ଏକଚିତ୍ତଃ ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ଶୃଣୁ ମାର୍ତଣ୍ଡନନ୍ଦନ ଯାମା ନାମ ପୁରା ଦେଵା ଆସନ୍ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵାନ୍ତରେ
ଏକାଗ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଶୁଣ, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟନନ୍ଦନ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ଯେଉଁ ଦେବମାନେ 'ୟାମା' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ ।
ସପ୍ତୈଵ ଋଷଯଃ ପୂର୍ଵେ ଯେ ମରୀଚ୍ଯାଦଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଶ୍ଚାଗ୍ନିବାହୁଶ୍ଚ ସହଃ ସଵନ ଏଵ ଚ
ପ୍ରାଚୀନ ସାତିଜଣ ଋଷି, ଯେଉଁମାନେ ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବୋଲି ଜଣାଶୁଣା, ଏବଂ ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଆଗ୍ନିବାହୁ, ସହ, ସବନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନ୍ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ହଵ୍ଯୋ ମେଧା ମେଧାତିଥିର୍ ଵସୁଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯାସ୍ଯ ମନୋର୍ ଦଶୈତେ ଵଂଶଵର୍ଧନାଃ
ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ହବ୍ୟ, ମେଧା, ମେଧାତିଥି, ବସୁ—ଏହି ଦଶଜଣ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଥିଲେ ।
ପ୍ରତିସର୍ଗମିମେ କୃତ୍ଵା ଜଗ୍ମୁର୍ଯତ୍ପରମଂପଦମ୍ ଏତତ୍ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଵାରୋଚିଷମତଃ ପରମ୍
ଏମିତି ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି କରି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ । ଏହି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତର କଥା କୁହାଗଲା, ଏହା ପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଯୁଗ ଆସିଛି ।
ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯ ତନଯାଶ୍ ଚତ୍ଵାରୋ ଦେଵଵର୍ଚସଃ ନଭୋନଭସ୍ଯପ୍ରସୃତିଭାନଵଃ କୀର୍ତିଵର୍ଧନାଃ
ସ୍ୱାରୋଚିଷଙ୍କର ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେବମାନେ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ନଭ, ନଭସ୍ୟ, ପ୍ରସୃତି ଓ ଭାନବ, ସମସ୍ତେ କୀର୍ତ୍ତିବୃଦ୍ଧିକାରୀ ।
ଦତ୍ତୋ ନିଶ୍ଚ୍ଯଵନସ୍ତମ୍ବଃ ପ୍ରାଣଃ କଶ୍ଯପ ଏଵ ଚ ଔର୍ଵୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତୈତେ ଋଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଦତ୍ତ, ନିଶ୍ଚୟବନ, ସ୍ତମ୍ଭ, ପ୍ରାଣ, କଶ୍ୟପ, ଔର୍ବ ଓ ବୃହସ୍ପତି—ଏହି ସାତିଜଣ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି ।
ଦେଵାଶ୍ଚ ତୁଷିତା ନାମ ସ୍ମୃତାଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷେ ଽନ୍ତରେ ହସ୍ତୀନ୍ଦ୍ରଃ ସୁକୃତୋ ମୂର୍ତିର୍ ଆପୋ ଜ୍ଯୋତିରଯଃ ସ୍ମଯଃ
ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ 'ତୁଷିତ' ନାମକ ଦେବମାନେ ଥିଲେ । ହସ୍ତୀନ୍ଦ୍ର, ସୁକୃତ, ମୂର୍ତ୍ତି, ଆପ, ଜ୍ୟୋତିରୟ, ସ୍ମୟ—ଏମାନେ ଥିଲେ ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ସୁତାଃ ସପ୍ତ ଯେ ପ୍ରଜାପତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ଦ୍ଵିତୀଯମେତତ୍କଥିତଂ ମନ୍ଵନ୍ତରମତଃ ପରମ୍
ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ସାତିଜଣ ପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଥିଲେ । ଏହା ପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଛି ।
ଔତ୍ତମୀଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଥା ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ଶୁଭମ୍ ମନୁର୍ନାମୌତ୍ତମିର୍ଯତ୍ର ଦଶ ପୁତ୍ରାନଜୀଜନତ୍
ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ତମ ନାମକ ଶୁଭ ମନ୍ବନ୍ତର କଥା କହିବି । ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ନାମକ ମନୁ ଦଶଜଣ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ ।
ଈଷ ଊର୍ଜଶ୍ଚ ତର୍ଜଶ୍ ଚ ଶୁଚିଃ ଶୁକ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ ମଧୁଶ୍ ଚ ମାଧଵଶ୍ଚୈଵ ନଭସ୍ଯୋ ଽଥ ନଭାସ୍ତଥା
ଈଷ, ଊର୍ଜ, ତର୍ଜ, ଶୁଚି, ଶୁକ୍ର, ମଧୁ, ମାଧବ, ନଭସ୍ୟ ଓ ନଭ—ଏମାନେ ସେଠାରେ ଥିଲେ ।
ସହଃ କନୀଯାନେତେଷାମ୍ ଉଦାରଃ କୀର୍ତିଵର୍ଧନଃ ଭାଵନାସ୍ ତତ୍ର ଦେଵାଃ ସ୍ଯୁର୍ ଊର୍ଜାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସହ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ, ଉଦାର ଓ କୀର୍ତ୍ତିବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଥିଲେ । ସେଠାରେ ଭାବନମାନେ ଦେବ ଓ ଊର୍ଜମାନେ ସାତିଜଣ ଋଷି ଭାବେ ପରିଚିତ ।
କୌକୁରୁଣ୍ଡିଶ୍ଚ ଦାଲ୍ଭ୍ଯଶ୍ଚ ଶଙ୍ଗଃ ପ୍ରଵହଣଃ ଶିଵଃ ସିତଶ୍ଚ ସସ୍ମିତଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତୈତେ ଯୋଗଵର୍ଧନାଃ
କୌକୁରୁଣ୍ଡି, ଦାଲ୍ଭ୍ୟ, ଶଙ୍ଗ, ପ୍ରବହଣ, ଶିବ, ସିତ ଓ ସସ୍ମିତ—ଏହି ସାତିଜଣ ଯୋଗବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ।
ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ତାମସଂ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ କଵିଃ ପୃଥୁସ୍ ତଥୈଵାଗ୍ନିର୍ ଅକପିଃ କପିରେଵ ଚ
ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତରକୁ ତାମସ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମିଳିଛି । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ କବି, ପୃଥୁ, ଅଗ୍ନି, ଅକପି ଓ କପି ନାମକ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ ।
ତଥୈଵ ଜଲ୍ପଧୀମାନୌ ମୁନଯଃ ସପ୍ତ ତାମସେ ସାଧ୍ଯା ଦେଵଗଣା ଯତ୍ର କଥିତାସ୍ତାମସେ ଽନ୍ତରେ
ଏହି ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଜଲ୍ପଧୀ ଓ ଧୀମାନ ନାମକ ଦୁଇ ଋଷି ଓ ସାତ ମୁନି ଥିଲେ । ସାଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦେବଗଣ ।
ଅକଲ୍ମଷସ୍ ତଥା ଧନ୍ଵୀ ତପୋମୂଲସ୍ତପୋଧନଃ ତପୋରତିସ୍ତପସ୍ଯଶ୍ଚ ତପୋଦ୍ଯୁତିପରଂତପୌ
ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅକଳ୍ମଷ, ଧନ୍ବୀ, ତପୋମୂଳ, ତପୋଧନ, ତପୋରତି, ତପସ୍ୟା, ତପୋଦ୍ୟୁତି ଓ ପରଂତପ ନାମକ ନରମାନେ ଥିଲେ ।
ତପୋଭାଗୀ ତପୋଯୋଗୀ ଧର୍ମାଚାରରତାଃ ସଦା ତାମସସ୍ଯ ସୁତାଃ ସର୍ଵେ ଦଶ ଵଂଶଵିଵର୍ଧନାଃ
ତପୋଭାଗୀ, ତପୋଯୋଗୀ ଓ ଧର୍ମାଚାରରତ ଏହି ଦଶ ତାମସର ପୁଅମାନେ ସବୁ ଗୋତି ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ ।
ପଞ୍ଚମସ୍ଯ ମନୋସ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ରୈଵତସ୍ଯାନ୍ତରଂ ଶୃଣୁ ଦେଵବାହୁଃ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ସୋମପୋ ମୁନିଃ
ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତର ରୈବତ ନାମକ ଅନ୍ତରର ବିବରଣୀ ଶୁଣ । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବବାହୁ, ସୁବାହୁ, ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ସୋମପ ନାମକ ମୁନିମାନେ ଥିଲେ ।
ହିରଣ୍ଯରୋମା ସପ୍ତାଶ୍ଵଃ ସପ୍ତୈତେ ଋଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ଦେଵାଶ୍ଚାଭୂତରଜସସ୍ ତଥା ପ୍ରକୃତଯଃ ଶୁଭାଃ
ହିରଣ୍ୟରୋମା ଓ ସପ୍ତାଶ୍ୱ ଏହି ସାତ ଋଷି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି । ଦେବମାନେ ଆଭୂତରଜସ ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି ଓ ସବୁ ପ୍ରକୃତି ମାନେ ଶୁଭ ।
ଅରୁଣସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶୀ ଚ ଵିତ୍ତଵାନ୍ହଵ୍ଯପଃ କପିଃ ଯୁକ୍ତୋ ନିରୁତ୍ସୁକଃ ସତ୍ତ୍ଵୋ ନିର୍ମୋହୋ ଽଥ ପ୍ରକାଶକଃ
ଅରୁଣ, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ, ବିତ୍ତବାନ୍ ହବ୍ୟ, କପି, ଯୁକ୍ତ, ନିରୁତ୍ସୁକ, ସତ୍ତ୍ୱ, ନିର୍ମୋହ ଓ ପ୍ରକାଶକ ନାମକ ନରମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ।
ଧର୍ମଵୀର୍ଯବଲୋପେତା ଦଶୈତେ ରୈଵତାତ୍ମଜାଃ ଭୃଗୁଃ ସୁଧାମା ଵିରଜାଃ ସହିଷ୍ଣୁର୍ନାଦ ଏଵ ଚ
ଧର୍ମ, ବୀର୍ୟ ଓ ବଳରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଦଶ ରୈବତର ପୁଅମାନେ—ଭୃଗୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ସହିଷ୍ଣୁ, ନାଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଉଲ୍ଲେଖିତ ।
ଵିଵସ୍ଵାନତିନାମା ଚ ଷଷ୍ଠେ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଽପରେ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ଦେଵା ଲେଖା ନାମ ପରିଶ୍ରୁତାଃ
ଷଷ୍ଠ ମନ୍ବନ୍ତର ଚାକ୍ଷୁଷରେ ବିବସ୍ୱାନ ଓ ଅତି ନାମକ ମୁନିମାନେ ସାତ ଋଷି ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ ଲେଖା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଋଭଵୋ ଽଥ ଋଭାଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ଵାରିମୂଲା ଦିଵୌକସଃ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵାନାଂ ପଞ୍ଚ ଯୋନଯଃ
ଋଭୁ ଓ ଋଭୁପ୍ରମୁଖ ଯେଉଁ ଦେବମାନେ ଜଳରେ ମୂଳ ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦିବୋକସ । ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ ପଞ୍ଚ ଜନ୍ମରେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି ।
ରୁରୁପ୍ରଭୃତଯସ୍ତଦ୍ଵଚ୍ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯ ସୁତା ଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଵଂଶେ ଯେ ମଯା ପୂର୍ଵମେଵ ତୁ
ଏହି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ରୁରୁପ୍ରମୁଖ ଦଶ ପୁଅମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଯେପରି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଗୋତିରେ ଆଗରୁ ମୁଁ କହିଥିଲି ।
ଅନ୍ତରଂ ଚାକ୍ଷୁଷଂ ଚୈତନ୍ ମଯା ତେ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ସପ୍ତମଂ ତତ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦ୍ଵୈଵସ୍ଵତମୁଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିବରଣୀ ଦେଇଛି । ଏବେ ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତର, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ବତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ବିଷୟରେ କହିବି ।
ଅତ୍ରିଶ୍ ଚୈଵ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ କଶ୍ଯପୋ ଗୌତମସ୍ତଥା ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ତଥା ଯୋଗୀ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଏହି ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଯୋଗୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ପ୍ରତାପୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ ।
ଜମଦଗ୍ନିଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଯେ ମହର୍ଷଯଃ କୃତ୍ଵା ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ପରମଂ ପଦମ୍
ଏବଂ ଜମଦଗ୍ନି—ଏହି ସାତ ମହାର୍ଷି ଏବେ ରହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵେ ଚ ରୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ମରୁତୋ ଵସଵୋ ଽଶ୍ଵିନୌ ଆଦିତ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁରାସ୍ତଦ୍ଵତ୍ ସପ୍ତ ଦେଵଗଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱ, ରୁଦ୍ର, ମରୁତ, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନ ଓ ଆଦିତ୍ୟ—ଏହି ସାତ ଦେବଗଣ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁପ୍ରମୁଖାଶ୍ଚାସ୍ଯ ଦଶ ପୁତ୍ରାଃ ସ୍ମୃତା ଭୁଵି ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସପ୍ତ ସପ୍ତ ମହର୍ଷଯଃ
ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁପ୍ରମୁଖ ଦଶ ପୁଅମାନେ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସାତ ସାତ ମହାର୍ଷି ଥିବା ।
କୃତ୍ଵା ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ପରମଂ ପଦମ୍ ସାଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମନୋର୍ଭାଵି ତଥାନ୍ତରମ୍
ଧର୍ମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରି ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ସାବର୍ଣି ମନୁର ଆଗାମୀ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କହିବି ।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା ଶରଦ୍ଵାଂଶ୍ଚ କୌଶିକୋ ଗାଲଵସ୍ତଥା ଶତାନନ୍ଦଃ କାଶ୍ଯପଶ୍ଚ ରାମଶ୍ଚ ଋଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମାନ, ଶରଦ୍ୱାନ, କୌଶିକ, ଗାଲବ, ଶତାନନ୍ଦ, କାଶ୍ୟପ ଓ ରାମ—ଏହି ଋଷିମାନେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି ।