତ୍ଵଦୁକ୍ତମେତତ୍ସକଲଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍
ଆପଣ ଯେପରି ତଥ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ସେହିପରି ସମସ୍ତ କଥା ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ କଥା ସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ଦ୍ଵୀପଭେଦସହସ୍ରାଣି ସପ୍ତ ଚାନ୍ତର୍ଗତାନି ଚ ନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ କ୍ରମେଣେହ ଵକ୍ତୁଂ ଵୈ ସକଲଂ ଜଗତ୍
ହଜାର ଦ୍ୱୀପର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗ ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତଟି ଅଛି; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଏଠାରେ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ କହିପାରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ସପ୍ତୈଵ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯଗ୍ରହୈଃ ସହ ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବଳ ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ସେମାନଙ୍କର ମାପ ମାନବ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ କୁହାଯାଏ।
ଅଚିନ୍ତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵାସ୍ ତାଂସ୍ତୁ ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍ ପ୍ରକୃତିଭ୍ଯଃ ପରଂ ଯଚ୍ଚ ତଦଚିନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହେବା ନୁହେଁ; ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଠାରେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ରହିଛି।
ସପ୍ତ ଵର୍ଷାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଂ ଯଥାଵିଧମ୍ ଵିସ୍ତରଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଯଚ୍ଚ ଯୋଜନୈସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ
ମୁଁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ସାତଟି ଭାଗ, ତାହାର ବିସ୍ତାର ଓ ମଣ୍ଡଳ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ସେମାନଙ୍କର ଯୋଜନ ମାପ ଶୁଣ।
ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଶତଂ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ ନାନାଜନପଦାକୀର୍ଣଂ ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ଶୁଭୈଃ
ଦ୍ୱୀପର ପ୍ରସ୍ତ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ, ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ ଓ ଅନେକ ଶୁଭ୍ର ନଗର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ସିଦ୍ଧଚାରଣସଂକୀର୍ଣଂ ପର୍ଵତୈରୁପଶୋଭିତମ୍ ସର୍ଵଧାତୁପିନଦ୍ଧୈସ୍ତୈଃ ଶିଲାଜାଲସମୁଦ୍ଗତୈଃ
ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଭରିଥିବା, ପର୍ବତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଓ ପାହାଡ଼ ପଥରର ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ପର୍ଵତପ୍ରଭଵାଭିଶ୍ଚ ନଦୀଭିସ୍ତୁ ସମନ୍ତତଃ ପ୍ରାଗାଯତା ମହାପାର୍ଶ୍ଵାଃ ଷଡିମେ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ
ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବହୁଛନ୍ତି, ବଡ଼ ବଡ଼ କୂଳ ଥିବା; ଏହି ଛଅଟି ହେଉଛି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗର ପର୍ବତ।
ଅଵଗାହ୍ଯ ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ ହିମପ୍ରାଯଶ୍ଚ ହିମଵାନ୍ ହେମକୂଟଶ୍ଚ ହେମଵାନ୍
ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦୁଇପଟେ ସମୁଦ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ହିମବନ୍ତ, ଅଧିକ ହିମ ଥିବା, ହେମକୂଟ ଓ ହେମବାନ୍ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵତଃ ସୁମୁଖଶ୍ଚାପି ନିଷଧଃ ପର୍ଵତୋ ମହାନ୍ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ତୁ ସୌଵର୍ଣୋ ମେରୁଶ୍ଚୋଲ୍ବମଯଃ ସ୍ମୃତଃ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସ ଚତୁର୍ଦିଶମ୍
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ବଡ଼ ପର୍ବତ ନିଷଧ ଅଛି; ମେରୁ ପର୍ବତ ସୁନାର ଓ ଉଚ୍ଚ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଓ ସୁନାର ତିଆରି, ଚାରିଦିଗକୁ ଚବିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା।
ଵୃତ୍ତାକୃତିପ୍ରମାଣଶ୍ଚ ଚତୁରସ୍ରଃ ସମାହିତଃ ନାନାଵର୍ଣୈଃ ସମଃ ପାର୍ଶ୍ଵୈଃ ପ୍ରଜାପତିଗୁଣାନ୍ଵିତଃ
ତାହାର ଆକାର ଗୋଲା, କିନ୍ତୁ ଚତୁରସ୍ର ଭାବରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ, ସମସ୍ତ ପଟେ ସମାନ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଗୁଣ ଥିବା।