ଯତ୍ରାସୌ ଲଭତେ ଜନ୍ମ ସା ଗୌସ୍ତସ୍ଯାଭିଜାଯତେ ନ ଚ ପଶ୍ଯତି ତଂ ଘୋରଂ ନରକଂ ତେନ କର୍ମଣା ଉତ୍ତରାନ୍ସ କୁରୂନ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ମୋଦତେ କାଲମକ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁଠି ସେ ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସେଠି ସେଇ ଗାଈ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି। ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଅନନ୍ତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦଦ୍ଯାଦେକାଂ ପଯସ୍ଵିନୀମ୍ ପୁତ୍ରାନ୍ଦାରାଂସ୍ତଥା ଭୃତ୍ଯାନ୍ ଗୌରେକା ପ୍ରତି ତାରଯେତ୍
ଶତ ହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି କେହି ଏକ ଦୁଧାଳି ଗାଈ ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ସେ ଏକ ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପୁଅ, ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଦାସମାନେ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଷୁ ଦାନେଷୁ ଗୋଦାନଂ ତୁ ଵିଶିଷ୍ଯତେ ଦୁର୍ଗମେ ଵିଷମେ ଘୋରେ ମହାପାତକସମ୍ଭଵେ ଗୌରେଵ ରକ୍ଷାଂ କୁରୁତେ ତସ୍ମାଦ୍ଦେଯା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମେ
ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଦାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଦୁର୍ଗମ, କଠିନ ଓ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥିତିରେ, ଯେଉଁଠି ମହାପାପ ହୁଏ, ସେଠି ଗାଈ ମାନେ ମାତ୍ର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
ଯଥା ଯଥା ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥ୍ଯତେ ତ୍ଵଯା ତଥା ତଥା ପ୍ରମୁଚ୍ଯେ ଽହଂ ସର୍ଵପାପୈର୍ନ ସଂଶଯଃ
ତୁମେ ଯେପରି ପ୍ରୟାଗର ମହିମା କହୁଛ, ସେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଭଗଵନ୍କେନ ଵିଧିନା ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମନିଶ୍ଚଯୈଃ ପ୍ରଯାଗେ ଯୋ ଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ମହାମୁନେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, କେଉଁ ପ୍ରକାର ନିୟମରେ ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ? ଏହାର ନିୟମ କ’ଣ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ ମହାମୁନି।
କଥଯିଷ୍ଯାମି ତେ ରାଜଂସ୍ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଵିଧିକ୍ରମମ୍ ଆର୍ଷେଣ ଵିଧିନାନେନ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
ହେ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରୁଣା ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଦେଖିଥିବା ଓ ଶୁଣିଥିବା ପ୍ରକାର, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଠିକ୍ କ୍ରମ କହିବି।
ପ୍ରଯାଗତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର୍ଥୀ ଯଃ ପ୍ରଯାତି ନରଃ କ୍ଵଚିତ୍ ବଲୀଵର୍ଦସମାରୂଢଃ ଶୃଣୁ ତସ୍ଯାପି ଯତ୍ଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି, ବେଳେ ବେଳେ ବଳଦ ଉପରେ ଚଢିଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଫଳ କ’ଣ ହୁଏ, ତାହା ଶୁଣ।
ନରକେ ଵସତେ ଘୋରେ ଗଵାଂ କ୍ରୋଷ୍ଟା ହି ଦାରୁଣେ ସଲିଲଂ ନ ଚ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ଦେହିନଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ, ଗାଈମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ; ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ସେ ଦେହୀଙ୍କ ହାତରୁ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ଯସ୍ତୁ ପୁତ୍ରାଂସ୍ତଥା ବାଲାନ୍ ସ୍ନାପଯେତ୍ ପାଯଯେତ୍ତଥା ଯଥାତ୍ମନା ତଥା ସର୍ଵଂ ଦାନଂ ଵିପ୍ରେଷୁ ଦାପଯେତ୍
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ପୁଅ ଓ ଛୋଟ ପିଲାମାନେକୁ ସ୍ନାନ କରାଏ, ପାନୀୟ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ନିଜ ପାଇଁ ଯେପରି ଦାନ କରିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ—
ଐଶ୍ଵର୍ଯଲୋଭମୋହାଦ୍ଵା ଗଚ୍ଛେଦ୍ଯାନେନ ଯୋ ନରଃ ନିଷ୍ଫଲଂ ତସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ତସ୍ମାଦ୍ଯାନଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
ଯଦି କେହି ଧନଲୋଭ କିମ୍ବା ମୋହରେ ଯାନ ଉପରେ ଯାଏ, ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ଯାନ ଉପରେ ଯିବା ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ।
ଗଙ୍ଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯସ୍ତୁ କନ୍ଯାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ଆର୍ଷେଣୈଵ ଵିଵାହେନ ଯଥାଵିଭଵସମ୍ଭଵମ୍
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ନିଜ ସମ୍ଭବ ଅନୁଯାୟୀ ବେଦ ନିୟମରେ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରାଏ—
ନ ସ ପଶ୍ଯତି ତଂ ଘୋରଂ ନରକଂ ତେନ କର୍ମଣା ଉତ୍ତରାନ୍ସ କୁରୂନ୍ଗତ୍ଵା ମୋଦତେ କାଲମକ୍ଷଯମ୍ ପୁତ୍ରାନ୍ଦାରାଂଶ୍ଚ ଲଭତେ ଧାର୍ମିକାନ୍ରୂପସଂଯୁତାନ୍
ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ନରକ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅନନ୍ତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଧର୍ମିକ ଓ ରୂପଶୀଳ ପୁଅ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି।
ତତ୍ର ଦାନଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଥାଵିଭଵସମ୍ଭଵମ୍ ତେନ ତୀର୍ଥଫଲଂ ଚୈଵ ଵର୍ଧତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ସ୍ଵର୍ଗେ ତିଷ୍ଠତି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍
ସେଠି ନିଜ ସମ୍ଭବ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ବଢ଼ିଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେ ଯାଏଁ ପ୍ରଳୟ ନ ହୁଏ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହନ୍ତି।
ଵଟମୂଲଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଞ୍ଚତି ସର୍ଵଲୋକାନତିକ୍ରମ୍ଯ ରୁଦ୍ରଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଯିଏ ବଟବୃକ୍ଷ ମୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି ତାହାଁରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତତ୍ର ତେ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯାସ୍ ତପନ୍ତି ରୁଦ୍ରସଂଶ୍ରିତାଃ ନିର୍ଦହନ୍ତି ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଵଟମୂଲଂ ନ ଦହ୍ଯତେ
ସେଠି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ, ତାପିତ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୋଡ଼ିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ବଟମୂଳ କିନ୍ତୁ ପୋଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ।
ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଭୁଵନଂ ଯଦା ଚୈକାର୍ଣଵଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଥୀଯତେ ତତ୍ର ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଯଜମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହେବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ମହାସାଗର ହୋଇ ରହିଯାଏ, ସେଠି ବାରମ୍ବାର ବିଷ୍ଣୁ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ବସିଥାନ୍ତି।
ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵା ଋଷଯଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣାଃ ସଦା ସେଵନ୍ତି ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ଗଙ୍ଗାଯମୁନସଂଗମମ୍
ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ସଦା ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ସ୍ଥଳୀ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ସେବନ କରନ୍ତି।
ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଯାଗଂ ସଂସ୍ତୁଵଂଶ୍ଚ ଯତ୍ ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ଋଷଯଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣାଃ
ତାହାଠାରୁ, ରାଜାନାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଶଂସା କରି ଏହି ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବସିଛନ୍ତି।
ଲୋକପାଲାଶ୍ଚ ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ପିତରୋ ଲୋକସଂମତାଃ ସନତ୍କୁମାରପ୍ରମୁଖାସ୍ ତଥୈଵ ପରମର୍ଷଯଃ
ଲୋକପାଳ, ସାଧ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ପିତୃଗଣ, ସନତ୍କୁମାର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି।
ଅଙ୍ଗିରଃପ୍ରମୁଖାଶ୍ଚୈଵ ତଥା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଃ ପରେ ତଥା ନାଗାଃ ସୁପର୍ଣାଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଖେଚରାଶ୍ଚ ଯେ
ଅଙ୍ଗିରା ଆଦି ମହାଋଷି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ନାଗ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି।
ସାଗରାଃ ସରିତଃ ଶୈଲା ନାଗା ଵିଦ୍ଯାଧରାଶ୍ଚ ଯେ ହରିଶ୍ଚ ଭଗଵନାସ୍ତେ ପ୍ରଜାପତିପୁରଃସରଃ
ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ନାଗ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ହରି, ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ସହିତ, ସେଠି ଅଛନ୍ତି।
ଗଙ୍ଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ପ୍ରଯାଗଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ ତତଃ ପୁଣ୍ଯତମଂ ନାସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରୟାଗ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛି। ଏହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ, ଭାରତ।
ଶ୍ରଵଣାତ୍ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ନାମସଂକୀର୍ତନାଦପି ମୃତ୍ତିକାଲମ୍ଭନାଦ୍ଵାପି ନରଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣିଲେ, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ କିମ୍ବା ମାଟି ନେଇଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।
ତତ୍ରାଭିଷେକଂ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ ସଂଗମେ ଶଂସିତଵ୍ରତଃ ତୁଲ୍ଯଂ ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ରାଜସୂଯାଶ୍ଵମେଧଯୋଃ
ଯିଏ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥାଇ, ସଂଗମରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ପାଏ।
ନ ଦେଵଵଚନାତ୍ତାତ ନ ଲୋକଵଚନାତ୍ତଥା ମତିର୍ ଉତ୍କ୍ରମଣୀଯା ତେ ପ୍ରଯାଗଗମନଂ ପ୍ରତି
ଦେବତା କିମ୍ବା ଲୋକମାନଙ୍କ କଥାରେ ତୁମର ପ୍ରୟାଗ ଯିବା ନିଷ୍ଠା କେବେ ଦୃଢ଼ ରହୁ, ପ୍ରିୟ।
ଦଶ ତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ଷଷ୍ଟିକୋଟ୍ଯସ୍ତଥା ପରାଃ ତେଷାଂ ସାଂନିଧ୍ଯମତ୍ରୈଵ ତତସ୍ତୁ କୁରୁନନ୍ଦନ
ଏଠି ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ଷଷ୍ଠି କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଅଛି, କୁରୁବଂଶୀ।
ଯା ଗତିର୍ ଯୋଗଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସତ୍ଯସ୍ଥସ୍ଯ ମନୀଷିଣଃ ସା ଗତିସ୍ତ୍ଯଜତଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ଗଙ୍ଗାଯମୁନସଂଗମେ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଂଗମରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେହି ଗତିକୁ ପାଏ।
ନ ତେ ଜୀଵନ୍ତି ଲୋକେ ଽସ୍ମିଂସ୍ ତତ୍ର ତତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯେ ପ୍ରଯାଗଂ ନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵଞ୍ଚିତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଇନାହାନ୍ତି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ସତ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିନଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ଠକାଯାଆନ୍ତି।
ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରଯାଗଂ ପରମଂ ପଦମ୍ ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯଃ ଶଶାଙ୍କ ଇଵ ରାହୁଣା
ଏହିପରି, ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥ ଦେଖିଲେ, ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରୌ ନାଗୌ ଵିପୁଲେ ଯମୁନାତଟେ ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୀତ୍ଵା ଚ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯମୁନାର ବିସ୍ତୃତ କୂଳରେ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ନାଗ ଅଛନ୍ତି; ସେଠି ସ୍ନାନ କରି, ପାଣି ପିଇଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।