ଗତିଂ ଚ ପରମାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଭୋଗାଂଶ୍ଚୈଵ ଯଥେପ୍ସିତାନ୍ କିମର୍ଥମଲ୍ପଯୋଗେନ ବହୁ ଧର୍ମଂ ପ୍ରଶଂସସି ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ ବ୍ରୂହି ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
ଉଚ୍ଚ ଦିବ୍ୟ ଗତି ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ—କମ୍ ପ୍ରୟାସରେ ବହୁ ଧର୍ମ କାହିଁକି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦେଖିଥିବା ଏବଂ ଶୁଣିଥିବା ପ୍ରକାରେ କହ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧେଯଂ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମପି ଯଦ୍ଭଵେତ୍ ନରସ୍ଯାଶ୍ରଦ୍ଦଧାନସ୍ଯ ପାପୋପହତଚେତସଃ
ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉ; ଯେଉଁମାନେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଏବଂ ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେମାନେ ଏହିପରି।
ଅଶ୍ରଦ୍ଦଧାନୋ ହ୍ଯଶୁଚିର୍ ଦୁର୍ମତିସ୍ତ୍ଯକ୍ତମଙ୍ଗଲଃ ଏତେ ପାତକିନଃ ସର୍ଵେ ତେନେଦଂ ଭାଷିତଂ ତ୍ଵଯା
ଯେଉଁମାନେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଅପବିତ୍ର, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଭାଗ୍ୟହୀନ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପାପୀ; ତୁମେ ଏହିପରି କଥା କହିଛ।
ଶୃଣୁ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଚ ପରୋକ୍ଷଂ ଚ ଯଥାନ୍ଯସ୍ତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ଯେପରି ଦେଖିଛି ଏବଂ ଶୁଣିଛି, ସେଉଁଠି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଯେପରି କୁହାଯିବ, ତାହା ଶୁଣ।
ଯଥୈଵାନ୍ଯଦଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ ଯୋଗମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଦେଖିଛି, ଯେପରି ଦେଖିନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଅନୁଭବକୁ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଧରି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ।
କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ଚାପରସ୍ତତ୍ର ନୈଵ ଯୋଗମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ଜନ୍ମାନ୍ତରସହସ୍ରେଭ୍ଯୋ ଯୋଗୋ ଲଭ୍ଯେତ ମାନଵୈଃ
ଅନ୍ୟଯେଉଁଠି ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେଠି ଯୋଗକୁ ପାଇପାରେନାହିଁ; ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷମାନେ କଠିନରେ ଏହି ଯୋଗକୁ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଯଥା ଯୋଗସହସ୍ରେଣ ଯୋଗୋ ଲଭ୍ଯେତ ମାନଵୈଃ ଯସ୍ତୁ ସର୍ଵାଣି ରତ୍ନାନି ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଯେପରି ହଜାର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି ମଣିଷ ଯୋଗକୁ ପାଇଥାଏ, ସେପରି ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ—
ତେନ ଦାନେନ ଦତ୍ତେନ ଯୋଗଂ ନାଭ୍ଯେତି ମାନଵଃ ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ମୃତସ୍ଯେଦଂ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ସେ ଦାନ ଦେଇ ମଣିଷ ଯୋଗକୁ ପାଇପାରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠି ନୁହେଁ।
ପ୍ରଧାନହେତୁଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରଦ୍ଦଧତ୍ସ୍ଵ ଚ ଭାରତ ଯଥା ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ କହିବି, ଭାରତ, ଆସା ରଖ; କିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖାଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଵାସ୍ତି ଯତ୍କିଂଚିଦ୍ ଅବ୍ରାହ୍ମମ୍ ଇତି ଵୋଚ୍ଯତେ ଏଵଂ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵତ୍ର ପୂଜ୍ଯତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ଯଦି ଏହାକୁ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲାଯାଏ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ତଥା ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ପ୍ରଯାଗଂ ପୂଜଯେଦ୍ବୁଧଃ ପୂଜ୍ଯତେ ତୀର୍ଥରାଜସ୍ତୁ ସତ୍ଯମେଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ରାଜା ପ୍ରୟାଗ ନିଶ୍ଚୟ ପୂଜ୍ୟ।
ବ୍ରହ୍ମାପି ସ୍ମରତେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯାଗଂ ତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍ ତୀର୍ଥରାଜମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଚାନ୍ଯତ୍କିଂଚିଦର୍ହତି
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରୟାଗ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ରାଜାକୁ ପାଇଲେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
କୋ ହି ଦେଵତ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵଂ ଚିକୀର୍ଷତି ଅନେନୈଵୋପମାନେନ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଥା ପୁଣ୍ଯତମଂ ଚାସ୍ତି ତଥୈଵ କଥିତଂ ମଯା
କିଏ ଦେବତା ହୋଇ ମଣିଷ ହେବାକୁ ଚାହେବ? ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ, ଯେପରି ମୁଁ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ବିଷୟ କହିଛି।
ଶ୍ରୁତଂ ଚେଦଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିସ୍ମିତୋ ଽହଂ ପୁନଃ ପୁନଃ କଥଂ ଯୋଗେନ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଵର୍ଗଵାସସ୍ତୁ କର୍ମଣା
ତୁମେ ଏହା ଶୁଣିଛ, ମୁଁ ପୁଣିପୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି—କିପରି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବା, କିପରି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ ମିଳେ?
ଦାତା ଵୈ ଲଭତେ ଭୋଗାନ୍ ଗାଂ ଚ ଯତ୍କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍ ତାନି କର୍ମାଣି ପୃଚ୍ଛାମି ପୁନସ୍ତୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମହୀ
ଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଭୋଗ ଓ କର୍ମର ଫଳ, ଯେପରି ଗାଁ ମିଳେ; ମୁଁ ପୁଣି ପଚାରୁଛି—ସେହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କି ଏହି ପୃଥିବୀ ମିଳେ?
ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ମହାବାହୋ ଯଥୋକ୍ତକରଣଂ ମହୀମ୍ ଗାମଗ୍ନିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ କାଞ୍ଚନଂ ସଲିଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଶୁଣ, ରାଜା, ବଳଶାଳୀ, ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୃଥିବୀ, ଗାଁ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୁନା, ପାଣି, ଓ ଜଣେ ନାରୀ—
ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୈଵ ଯେ ନିନ୍ଦନ୍ତି ନରାଧମାଃ ନ ତେଷାମୂର୍ଧ୍ଵଗମନମ୍ ଇଦମାହ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଯେମାନେ ମାଆ ବା ବାପାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକର ଅଧିକାର ନାହିଁ; ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ଯୋଗସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତିସ୍ଥାନଂ ପରମଦୁର୍ଲଭମ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନରକଂ ଘୋରଂ ଯେ ନରାଃ ପାପକର୍ମିଣଃ
ଏଭଳି, ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯେମାନେ ପାପ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଂ ଗାମ୍ ଅନଡ୍ଵାହଂ ମଣିମୁକ୍ତାଦିକାଞ୍ଚନମ୍ ପରୋକ୍ଷଂ ହରତେ ଯସ୍ତୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦାନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଯେଉଁଠି ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଗାଁ, ଗଡ଼ି, ମଣି, ମୁକ୍ତା, ସୁନା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଚୁରି କରି, ପରେ ଦାନ ଦେଉଛି—
ନ ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦାତାରୋ ଯତ୍ର ଭୋଗିନଃ ଅନେନକର୍ମଣା ଯୁକ୍ତାଃ ପଚ୍ଯନ୍ତେ ନରକେ ପୁନଃ
ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଭୋଗ କରୁଥିବା ଦାତାମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏପରି କର୍ମ କରିଥିବାମାନେ ପୁଣି ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ଯୋଗଂ ଚ ଧର୍ମଂ ଚ ଦାତାରଂ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଥା ସତ୍ଯମସତ୍ଯଂ ଵା ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀତି ଯତ୍ଫଲମ୍ ନିରୁକ୍ତଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାହ ସ୍ଵଯମଂଶୁମାନ୍
ଏଭଳି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମୁଁ ଯୋଗ, ଧର୍ମ ଓ ଦାତା ବିଷୟରେ କହିଛି, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ଅଛି-ନାହିଁ, ଏହାର ଫଳ କଣ, ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବି।
ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁନରେଵ ତୁ ନୈମିଷଂ ପୁଷ୍କରଂ ଚୈଵ ଗୋତୀର୍ଥଂ ସିନ୍ଧୁସାଗରମ୍
ଶୁଣ, ରାଜା, ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ପୁଣିଥରେ, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ ଓ ସିନ୍ଧୁ ସାଗର ସହିତ।
ଗଯା ଚ ଚୈତ୍ରକଂ ଚୈଵ ଗଙ୍ଗାସାଗରମେଵ ଚ ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଯେ ଚ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାଃ
ଗୟା, ଚୈତ୍ରକ ଓ ଗଙ୍ଗା-ସାଗର ସହିତ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଗୁଡ଼ିକ ଅଛି—
ଦଶ ତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତଥା ପରାଃ ପ୍ରଯାଗେ ସଂସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ପ୍ରୟାଗରେ ସଦା ଦଶ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ତିରିଶ କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ଅଛି ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ତ୍ରୀଣି ଚାପ୍ଯଗ୍ନିକୁଣ୍ଡାନି ଯେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଜାହ୍ନଵୀ ପ୍ରଯାଗାଦଭିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତା ସର୍ଵତୀର୍ଥନମସ୍କୃତା
ସେଠାରେ ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରୟାଗରୁ ବହିଯାଏ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନେ ମନ୍ଦିର କରନ୍ତି।
ତପନସ୍ଯ ସୁତା ଦେଵୀ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା ଯମୁନା ଗଙ୍ଗଯା ସାର୍ଧଂ ସଂଗତା ଲୋକଭାଵିନୀ
ତପନଙ୍କର କନ୍ୟା ଦେବୀ ଯମୁନା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଗଙ୍ଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ପ୍ରଯାଗଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଶୋଡ଼ଶିଂଶ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯୋ ଽର୍ଧକୋଟିଶ୍ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଵାଯୁରବ୍ରଵୀତ୍ ଦିଵି ଭୁଵ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜାହ୍ନଵୀ ସ୍ମୃତା
ତିନି କୋଟି ଓ ଅର୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଦିବ୍ୟ, ଭୂମିରେ ଓ ଆକାଶରେ ଅଛି ବୋଲି ବାୟୁ କହିଛନ୍ତି—ସେସବୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗଙ୍ଗା ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ପ୍ରଯାଗଂ ସମଧିଷ୍ଠାନଂ କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ ଭୋଗଵତ୍ଯଥ ଯା ଚୈଷା ଵେଦିରେଷା ପ୍ରଜାପତେଃ
ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଆସନ, ଭୋଗବତୀର ମଧ୍ୟ ଆସନ ଏଉଁଠି ଅଛି, ଏହିଠାରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ବେଦି ଅଛି।
ତତ୍ର ଵେଦାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମନ୍ତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଜାପତିମ୍ ଉପାସନ୍ତେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ଏଠାରେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।