ସହଃ କନୀଯାନେତେଷାମ୍ ଉଦାରଃ କୀର୍ତିଵର୍ଧନଃ ଭାଵନାସ୍ ତତ୍ର ଦେଵାଃ ସ୍ଯୁର୍ ଊର୍ଜାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସହ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ, ଉଦାର ଓ କୀର୍ତ୍ତିବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଥିଲେ । ସେଠାରେ ଭାବନମାନେ ଦେବ ଓ ଊର୍ଜମାନେ ସାତିଜଣ ଋଷି ଭାବେ ପରିଚିତ ।
କୌକୁରୁଣ୍ଡିଶ୍ଚ ଦାଲ୍ଭ୍ଯଶ୍ଚ ଶଙ୍ଗଃ ପ୍ରଵହଣଃ ଶିଵଃ ସିତଶ୍ଚ ସସ୍ମିତଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତୈତେ ଯୋଗଵର୍ଧନାଃ
କୌକୁରୁଣ୍ଡି, ଦାଲ୍ଭ୍ୟ, ଶଙ୍ଗ, ପ୍ରବହଣ, ଶିବ, ସିତ ଓ ସସ୍ମିତ—ଏହି ସାତିଜଣ ଯୋଗବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ।
ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ତାମସଂ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ କଵିଃ ପୃଥୁସ୍ ତଥୈଵାଗ୍ନିର୍ ଅକପିଃ କପିରେଵ ଚ
ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତରକୁ ତାମସ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମିଳିଛି । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ କବି, ପୃଥୁ, ଅଗ୍ନି, ଅକପି ଓ କପି ନାମକ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ ।
ତଥୈଵ ଜଲ୍ପଧୀମାନୌ ମୁନଯଃ ସପ୍ତ ତାମସେ ସାଧ୍ଯା ଦେଵଗଣା ଯତ୍ର କଥିତାସ୍ତାମସେ ଽନ୍ତରେ
ଏହି ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଜଲ୍ପଧୀ ଓ ଧୀମାନ ନାମକ ଦୁଇ ଋଷି ଓ ସାତ ମୁନି ଥିଲେ । ସାଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦେବଗଣ ।
ଅକଲ୍ମଷସ୍ ତଥା ଧନ୍ଵୀ ତପୋମୂଲସ୍ତପୋଧନଃ ତପୋରତିସ୍ତପସ୍ଯଶ୍ଚ ତପୋଦ୍ଯୁତିପରଂତପୌ
ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅକଳ୍ମଷ, ଧନ୍ବୀ, ତପୋମୂଳ, ତପୋଧନ, ତପୋରତି, ତପସ୍ୟା, ତପୋଦ୍ୟୁତି ଓ ପରଂତପ ନାମକ ନରମାନେ ଥିଲେ ।
ତପୋଭାଗୀ ତପୋଯୋଗୀ ଧର୍ମାଚାରରତାଃ ସଦା ତାମସସ୍ଯ ସୁତାଃ ସର୍ଵେ ଦଶ ଵଂଶଵିଵର୍ଧନାଃ
ତପୋଭାଗୀ, ତପୋଯୋଗୀ ଓ ଧର୍ମାଚାରରତ ଏହି ଦଶ ତାମସର ପୁଅମାନେ ସବୁ ଗୋତି ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ ।
ପଞ୍ଚମସ୍ଯ ମନୋସ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ରୈଵତସ୍ଯାନ୍ତରଂ ଶୃଣୁ ଦେଵବାହୁଃ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ସୋମପୋ ମୁନିଃ
ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତର ରୈବତ ନାମକ ଅନ୍ତରର ବିବରଣୀ ଶୁଣ । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବବାହୁ, ସୁବାହୁ, ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ସୋମପ ନାମକ ମୁନିମାନେ ଥିଲେ ।
ହିରଣ୍ଯରୋମା ସପ୍ତାଶ୍ଵଃ ସପ୍ତୈତେ ଋଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ଦେଵାଶ୍ଚାଭୂତରଜସସ୍ ତଥା ପ୍ରକୃତଯଃ ଶୁଭାଃ
ହିରଣ୍ୟରୋମା ଓ ସପ୍ତାଶ୍ୱ ଏହି ସାତ ଋଷି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି । ଦେବମାନେ ଆଭୂତରଜସ ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି ଓ ସବୁ ପ୍ରକୃତି ମାନେ ଶୁଭ ।
ଅରୁଣସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶୀ ଚ ଵିତ୍ତଵାନ୍ହଵ୍ଯପଃ କପିଃ ଯୁକ୍ତୋ ନିରୁତ୍ସୁକଃ ସତ୍ତ୍ଵୋ ନିର୍ମୋହୋ ଽଥ ପ୍ରକାଶକଃ
ଅରୁଣ, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ, ବିତ୍ତବାନ୍ ହବ୍ୟ, କପି, ଯୁକ୍ତ, ନିରୁତ୍ସୁକ, ସତ୍ତ୍ୱ, ନିର୍ମୋହ ଓ ପ୍ରକାଶକ ନାମକ ନରମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ।
ଧର୍ମଵୀର୍ଯବଲୋପେତା ଦଶୈତେ ରୈଵତାତ୍ମଜାଃ ଭୃଗୁଃ ସୁଧାମା ଵିରଜାଃ ସହିଷ୍ଣୁର୍ନାଦ ଏଵ ଚ
ଧର୍ମ, ବୀର୍ୟ ଓ ବଳରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଦଶ ରୈବତର ପୁଅମାନେ—ଭୃଗୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ସହିଷ୍ଣୁ, ନାଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଉଲ୍ଲେଖିତ ।
ଵିଵସ୍ଵାନତିନାମା ଚ ଷଷ୍ଠେ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଽପରେ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ଦେଵା ଲେଖା ନାମ ପରିଶ୍ରୁତାଃ
ଷଷ୍ଠ ମନ୍ବନ୍ତର ଚାକ୍ଷୁଷରେ ବିବସ୍ୱାନ ଓ ଅତି ନାମକ ମୁନିମାନେ ସାତ ଋଷି ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ ଲେଖା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଋଭଵୋ ଽଥ ଋଭାଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ଵାରିମୂଲା ଦିଵୌକସଃ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵାନାଂ ପଞ୍ଚ ଯୋନଯଃ
ଋଭୁ ଓ ଋଭୁପ୍ରମୁଖ ଯେଉଁ ଦେବମାନେ ଜଳରେ ମୂଳ ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦିବୋକସ । ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ ପଞ୍ଚ ଜନ୍ମରେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି ।
ରୁରୁପ୍ରଭୃତଯସ୍ତଦ୍ଵଚ୍ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯ ସୁତା ଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଵଂଶେ ଯେ ମଯା ପୂର୍ଵମେଵ ତୁ
ଏହି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ରୁରୁପ୍ରମୁଖ ଦଶ ପୁଅମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଯେପରି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଗୋତିରେ ଆଗରୁ ମୁଁ କହିଥିଲି ।
ଅନ୍ତରଂ ଚାକ୍ଷୁଷଂ ଚୈତନ୍ ମଯା ତେ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ସପ୍ତମଂ ତତ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦ୍ଵୈଵସ୍ଵତମୁଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିବରଣୀ ଦେଇଛି । ଏବେ ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତର, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ବତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ବିଷୟରେ କହିବି ।
ଅତ୍ରିଶ୍ ଚୈଵ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ କଶ୍ଯପୋ ଗୌତମସ୍ତଥା ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ତଥା ଯୋଗୀ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଏହି ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଯୋଗୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ପ୍ରତାପୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ ।
ଜମଦଗ୍ନିଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଯେ ମହର୍ଷଯଃ କୃତ୍ଵା ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ପରମଂ ପଦମ୍
ଏବଂ ଜମଦଗ୍ନି—ଏହି ସାତ ମହାର୍ଷି ଏବେ ରହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵେ ଚ ରୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ମରୁତୋ ଵସଵୋ ଽଶ୍ଵିନୌ ଆଦିତ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁରାସ୍ତଦ୍ଵତ୍ ସପ୍ତ ଦେଵଗଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱ, ରୁଦ୍ର, ମରୁତ, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନ ଓ ଆଦିତ୍ୟ—ଏହି ସାତ ଦେବଗଣ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁପ୍ରମୁଖାଶ୍ଚାସ୍ଯ ଦଶ ପୁତ୍ରାଃ ସ୍ମୃତା ଭୁଵି ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସପ୍ତ ସପ୍ତ ମହର୍ଷଯଃ
ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁପ୍ରମୁଖ ଦଶ ପୁଅମାନେ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସାତ ସାତ ମହାର୍ଷି ଥିବା ।
କୃତ୍ଵା ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ପରମଂ ପଦମ୍ ସାଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମନୋର୍ଭାଵି ତଥାନ୍ତରମ୍
ଧର୍ମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରି ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ସାବର୍ଣି ମନୁର ଆଗାମୀ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କହିବି ।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା ଶରଦ୍ଵାଂଶ୍ଚ କୌଶିକୋ ଗାଲଵସ୍ତଥା ଶତାନନ୍ଦଃ କାଶ୍ଯପଶ୍ଚ ରାମଶ୍ଚ ଋଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମାନ, ଶରଦ୍ୱାନ, କୌଶିକ, ଗାଲବ, ଶତାନନ୍ଦ, କାଶ୍ୟପ ଓ ରାମ—ଏହି ଋଷିମାନେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି ।
ଧୃତିର୍ ଵରୀଯାନ୍ ଯଵସଃ ସୁଵର୍ଣୋ ଵଷ୍ଟିରେଵ ଚ ଚରିଷ୍ଣୁର୍ ଈଡ୍ଯଃ ସୁମତିର୍ ଵସୁଃ ଶୁକ୍ରଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଧୃତି ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯବସ ସୁନା ଭଳି ମୂଲ୍ୟବାନ, ବଷ୍ଟିର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି, ଚରିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ସୁମତି ଧନ ଭଳି ଉପକୃତିକର ଏବଂ ଶୁକ୍ର ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ଭଵିଷ୍ଯା ଦଶ ସାଵର୍ଣେର୍ ମନୋଃ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ରୌଚ୍ଯାଦଯସ୍ତଥାନ୍ଯେ ଽପି ମନଵଃ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ସାବର୍ଣି ମନୁଙ୍କର ଦଶ ପୁଅ, ରୌଚ୍ୟ ଆଦି ନାମରେ, ଆଗାମୀ କାଳରେ ହେବେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।
ରୁଚେଃ ପ୍ରଜାପତେଃ ପୁତ୍ରୋ ରୌଚ୍ଯୋ ନାମ ଭଵିଷ୍ଯତି ମନୁର୍ ଭୂତିସୁତସ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଭୌତ୍ଯୋ ନାମ ଭଵିଷ୍ଯତି
ରୁଚି ନାମକ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପୁଅ ରୌଚ୍ୟ ନାମରେ ଜନ୍ମ ନେବେ, ସେ ମନୁ ହେବେ। ଏହିପରି ଭୂତିଙ୍କର ପୁଅ ଭୌତ୍ୟ ନାମରେ ଜନ୍ମ ନେବେ ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ମନୁ ହେବେ।
ତତସ୍ତୁ ମେରୁସାଵର୍ଣିର୍ ବ୍ରହ୍ମସୂନୁର୍ ମନୁଃ ସ୍ମୃତଃ ଋତଶ୍ଚ ଋତଧାମା ଚ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନୋ ମନୁସ୍ ତଥା
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ମେରୁସାବର୍ଣି ମନୁ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହିପରି ଋତ, ଋତଧାମା ଏବଂ ବିଶ୍ୱକ୍ଷେଣ ମଧ୍ୟ ମନୁ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅତୀତାନାଗତାଶ୍ଚୈତେ ମନଵଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ ଷଡୂନଂ ଯୁଗସାହସ୍ରମ୍ ଏଭିର୍ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ନରାଧିପ
ଏହି ସମସ୍ତ ପୂର୍ବତନ ଏବଂ ଆଗାମୀ ମନୁମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହେଲେ। ଏମିତି ଏମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟ ଛଅ ହଜାର ଯୁଗ ବ୍ୟତୀତ ହୋଇଯାଇଛି, ରାଜା।
ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ ଽନ୍ତରେ ସର୍ଵମିଦମ୍ ଉତ୍ପାଦ୍ଯ ସଚରାଚରମ୍ କଲ୍ପକ୍ଷଯେ ଵିନିର୍ଵୃତ୍ତେ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣା ସହା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଙ୍କ ଅବଧିରେ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କଳ୍ପ ଶେଷ ହେଲେ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଏତେ ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ପୁନଃ ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୁସାଯୁଜ୍ଯଂ ଯାତା ଯାସ୍ଯନ୍ତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏହି ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁନି ପୁନି ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ପାଇବେ।
ବହୁଭିର୍ ଧାରିଣୀ ଭୁକ୍ତା ଭୂପାଲୈଃ ଶ୍ରୂଯତେ ପୁରା ପାର୍ଥିଵାଃ ପୃଥିଵୀଯୋଗାତ୍ ପୃଥିଵୀ କସ୍ଯ ଯୋଗତଃ
ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ରାଜା ଏହି ଭୂମିକୁ ଭୋଗ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ଭୂମି ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ, କାହା ସଂଯୋଗରେ ସେ ପୁନି ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ?
କିମ୍ ଅର୍ଥଂ ଚ କୃତା ସଂଜ୍ଞା ଭୂମେଃ କିଂ ପାରିଭାଷିକୀ ଗୌର୍ ଇତୀଯଂ ଚ ଵିଖ୍ଯାତା ସୂତ କସ୍ମାଦ୍ବ୍ରଵୀହି ନଃ
ଭୂମିକୁ ଏହି ନାମ କାହିଁକି ଦିଆଯାଇଛି? ଏହାକୁ 'ଗୌ' ବୋଲି କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? ହେ ସୂତ, ଏହି ନାମ କାହିଁକି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଆମକୁ କହ।
ଵଂଶେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯାସୀଦ୍ ଅଙ୍ଗୋ ନାମ ପ୍ରଜାପତିଃ ମୃତ୍ଯୋସ୍ତୁ ଦୁହିତା ତେନ ପରିଣୀତା ସୁଦୁର୍ମୁଖା
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବଂଶରେ ଅଙ୍ଗ ନାମକ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ। ସେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଝିଅ ସୁଦୁର୍ମୁଖାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ।