ତଥା ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ପ୍ରଯାଗଂ ପୂଜଯେଦ୍ବୁଧଃ ପୂଜ୍ଯତେ ତୀର୍ଥରାଜସ୍ତୁ ସତ୍ଯମେଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ରାଜା ପ୍ରୟାଗ ନିଶ୍ଚୟ ପୂଜ୍ୟ।
ବ୍ରହ୍ମାପି ସ୍ମରତେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯାଗଂ ତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍ ତୀର୍ଥରାଜମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଚାନ୍ଯତ୍କିଂଚିଦର୍ହତି
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରୟାଗ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ରାଜାକୁ ପାଇଲେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
କୋ ହି ଦେଵତ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵଂ ଚିକୀର୍ଷତି ଅନେନୈଵୋପମାନେନ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଥା ପୁଣ୍ଯତମଂ ଚାସ୍ତି ତଥୈଵ କଥିତଂ ମଯା
କିଏ ଦେବତା ହୋଇ ମଣିଷ ହେବାକୁ ଚାହେବ? ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ, ଯେପରି ମୁଁ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ବିଷୟ କହିଛି।
ଶ୍ରୁତଂ ଚେଦଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିସ୍ମିତୋ ଽହଂ ପୁନଃ ପୁନଃ କଥଂ ଯୋଗେନ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଵର୍ଗଵାସସ୍ତୁ କର୍ମଣା
ତୁମେ ଏହା ଶୁଣିଛ, ମୁଁ ପୁଣିପୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି—କିପରି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବା, କିପରି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ ମିଳେ?
ଦାତା ଵୈ ଲଭତେ ଭୋଗାନ୍ ଗାଂ ଚ ଯତ୍କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍ ତାନି କର୍ମାଣି ପୃଚ୍ଛାମି ପୁନସ୍ତୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମହୀ
ଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଭୋଗ ଓ କର୍ମର ଫଳ, ଯେପରି ଗାଁ ମିଳେ; ମୁଁ ପୁଣି ପଚାରୁଛି—ସେହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କି ଏହି ପୃଥିବୀ ମିଳେ?
ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ମହାବାହୋ ଯଥୋକ୍ତକରଣଂ ମହୀମ୍ ଗାମଗ୍ନିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ କାଞ୍ଚନଂ ସଲିଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଶୁଣ, ରାଜା, ବଳଶାଳୀ, ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୃଥିବୀ, ଗାଁ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୁନା, ପାଣି, ଓ ଜଣେ ନାରୀ—
ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୈଵ ଯେ ନିନ୍ଦନ୍ତି ନରାଧମାଃ ନ ତେଷାମୂର୍ଧ୍ଵଗମନମ୍ ଇଦମାହ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଯେମାନେ ମାଆ ବା ବାପାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକର ଅଧିକାର ନାହିଁ; ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ଯୋଗସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତିସ୍ଥାନଂ ପରମଦୁର୍ଲଭମ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନରକଂ ଘୋରଂ ଯେ ନରାଃ ପାପକର୍ମିଣଃ
ଏଭଳି, ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯେମାନେ ପାପ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଂ ଗାମ୍ ଅନଡ୍ଵାହଂ ମଣିମୁକ୍ତାଦିକାଞ୍ଚନମ୍ ପରୋକ୍ଷଂ ହରତେ ଯସ୍ତୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦାନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଯେଉଁଠି ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଗାଁ, ଗଡ଼ି, ମଣି, ମୁକ୍ତା, ସୁନା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଚୁରି କରି, ପରେ ଦାନ ଦେଉଛି—
ନ ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦାତାରୋ ଯତ୍ର ଭୋଗିନଃ ଅନେନକର୍ମଣା ଯୁକ୍ତାଃ ପଚ୍ଯନ୍ତେ ନରକେ ପୁନଃ
ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଭୋଗ କରୁଥିବା ଦାତାମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏପରି କର୍ମ କରିଥିବାମାନେ ପୁଣି ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ଯୋଗଂ ଚ ଧର୍ମଂ ଚ ଦାତାରଂ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଥା ସତ୍ଯମସତ୍ଯଂ ଵା ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀତି ଯତ୍ଫଲମ୍ ନିରୁକ୍ତଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାହ ସ୍ଵଯମଂଶୁମାନ୍
ଏଭଳି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମୁଁ ଯୋଗ, ଧର୍ମ ଓ ଦାତା ବିଷୟରେ କହିଛି, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ଅଛି-ନାହିଁ, ଏହାର ଫଳ କଣ, ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବି।
ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁନରେଵ ତୁ ନୈମିଷଂ ପୁଷ୍କରଂ ଚୈଵ ଗୋତୀର୍ଥଂ ସିନ୍ଧୁସାଗରମ୍
ଶୁଣ, ରାଜା, ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ପୁଣିଥରେ, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ ଓ ସିନ୍ଧୁ ସାଗର ସହିତ।
ଗଯା ଚ ଚୈତ୍ରକଂ ଚୈଵ ଗଙ୍ଗାସାଗରମେଵ ଚ ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଯେ ଚ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାଃ
ଗୟା, ଚୈତ୍ରକ ଓ ଗଙ୍ଗା-ସାଗର ସହିତ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଗୁଡ଼ିକ ଅଛି—
ଦଶ ତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତଥା ପରାଃ ପ୍ରଯାଗେ ସଂସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ପ୍ରୟାଗରେ ସଦା ଦଶ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ତିରିଶ କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ଅଛି ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ତ୍ରୀଣି ଚାପ୍ଯଗ୍ନିକୁଣ୍ଡାନି ଯେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଜାହ୍ନଵୀ ପ୍ରଯାଗାଦଭିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତା ସର୍ଵତୀର୍ଥନମସ୍କୃତା
ସେଠାରେ ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରୟାଗରୁ ବହିଯାଏ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନେ ମନ୍ଦିର କରନ୍ତି।
ତପନସ୍ଯ ସୁତା ଦେଵୀ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା ଯମୁନା ଗଙ୍ଗଯା ସାର୍ଧଂ ସଂଗତା ଲୋକଭାଵିନୀ
ତପନଙ୍କର କନ୍ୟା ଦେବୀ ଯମୁନା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଗଙ୍ଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ପ୍ରଯାଗଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଶୋଡ଼ଶିଂଶ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯୋ ଽର୍ଧକୋଟିଶ୍ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଵାଯୁରବ୍ରଵୀତ୍ ଦିଵି ଭୁଵ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜାହ୍ନଵୀ ସ୍ମୃତା
ତିନି କୋଟି ଓ ଅର୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଦିବ୍ୟ, ଭୂମିରେ ଓ ଆକାଶରେ ଅଛି ବୋଲି ବାୟୁ କହିଛନ୍ତି—ସେସବୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗଙ୍ଗା ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ପ୍ରଯାଗଂ ସମଧିଷ୍ଠାନଂ କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ ଭୋଗଵତ୍ଯଥ ଯା ଚୈଷା ଵେଦିରେଷା ପ୍ରଜାପତେଃ
ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଆସନ, ଭୋଗବତୀର ମଧ୍ୟ ଆସନ ଏଉଁଠି ଅଛି, ଏହିଠାରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ବେଦି ଅଛି।
ତତ୍ର ଵେଦାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମନ୍ତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଜାପତିମ୍ ଉପାସନ୍ତେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ଏଠାରେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ଯଜନ୍ତେ କ୍ରତୁଭିର୍ ଦେଵାସ୍ ତଥା ଚକ୍ରଧରା ନୃପାଃ ତତଃ ପୁଣ୍ଯତମଂ ନାସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରନ୍ତି; ଏହିପରି, ହେ ଭାରତ, ତିନି ଲୋକରେ ଏଠାଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ।
ପ୍ରଭାଵାତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଭଵତ୍ଯଧିକଂ ଵିଭୋ ଦଶ ତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତଥା ପରାଃ
ଏହାର ଶକ୍ତିରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଏଠାରେ ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିନି କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଗଙ୍ଗା ମହାଭାଗା ସ ଦେଶସ୍ତତ୍ତପୋଧନମ୍ ସିଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରଂ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଗଙ୍ଗାତୀରସମନ୍ଵିତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ୍ର ଗଙ୍ଗା ବହେ, ସେ ଦେଶ ତପସ୍ଵୀମାନଙ୍କର ନିବାସ, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ, ଗଙ୍ଗା କୂଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଇଦଂ ସତ୍ଯଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ ସାଧୂନାମାତ୍ମନଶ୍ଚ ଵୈ ସୁହୃଦଶ୍ଚ ଜପେତ୍କର୍ଣେ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯାନୁଗତସ୍ଯ ଚ
ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସାଧୁମାନେ ଓ ନିଜ ପାଇଁ; ଏହାକୁ ବନ୍ଧୁଙ୍କ କାନରେ କିମ୍ବା ନିଷ୍ଠାବାନ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପଢ଼ି ଶୁଣାଅ।
ଇଦଂ ଧନ୍ଯମିଦଂ ସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ସତ୍ଯମିଦଂ ସୁଖମ୍ ଇଦଂ ପୁଣ୍ଯମିଦଂ ଧର୍ମ୍ଯଂ ପାଵନଂ ଧର୍ମମୁତ୍ତମମ୍
ଏହା ଧନ୍ୟ, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଉଥିବା, ଏହା ସତ୍ୟ, ଏହା ଆନନ୍ଦ, ଏହା ପବିତ୍ର, ଏହା ଧର୍ମମୟ, ଏହା ପବନ, ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ।
ମହର୍ଷୀଣାମିଦଂ ଗୁହ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ ଅଧୀତ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵିଜୋ ଽପ୍ଯେତନ୍ ନିର୍ମଲଃ ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହା ମହାଋଷିମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ; ଏହାକୁ ପଢ଼ିଲେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଯ ଇଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସଦା ଶୁଚିଃ ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ଲଭତେ ନାକପୃଷ୍ଠେ ଚ ମୋଦତେ
ଯିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକଥାକୁ ଦିନେ ଦିନେ ଶୁଣେ, ସେ ସଦା ପବିତ୍ର ରହି, ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଲାଭ କରେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ।
ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ତାନି ତୀର୍ଥାନି ସଦ୍ଭିଃ ଶିଷ୍ଟାନୁଦର୍ଶିଭିଃ ସ୍ନାହି ତୀର୍ଥେଷୁ କୌରଵ୍ଯ ନ ଚ ଵକ୍ରମତିର୍ଭଵ
ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଦେଖି ଅନୁସରଣ କରି, ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ହେ କୌରବ, ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର ଓ ମନରେ କୁଟିଳତା ରଖନି।
ତ୍ଵଯା ଚ ସମ୍ଯକ୍ପୃଷ୍ଟେନ କଥିତଂ ଵୈ ମଯା ଵିଭୋ ପିତରସ୍ତାରିତାଃ ସର୍ଵେ ତଥୈଵ ଚ ପିତାମହାଃ
ତୁମେ ଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲା, ମୁଁ ସେଥିରେ ଉତ୍ତର ଦେଲି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ସମସ୍ତ ପିତୃପୁରୁଷ ଓ ପିତାମହମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ।
ଵ୍ରତଂ ଦାନଂ ତପସ୍ତୀର୍ଥଂ ଯାଗାଃ ସର୍ଵେ ସଦକ୍ଷିଣାଃ ଯୋଗାଃ ସାଂଖ୍ଯଂ ସଦାଚାରୋ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଜ୍ଞାନହେତଵଃ ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ତୁ ସର୍ଵେ ତେ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍
ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣା, ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ—ଏସବୁ ମିଶି ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଶୋଡ଼ଶିଂଶ ଅଂଶ ସମାନ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ।